ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦରିଂଦମାଃ । ଦେଵାଃ ପରମସଂହୃଷ୍ଟାଃ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ ॥୧-୪୦-
ପିତାମହଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତେତିସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଫେରିଗଲେ।
ସଗରସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାଦୁରାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଭିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ନିର୍ଘାତସମନିସ୍ଵନଃ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ପୃଥିବୀ ଭାଗିଯିବା ବେଳେ ବଜ୍ରପାତ ସମାନ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଗଲା।
ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସହିତାଃ ସାଗରାଃ ସର୍ଵେ ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗି ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପରିକ୍ରାନ୍ତା ମହୀ ସର୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵଵନ୍ତଶ୍ଚ ସୂଦିତାଃ । ଦେଵଦାନଵରକ୍ଷାଂସି ପିଶାଚୋରଗପନ୍ନଗାଃ ॥୧-୪୦-
ଆମେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଘୁଞ୍ଚିଛୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଦେବତା, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ନାଗମାନେ—ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନ ଚ ପଶ୍ଯାମହେଽଶ୍ଵଂ ତେ ଅଶ୍ଵହର୍ତାରମେଵ ଚ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ବୁଦ୍ଧିରତ୍ର ଵିଚାର୍ଯତାମ୍॥୧-୪୦-
କିନ୍ତୁ ଆମେ ତୁମ ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଦୟାକରି ଭଲ ବିଚାର କର।
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଣାଂ ରାଜସତ୍ତମଃ । ସମନ୍ଯୁରବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ସଗରୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୦-
ପୁଅମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଗର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ଭୂଯଃ ଖନତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଵିଭେଦ୍ଯ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଅଶ୍ଵହର୍ତାରମାସାଦ୍ଯ କୃତାର୍ଥାଶ୍ଚ ନିଵର୍ତତ ॥୧-୪୦-
ପୁଣି ଖନନ କର, ତୁମମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ; ପୃଥିବୀ ଭାଗି ଦେଖ। ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ମିଳିଲେ, କାମ ସାରି ଫେରିଯିବ।
ପିତୁର୍ଵଚନମାସାଦ୍ଯ ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ରସାତଲମଭିଦ୍ରଵନ୍ ॥୧-୪୦-
ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କ ପିତୃବାଚନ ପାଇ, ସାଠି ହଜାର ପୁଅ ରସାତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ଖନ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଦଦୃଶୁଃ ପର୍ଵତୋପମମ୍ । ଦିଶାଗଜଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ ଧାରଯନ୍ତଂ ମହୀତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ଏହିପରି ଖନନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ପର୍ବତ ସମାନ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ, ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସପର୍ଵତଵନାଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ପୃଥିଵୀଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଧାରଯାମାସ ଶିରସା ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାଗଜଃ ॥୧-୪୦-
ସେ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।
ଯଦା ପର୍ଵଣି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଵିଶ୍ରମାର୍ଥଂ ମହାଗଜଃ । ଖେଦାଚ୍ଚାଲଯତେ ଶୀର୍ଷଂ ଭୂମିକମ୍ପସ୍ତଦା ଭଵେତ୍ ॥୧-୪୦-
ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ଯେତେବେଳେ ସେ ବଡ଼ ହାତୀ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ ପାଇବାକୁ ମୁଣ୍ଡ ହଲାଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ପୃଥିବୀ କମ୍ପିଯାଏ।
ତେ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ଦିଶାପାଲଂ ମହାଗଜମ୍ । ମାନଯନ୍ତୋ ହି ତେ ରାମ ଜଗ୍ମୁର୍ଭିତ୍ତ୍ଵା ରସାତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସେ ଦିଗର ରକ୍ଷକ ବଡ଼ ହାତୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ପୃଥିବୀ ଭାଗି ରସାତଳକୁ ଚାଲିଗଲେ, ହେ ରାମ।
ତତଃ ପୂର୍ଵାଂ ଦିଶଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ବିଭିଦୁଃ ପୁନଃ । ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯାମପି ଦିଶି ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାଗଜମ୍ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗ ଭାଗି, ପୁଣି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଭାଗିଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ମହାପଦ୍ମଂ ମହାତ୍ମାନଂ ସୁମହତ୍ପର୍ଵତୋପମମ୍ । ଶିରସା ଧାରଯନ୍ତଂ ଗାଂ ଵିସ୍ମଯଂ ଜଗ୍ମୁରୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ମହାପଦ୍ମଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିଶାଳ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ ଏବଂ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଥିଲେ, ଯିଏ ମାଥାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥିଲେ । ଏହା ଦେଖି ସେମାନେ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ତେ ତଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ପଶ୍ଚିମାଂ ବିଭିଦୁର୍ଦିଶମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସେଇ ମହାନ୍ ସଗରଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସଠି ହଜାର ପୁଅମାନେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ।
