ନିର୍ଧୂତପତ୍ରଶିଖରାଃ ଶୀର୍ଣପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମାଃ। ନିକ୍ଷିପ୍ତଵସ୍ତ୍ରାଭରଣା ଧୂର୍ତା ଇଵ ପରାଜିତାଃ
ଝଡ଼ରେ ଗଛମାନଙ୍କର ପତ୍ର ଓ ଶିଖର ଉଡ଼ିଯାଇଥିଲା, ପୁଷ୍ପ ଓ ଫଳ ଝରିଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ଗଛମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଯେ, ଯେପରି ହାରିଥିବା ଚତୁରାଙ୍ଗନାମାନେ ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଭୂଷଣ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି।
ହନୂମତା ଵେଗଵତା କମ୍ପିତାସ୍ତେ ନଗୋତ୍ତମାଃ। ପୁଷ୍ପପତ୍ରଫଲାନ୍ଯାଶୁ ମୁମୁଚୁଃ ଫଲଶାଲିନଃ
ତୀବ୍ର ହନୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗଛମାନେ ହଲିଗଲେ, ଫଳରେ ଭରିଥିବା ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ପୁଷ୍ପ, ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଝଡ଼ିଦେଲେ।
ଵିହଂଗସଙ୍ଘୈର୍ହୀନାସ୍ତେ ସ୍କନ୍ଧମାତ୍ରାଶ୍ରଯା ଦ୍ରୁମାଃ। ବଭୂଵୁରଗମାଃ ସର୍ଵେ ମାରୁତେନ ଵିନିର୍ଧୁତାଃ
ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଗଛମାନେ କେବଳ ଡାଳ ରହିଗଲା, ଏବଂ ପବନରେ ବେଶି ହଲିଯିବାରୁ ସମସ୍ତ ଗଛ ନିର୍ଜୀବ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଵିଧୂତକେଶୀ ଯୁଵତିର୍ଯଥା ମୃଦିତଵର୍ଣକା। ନିପୀତଶୁଭଦନ୍ତୋଷ୍ଠୀ ନଖୈର୍ଦନ୍ତୈଶ୍ଚ ଵିକ୍ଷତା
ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଯେ, ଯେପରି ଜଣେ ଯୁବତୀଙ୍କର କେଶ ବିଖରିଯାଇଛି, ଶୃଙ୍ଗାର ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ସୁନ୍ଦର ଦାନ୍ତ ଓ ଠୋଟ ନଖ ଓ ଦାନ୍ତରେ ଆଘାତ ପାଇଛି।
ତଥା ଲାଂଗୂଲହସ୍ତୈସ୍ତୁ ଚରଣାଭ୍ଯାଂ ଚ ମର୍ଦିତା। ତଥୈଵାଶୋକଵନିକା ପ୍ରଭଗ୍ନଵନପାଦପା
ଏହିପରି, ହନୁମାନଙ୍କ ଲାଂଗୁଳ, ହାତ ଓ ପାଦରେ ଚେପାଯିବାରୁ ଅଶୋକବନ ଭାଙ୍ଗିଯିଥିବା ଗଛମାନେ ସହିତ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ମହାଲତାନାଂ ଦାମାନି ଵ୍ଯଧମତ୍ ତରସା କପିଃ। ଯଥା ପ୍ରାଵୃଷି ଵେଗେନ ମେଘଜାଲାନି ମାରୁତଃ
ବାନର ତୀବ୍ରତାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଲତାର ମାଳା ଛିଣ୍ଡିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ବର୍ଷାକାଳରେ ବାତାସ ମେଘମାଳାକୁ ଚିରିଦେଉଥାଏ।
ସ ତତ୍ର ମଣିଭୂମୀଶ୍ଚ ରାଜତୀଶ୍ଚ ମନୋରମାଃ। ତଥା କାଞ୍ଚନଭୂମୀଶ୍ଚ ଵିଚରନ୍ ଦଦୃଶେ କପିଃ
ସେଠାରେ ବାନର ଘୂରିଘୂରି ମଣିର ତଳ, ରୂପାର ତଳ ଓ ସୁନାର ତଳ ଦେଖିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା।
ଵାପୀଶ୍ଚ ଵିଵିଧାକାରାଃ ପୂର୍ଣାଃ ପରମଵାରିଣା। ମହାର୍ହୈର୍ମଣିସୋପାନୈରୁପପନ୍ନାସ୍ତତସ୍ତତଃ
ସେଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ପୋକରୀ ଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏଠାଉଠା ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣିର ସିଢ଼ି ଲଗାଯାଇଥିଲା।
ମୁକ୍ତାପ୍ରଵାଲସିକତାଃ ସ୍ଫାଟିକାନ୍ତରକୁଟ୍ଟିମାଃ। କାଞ୍ଚନୈସ୍ତରୁଭିଶ୍ଚିତ୍ରୈସ୍ତୀରଜୈରୁପଶୋଭିତାଃ
ସେହି ପୋକରୀମାନଙ୍କର ବାଳୁକା ମୁକ୍ତା ଓ ପ୍ରବାଳର, ଭିତର ତଳ କ୍ରିଷ୍ଟାଲର, ଏବଂ କୂଳ ଦେଖିବାକୁ ସୁନା ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ବୁଦ୍ଧପଦ୍ମୋତ୍ପଲଵନାଶ୍ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତାଃ। ନତ୍ଯୂହରୁତସଂଘୁଷ୍ଟା ହଂସସାରସନାଦିତାଃ
ସେମାନେ ପଦ୍ମ ଓ ନୀଳୋତ୍ପଳରେ ଶୋଭିତ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭାଇଥିଲେ, ଜଳପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିଲେ, ହଂସ ଓ ସାରସର ଡାକରେ ଭରିଥିଲେ।
ଦୀର୍ଘାଭିର୍ଦ୍ରୁମଯୁକ୍ତାଭିଃ ସରିଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ଅମୃତୋପମତୋଯାଭିଃ ଶିଵାଭିରୁପସଂସ୍କୃତାଃ
ଚାରିପାଖରେ ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ଗଛରେ ଘେରା, ତାଙ୍କର ଜଳ ଅମୃତ ସମାନ, ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ।
ଲତାଶତୈରଵତତାଃ ସଂତାନକୁସୁମାଵୃତାଃ। ନାନାଗୁଲ୍ମାଵୃତଵନାଃ କରଵୀରକୃତାନ୍ତରାଃ
ସେଠାରେ ଶତଶତ ଲତା ଛାଡ଼ିଥିଲା, କୁସୁମର ଗୁଛରେ ଘେରା, ବିଭିନ୍ନ ଝାଡ଼ି ରହିଥିଲା, କରବୀର ଝାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଭାଗ ହୋଇଥିଲା।
ତତୋଽମ୍ବୁଧରସଂକାଶଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧଶିଖରଂ ଗିରିମ୍। ଵିଚିତ୍ରକୂଟଂ କୂଟୈଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିଵାରିତମ୍
ତାପରେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମେଘ ପରି ଗାଢ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଥିଲା, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଶିଖର ଓ ଚାରିପାଖରେ ପାହାଡ଼ ଟିକିରେ ଘେରା।
ଶିଲାଗୃହୈରଵତତଂ ନାନାଵୃକ୍ଷସମାଵୃତମ୍। ଦଦର୍ଶ କପିଶାର୍ଦୂଲୋ ରମ୍ଯଂ ଜଗତି ପର୍ଵତମ୍
ସେହି ପାହାଡ଼ ପଥରର ଗୃହରେ ଢାକା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଘେରା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ଏହି ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼କୁ ଭୂମିରେ ଦେଖିଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚ ନଗାତ୍ ତସ୍ମାନ୍ନଦୀଂ ନିପତିତାଂ କପିଃ। ଅଂକାଦିଵ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ପ୍ରିଯସ୍ଯ ପତିତାଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ସେ ପାହାଡ଼ରୁ ବାନରଟି ଏକ ନଦୀକୁ ତଳକୁ ଝରିଯାଉଥିବା ଦେଖିଲା, ଯେପରିକି କାହାରୋ ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କର ଆଖୁଁରୁ ଛାଡ଼ି ତଳକୁ ପଡ଼ିଯାଇଛି।
