ଯଦା ପର୍ଵଣି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵିଶ୍ରମାର୍ଥଂ ମହାଗଜଃ । ଖେଦାଚ୍ଚାଲଯତେ ଶୀର୍ଷଂ ଭୂମିକମ୍ପସ୍ତଦା ଭଵେତ୍ ॥୧-୪୦-
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ସେ ବଡ଼ ହାତୀ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବାକୁ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଯାଏ।
ତେ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଦିଶାପାଲଂ ମହାଗଜମ୍ । ମାନଯନ୍ତୋ ହି ତେ ରାମ ଜଗ୍ମୁର୍ଭିତ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସେ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ବଡ଼ ହାତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପୃଥିବୀ ଭାଗି ରସାତଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ରାମ।
ତତଃ ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ବିଭିଦୁଃ ପୁନଃ । ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାମପି ଦିଶି ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାଗଜମ୍ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗ ଭାଗି, ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଭାଗିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ମହାପଦ୍ମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସୁମହତ୍ପର୍ଵତୋପମମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯନ୍ତଂ ଗାଂ ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁରୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ମହାପଦ୍ମଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ଯିଏ ମାଥାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ତେ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ପଶ୍ଚିମାଂ ବିଭିଦୁର୍ଦିଶମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସେଇ ମହାନ୍ ସଗରଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସଠି ହଜାର ପୁଅମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ।
ପଶ୍ଚିମାଯାମପି ଦିଶି ମହାନ୍ତମଚଲୋପମମ୍ । ଦିଶାଗଜଂ ସୌମନସଂ ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାବଲାଃ ॥୧-୪୦-
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ବଡ଼ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦିଗର ହାତୀ ସୌମନସଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ତଂ ତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାପି ନିରାମଯମ୍ । ଖନନ୍ତଃ ସମୁପକ୍ରାନ୍ତା ଦିଶଂ ସୋମଵତୀଂ ତଦା ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ନିରୋଗ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ପଚାରି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗକୁ ଖୋଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଉତ୍ତରସ୍ଯାଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଦୃଶୁର୍ହିମପାଣ୍ଡୁରମ୍ । ଭଦ୍ରଂ ଭଦ୍ରେଣ ଵପୁଷା ଧାରଯନ୍ତଂ ମହୀମିମାମ୍ ॥୧-୪୦-
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ହିମ ପରି ଧଳା ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ଦେହରେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥିଲେ ।
ସମାଲଭ୍ଯ ତତଃ ସର୍ଵେ କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ବିଭିଦୁର୍ଵସୁଧାତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସଠି ହଜାର ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀର ମାଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରାଗୁତ୍ତରାଂ ଗତ୍ଵା ସାଗରାଃ ପ୍ରଥିତାଂ ଦିଶମ୍ । ରୋଷାଦଭ୍ଯଖନନ୍ ସର୍ଵେ ପୃଥିଵୀଂ ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ରାଗରେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଦିଦେଲେ ।
ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ମହତ୍ମାନୋ ଭିମଵେଗା ମହବଲାଃ । ଦଦୃଶୁଃ କପିଲଂ ତତ୍ର ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସନାତନ ବାସୁଦେବ ।
ହଯଂ ଚ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଚରନ୍ତମଵିଦୂରତଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ରଘୁନଂଦନ ॥୧-୪୦-
ଏବଂ ସେଇ ଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ, ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ ।
ତେ ତଂ ଯଜ୍ଞହନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାଃ । ଖନିତ୍ରଲାଙ୍ଗଲଧରା ନାନାଵୃକ୍ଷଶିଲାଧରାଃ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବୋଲି ଜାଣି, ରାଗରେ ଚକଚକିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ, କଠାଳି, ହାଳ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି ଆଗକୁ ଧାଇଗଲେ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ତ୍ଵଂ ହି ତୁରଗଂ ଯଜ୍ଞିଯଂ ହୃତଵାନସି ॥୧-୪୦-
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଧାଇଯାଇ, 'ଥା, ଥା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ଚୋରି କରିଛ!' ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲେ ।
ଦୁର୍ମେଧସ୍ତ୍ଵଂ ହି ସଂପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ନଃ ସଗରାତ୍ମଜାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ତେଷାଂ କପିଲୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୦-
'ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି! ଆମେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ ବୋଲି ଜାଣ!' ସେମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କପିଳ, ରଘୁନନ୍ଦନ—
ରୋଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ହୁଂକାରମକରୋତ୍ ତଦା । ତତସ୍ତେନାପ୍ରମେଯେଣ କପିଲେନ ମହାତ୍ମନା । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ । ତାଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଖାକର ଢେର ହୋଇଗଲେ ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚିରଗତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଗରୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନପ୍ତାରମବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ॥୧-୪୧-
ପୁଅମାନେ ବହୁଦିନ ଫେରିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସଗର ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶୂରଶ୍ଚ କୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂର୍ଵୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋଽସି ତେଜସା । ପିତୄଣାଂ ଗତିମନ୍ଵିଚ୍ଛ ଯେନ ଚାଶ୍ଵୋଽପଵାହିତଃ ॥୧-୪୧-
'ତୁମେ ସୂର, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ । ତୁମ ପିତାମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁପଥରେ ଘୋଡ଼ା ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେଇ ପଥ ଖୋଜ ।'
ଅନ୍ତର୍ଭୌମାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵୀର୍ଯଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ତେଷାଂ ତୁ ପ୍ରତିଘାତାର୍ଥଂ ସାସିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ କାର୍ମୁକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ତୁମେ ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ ଧର ।'
ଅଭିଵାଦ୍ଯାଭିଵାଦ୍ଯାଂସ୍ତ୍ଵଂ ହତ୍ଵା ଵିଘ୍ନକରାନପି । ସିଦ୍ଧାର୍ଥଃ ସଂନିଵର୍ତସ୍ଵ ମମ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ପାରଗଃ ॥୧-୪୧-
'ଯେଉଁମାନେ ମାନ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁମାନେ ବାଧା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ ତେବେ ସେମାନଙ୍କୁ ବି ମାରି, ମୋ ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କରି ସଫଳ ହୋଇ ଫେର ।'
ଏଵମୁକ୍ତୋଂଽଶୁମାନ୍ ସମ୍ଯକ୍ ସଗରେଣ ମହାତ୍ମନା । ଧନୁରାଦାଯ ଖଡ୍ଗଂ ଚ ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୪୧-
ସେପରି ମହାତ୍ମା ସାଗରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶୁମାନ୍ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଓ ତଳୱାର ନେଇ, ହଳୁକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଖାତଂ ପିତୃଭିର୍ମାର୍ଗମନ୍ତର୍ଭୌମଂ ମହାତ୍ମଭିଃ । ପ୍ରାପଦ୍ଯତ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେନ ରାଜ୍ଞାଭିଚୋଦିତଃ ॥୧-୪୧-
ସେ ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁ ମାଟି ତଳ ରାସ୍ତା ଖୋଦିଥିଲେ, ସେଇ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦେଵଦାନଵରକ୍ଷୋଭିଃ ପିଶାଚପତଗୋରଗୈଃ । ପୂଜ୍ଯମାନଂ ମହାତେଜା ଦିଶାଗଜମପଶ୍ଯତ ॥୧-୪୧-
ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ପକ୍ଷୀ ଓ ସର୍ପମାନେ ଯେଉଁଠି ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଅଂଶୁମାନ୍ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ନିରାମଯମ୍ । ପିତୄନ୍ ସ ପରିପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାଜିହର୍ତାରମେଵ ଚ ॥୧-୪୧-
ସେ ଦିଗଗଜଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସେମାନଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ, ତାପରେ ପୂର୍ବଜମାନେ ଓ ଅଶ୍ୱଚୋରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦିଶାଗଜସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାମତିଃ । ଆସମଞ୍ଜ କୃତାର୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ସହାଶ୍ଵଃ ଶୀଘ୍ରମେଷ୍ଯସି ॥୧-୪୧-
ଦିଗଗଜ ସେ କଥା ଶୁଣି, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମହାମନା ହୋଇ କହିଲେ: 'ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ, ତୁମର କାମ ସଫଳ ହେଲା; ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯିବେ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵାନେଵ ଦିଶାଗଜାନ୍ । ଯଥାକ୍ରମଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୪୧-
ସେଇ କଥା ଶୁଣି, ଅଂଶୁମାନ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗର ଗଜଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତୈଶ୍ଚ ସର୍ଵୈର୍ଦିଶାପାଲୈର୍ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୈର୍ଵାକ୍ଯକୋଵିଦୈଃ । ପୂଜିତଃ ସହଯଶ୍ଚୈଵାଗନ୍ତାସୀତ୍ଯଭିଚୋଦିତଃ ॥୧-୪୧-
ସମସ୍ତ ଦିଗର ରକ୍ଷକ, ଯେଉଁମାନେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେଁଠି ଅଂଶୁମାନ୍ଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଅଶ୍ୱ ସହ ଫେରିଯିବେ।'
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଜଗାମ ଲଘୁଵିକ୍ରମଃ । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତା ଯତ୍ର ପିତରସ୍ତସ୍ଯ ସାଗରାଃ ॥୧-୪୧-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତିନି ହଳୁକ ପଦକ୍ଷେପରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜ ସାଗରମାନେ ଛାର ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ସ ଦୁଃଖଵଶମାପନ୍ନସ୍ତ୍ଵସମଞ୍ଜସୁତସ୍ତଦା । ଚୁକ୍ରୋଶ ପରମାର୍ତସ୍ତୁ ଵଧାତ୍ ତେଷାଂ ସୁଦୁଃଖିତଃ ॥୧-୪୧-
ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅ ସେଠି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ପଡି, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବେଦନାରେ କନ୍ଦିଲେ।