ପଶ୍ଚିମାଯାମପି ଦିଶି ମହାନ୍ତମଚଲୋପମମ୍ । ଦିଶାଗଜଂ ସୌମନସଂ ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାବଲାଃ ॥୧-୪୦-
ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ବଡ଼ ପର୍ବତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦିଗର ହାତୀ ସୌମନସଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।
ତଂ ତେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାପି ନିରାମଯମ୍ । ଖନନ୍ତଃ ସମୁପକ୍ରାନ୍ତା ଦିଶଂ ସୋମଵତୀଂ ତଦା ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ନିରୋଗ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ପଚାରି, ପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିଗକୁ ଖୋଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଉତ୍ତରସ୍ଯାଂ ରଘୁଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦଦୃଶୁର୍ହିମପାଣ୍ଡୁରମ୍ । ଭଦ୍ରଂ ଭଦ୍ରେଣ ଵପୁଷା ଧାରଯନ୍ତଂ ମହୀମିମାମ୍ ॥୧-୪୦-
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେମାନେ ହିମ ପରି ଧଳା ଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଶୁଭ ଦେହରେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧରିଥିଲେ ।
ସମାଲଭ୍ଯ ତତଃ ସର୍ଵେ କୃତ୍ଵା ଚୈନଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ବିଭିଦୁର୍ଵସୁଧାତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସଠି ହଜାର ପୁଅମାନେ ପୃଥିବୀର ମାଟିକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ।
ତତଃ ପ୍ରାଗୁତ୍ତରାଂ ଗତ୍ଵା ସାଗରାଃ ପ୍ରଥିତାଂ ଦିଶମ୍ । ରୋଷାଦଭ୍ଯଖନନ୍ ସର୍ଵେ ପୃଥିଵୀଂ ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ ସେମାନେ ପୂର୍ବ-ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ରାଗରେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଦିଦେଲେ ।
ତେ ତୁ ସର୍ଵେ ମହତ୍ମାନୋ ଭିମଵେଗା ମହବଲାଃ । ଦଦୃଶୁଃ କପିଲଂ ତତ୍ର ଵାସୁଦେଵଂ ସନାତନମ୍ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଭୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠାରେ କପିଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସନାତନ ବାସୁଦେବ ।
ହଯଂ ଚ ତସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଚରନ୍ତମଵିଦୂରତଃ । ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ରଘୁନଂଦନ ॥୧-୪୦-
ଏବଂ ସେଇ ଦେବଙ୍କ ନିକଟରେ, ଘୋଡ଼ାଟିକୁ ଘୁରୁଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ ।
ତେ ତଂ ଯଜ୍ଞହନଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କ୍ରୋଧପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣାଃ । ଖନିତ୍ରଲାଙ୍ଗଲଧରା ନାନାଵୃକ୍ଷଶିଲାଧରାଃ ॥୧-୪୦-
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ ଭଙ୍ଗ କରିଥିବା ବୋଲି ଜାଣି, ରାଗରେ ଚକଚକିଥିବା ଚକ୍ଷୁରେ, କଠାଳି, ହାଳ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ପାଥର ଧରି ଆଗକୁ ଧାଇଗଲେ ।
ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧାସ୍ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ତ୍ଵଂ ହି ତୁରଗଂ ଯଜ୍ଞିଯଂ ହୃତଵାନସି ॥୧-୪୦-
କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କୁ ଧାଇଯାଇ, 'ଥା, ଥା!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ତୁମେ ଆମର ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ା ଚୋରି କରିଛ!' ବୋଲି ଅଭିଯୋଗ କଲେ ।
ଦୁର୍ମେଧସ୍ତ୍ଵଂ ହି ସଂପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ନଃ ସଗରାତ୍ମଜାନ୍ । ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ ତେଷାଂ କପିଲୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୦-
'ତୁମେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି! ଆମେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠାକୁ ଆସିଛୁ ବୋଲି ଜାଣ!' ସେମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, କପିଳ, ରଘୁନନ୍ଦନ—
ରୋଷେଣ ମହତାଵିଷ୍ଟୋ ହୁଂକାରମକରୋତ୍ ତଦା । ତତସ୍ତେନାପ୍ରମେଯେଣ କପିଲେନ ମହାତ୍ମନା । ଭସ୍ମରାଶୀକୃତାଃ ସର୍ଵେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ବଡ଼ କ୍ରୋଧରେ ଭରି, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କଲେ । ତାଙ୍କର ଅପାର ଶକ୍ତିରେ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର, କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଖାକର ଢେର ହୋଇଗଲେ ।
thumb|ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଏକଚତ୍ୱାରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚିରଗତାଞ୍ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସଗରୋ ରଘୁନନ୍ଦନ । ନପ୍ତାରମବ୍ରଵୀଦ୍ ରାଜା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ସ୍ଵତେଜସା ॥୧-୪୧-
ପୁଅମାନେ ବହୁଦିନ ଫେରିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ଜାଣି, ସଗର ରଘୁନନ୍ଦନ, ତାଙ୍କ ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାତିଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ଶୂରଶ୍ଚ କୃତଵିଦ୍ଯଶ୍ଚ ପୂର୍ଵୈସ୍ତୁଲ୍ଯୋଽସି ତେଜସା । ପିତୄଣାଂ ଗତିମନ୍ଵିଚ୍ଛ ଯେନ ଚାଶ୍ଵୋଽପଵାହିତଃ ॥୧-୪୧-
'ତୁମେ ସୂର, ଶିକ୍ଷାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ । ତୁମ ପିତାମାନେ ଯେପରି ଚାଲିଥିଲେ, ଯେଉଁପଥରେ ଘୋଡ଼ା ନେଇଯାଉଥିଲେ, ସେଇ ପଥ ଖୋଜ ।'
ଅନ୍ତର୍ଭୌମାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵୀର୍ଯଵନ୍ତି ମହାନ୍ତି ଚ । ତେଷାଂ ତୁ ପ୍ରତିଘାତାର୍ଥଂ ସାସିଂ ଗୃହ୍ଣୀଷ୍ଵ କାର୍ମୁକମ୍ ॥୧-୪୧-
'ପୃଥିବୀ ଭିତରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀ ରହିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କର ବିରୋଧରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ତୁମେ ତଳୱାର ଓ ଧନୁଷ ଧର ।'