ଜଲେ ନିପତିତାଗ୍ରୈଶ୍ଚ ପାଦପୈରୁପଶୋଭିତାମ୍। ଵାର୍ଯମାଣାମିଵ କ୍ରୁଦ୍ଧାଂ ପ୍ରମଦାଂ ପ୍ରିଯବନ୍ଧୁଭିଃ
ପାଣିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛମୁଣ୍ଡା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହେଉଥିବା ସେ ନଦୀ, ଏମିତି ଲାଗୁଥିଲା ଯେପରି ରୁଷ୍ଟ ଜଣେ ଜଣାନୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସଂଗିନୀମାନେ ଧରି ରଖିଛନ୍ତି।
ପୁନରାଵୃତ୍ତତୋଯାଂ ଚ ଦଦର୍ଶ ସ ମହାକପିଃ। ପ୍ରସନ୍ନାମିଵ କାନ୍ତସ୍ଯ କାନ୍ତାଂ ପୁନରୁପସ୍ଥିତାମ୍
ଏବଂ ସେ ମହାବାନରଟି ଆଉଥରେ ଧାରା ଫେରିଆସିଥିବା ନଦୀକୁ ଦେଖିଲା, ଯେପରିକି ପ୍ରିୟା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଆଉଥରେ ଖୁସି ହୋଇ ମିଳିଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଦୂରାତ୍ ସ ପଦ୍ମିନ୍ଯୋ ନାନାଦ୍ଵିଜଗଣାଯୁତାଃ। ଦଦର୍ଶ କପିଶାର୍ଦୂଲୋ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ସେଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରେ ନୁହେଁ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ଅନେକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀମାନେ ଦେଖିଲେ।
କୃତ୍ରିମାଂ ଦୀର୍ଘିକାଂ ଚାପି ପୂର୍ଣାଂ ଶୀତେନ ଵାରିଣା। ମଣିପ୍ରଵରସୋପାନାଂ ମୁକ୍ତାସିକତଶୋଭିତାମ୍
ସେ ଏକ ନିର୍ମିତ ଲମ୍ବା ଝିଲିକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଶୀତଳ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଣିମୁକ୍ତାର ସିଢ଼ି ଓ ମୁକ୍ତାରେ ଝଲମଲାଉଥିବା ବାଳୁକାରେ ଶୋଭିତ।
ଵିଵିଧୈର୍ମୃଗସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରାଂ ଚିତ୍ରକାନନାମ୍। ପ୍ରାସାଦୈଃ ସୁମହଦ୍ଭିଶ୍ଚ ନିର୍ମିତୈର୍ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା
ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁମାନେ ଘେରିଥିବା, ଚିତ୍ର ଓ ଶୋଭାମୟ କାନନ, ଏବଂ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ନିର୍ମିତ ବଡ଼ ବଡ଼ ମହଳମାନେ ଥିଲେ।
କାନନୈଃ କୃତ୍ରିମୈଶ୍ଚାପି ସର୍ଵତଃ ସମଲଂକୃତାମ୍। ଯେ କେଚିତ୍ ପାଦପାସ୍ତତ୍ର ପୁଷ୍ପୋପଗଫଲୋପଗାଃ
ସମସ୍ତଦିଗରେ ନିର୍ମିତ କାନନମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ସ୍ଥାନରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଗଛରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲାଗିଥିଲା।
ସଚ୍ଛତ୍ରାଃ ସଵିତର୍ଦୀକାଃ ସର୍ଵେ ସୌଵର୍ଣଵେଦିକାଃ। ଲତାପ୍ରତାନୈର୍ବହୁଭିଃ ପର୍ଣୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵୃତାମ୍
ସମସ୍ତ ମଞ୍ଚମାନେ ଛତା ଓ ବିଶ୍ରାମ ତଳା, ସୁନାର ବେଡ଼ିକା, ଅନେକ ଲତା ଓ ପତ୍ରରେ ଢାକା ଥିଲେ।
କାଞ୍ଚନୀଂ ଶିଂଶପାମେକାଂ ଦଦର୍ଶ ସ ମହାକପିଃ। ଵୃତାଂ ହେମମଯୀଭିସ୍ତୁ ଵେଦିକାଭିଃ ସମନ୍ତତଃ
ସେ ମହାବାନରଟି ଏକ ସୁନାର ଶିଂଶପା ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପଟେ ସୁନାର ମଞ୍ଚମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ଥିଲା।
ସୋଽପଶ୍ଯଦ୍ ଭୂମିଭାଗାଂଶ୍ଚ ନଗପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ। ସୁଵର୍ଣଵୃକ୍ଷାନପରାନ୍ ଦଦର୍ଶ ଶିଖିସଂନିଭାନ୍
ସେ ଭୂମିର ଅଂଶ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣା, ଏବଂ ମୟୂର ସଦୃଶ ଚମକୁଥିବା ଅନ୍ୟ ସୁନାର ଗଛମାନେ ଦେଖିଲେ।
ତେଷାଂ ଦ୍ରୁମାଣାଂ ପ୍ରଭଯା ମେରୋରିଵ ମହାକପିଃ। ଅମନ୍ଯତ ତଦା ଵୀରଃ କାଞ୍ଚନୋଽସ୍ମୀତି ସର୍ଵତଃ
ସେଇ ଗଛମାନଙ୍କର ଚମକରେ, ସେ ବୀର ବାନରଟି ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୁନାର, ମେରୁ ପର୍ବତ ପରି।'
ତାନ୍ କାଞ୍ଚନାନ୍ ଵୃକ୍ଷଗଣାନ୍ ମାରୁତେନ ପ୍ରକମ୍ପିତାନ୍। କିଙ୍କିଣୀଶତନିର୍ଘୋଷାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିସ୍ମଯମାଗମତ୍
ବାତାସରେ ହଲୁଚୁଆଁ ସେ ସୁନାର ଗଛମାନେ, ଶତଶତ କିଙ୍କିଣିର ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ।
ସୁପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରାନ୍ ରୁଚିରାଂସ୍ତରୁଣାଙ୍କୁରପଲ୍ଲଵାନ୍। ତାମାରୁହ୍ଯ ମହାଵେଗଃ ଶିଂଶପାଂ ପର୍ଣସଂଵୃତାମ୍
ଫୁଲ ଓ କିଶୋର ଅଙ୍କୁରରେ ଶୋଭିତ, ପତ୍ରରେ ଢାକା ସେ ଶିଂଶପା ଗଛକୁ ତୀବ୍ର ଗତିରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ଇତୋ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ଵୈଦେହୀଂ ରାମଦର୍ଶନଲାଲସାମ୍। ଇତଶ୍ଚେତଶ୍ଚ ଦୁଃଖାର୍ତାଂ ସମ୍ପତନ୍ତୀଂ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ଏଠାରୁ ମୁଁ ଭାବିବି ଯେ, ରାମଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆତୁର ଓ ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଦେଖିପାରିବି, ଶାୟଦ୍ ସେ ଏଠାଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଅଶୋକଵନିକା ଚେଯଂ ଦୃଢଂ ରମ୍ଯା ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଚନ୍ଦନୈଶ୍ଚମ୍ପକୈଶ୍ଚାପି ବକୁଲୈଶ୍ଚ ଵିଭୂଷିତା
ଏହିଟି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟର ଆଶୋକ ବାଟିକା, ଯାହା ଚନ୍ଦନ, ଚମ୍ପକ ଓ ବକୁଳ ଗଛରେ ଶୋଭିତ।
ଇଯଂ ଚ ନଲିନୀ ରମ୍ଯା ଦ୍ଵିଜସଙ୍ଘନିଷେଵିତା। ଇମାଂ ସା ରାଜମହିଷୀ ନୂନମେଷ୍ଯତି ଜାନକୀ
ଏଠି ଏକ ଶୋଭାମୟ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ଅଛି, ଯାହାରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଆସିଥାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ରାଜମହିଳା ଜାନକୀ ଏଠାକୁ ଆସିବେ।