ତାମପଶ୍ଯନ୍ କପିସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଅପକ୍ରମ୍ଯ ତଦା ଵୀରଃ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସେଠାରେ ବନରାଜ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କୁ ନାହିଁ। ଏହାପରେ, ସେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଚାଲିଯିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ସ ଭୂଯଃ ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ମାରୁତିର୍ଯତ୍ନମାଶ୍ରିତଃ। ଆପାନଭୂମିମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତାଂ ଵିଚେତୁଂ ପ୍ରଚକ୍ରମେ
ତାପରେ, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ପାନଶାଳା ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟଠି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
thumb|ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵାଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଏବେ ଦ୍ବାଦଶ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସ ତସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ଭଵନସ୍ଯ ସଂସ୍ଥିତୋ ଲତାଗୃହାଂଶ୍ଚିତ୍ରଗୃହାନ୍ ନିଶାଗୃହାନ୍। ଜଗାମ ସୀତାଂ ପ୍ରତିଦର୍ଶନୋତ୍ସୁକୋ ନ ଚୈଵ ତାଂ ପଶ୍ଯତି ଚାରୁଦର୍ଶନାମ୍
ସେ ମହଲର ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଲତାମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରଶାଳା ଓ ରାତିର ଘର ଦେଖିଲେ, ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ତତୋ ମହାକପିଃ ପ୍ରିଯାମପଶ୍ଯନ୍ ରଘୁନନ୍ଦନସ୍ଯ ତାମ୍। ଧ୍ରୁଵଂ ନ ସୀତା ଧ୍ରିଯତେ ଯଥା ନ ମେ ଵିଚିନ୍ଵତୋ ଦର୍ଶନମେତି ମୈଥିଲୀ
ତାପରେ, ମହାବଳୀ ବନରାଜ ରଘୁବଂଶୀଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ଭାବିଲେ—ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା ଏଠାରେ ନାହାନ୍ତି, କାରଣ ମୁଁ ଯେତେ ଖୋଜିଲି, ମୈଥିଳୀ ମୋ ଆଗରେ ଆସିଲେ ନାହିଁ।
ସା ରାକ୍ଷସାନାଂ ପ୍ରଵରେଣ ଜାନକୀ ସ୍ଵଶୀଲସଂରକ୍ଷଣତତ୍ପରା ସତୀ। ଅନେନ ନୂନଂ ପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟକର୍ମଣା ହତା ଭଵେଦାର୍ଯପଥେ ପରେ ସ୍ଥିତା
ସ୍ୱଚରିତ୍ର ରକ୍ଷାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଜାନକୀ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯିଏ, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚୟ ହତ ହୋଇଥିବେ, କାରଣ ସେ ଆଦର୍ଶ ମାର୍ଗରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
ଵିରୂପରୂପା ଵିକୃତା ଵିଵର୍ଚସୋ ମହାନନା ଦୀର୍ଘଵିରୂପଦର୍ଶନାଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ତା ରାକ୍ଷସରାଜଯୋଷିତୋ ଭଯାଦ୍ ଵିନଷ୍ଟା ଜନକେଶ୍ଵରାତ୍ମଜା
ରାକ୍ଷସରାଜଙ୍କ ଅସୁନ୍ଦର, ବିକୃତ ଓ ଭୟଙ୍କର ମହିଳାମାନେ, ମହାମୁଖ ଓ ଦୀର୍ଘ ଅଜଗର ଦେହ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ଭୟରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିବେ।
ସୀତାମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହ୍ଯନଵାପ୍ଯ ପୌରୁଷଂ ଵିହୃତ୍ଯ କାଲଂ ସହ ଵାନରୈଶ୍ଚିରମ୍। ନ ମେଽସ୍ତି ସୁଗ୍ରୀଵସମୀପଗା ଗତିଃ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣଦଣ୍ଡୋ ବଲଵାଂଶ୍ଚ ଵାନରଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧିତ ନ ହୋଇ, ବନରାଜମାନେ ସହ ବେଫଳ ଦୀର୍ଘ ସମୟ କାଟି, ମୋ ପାଖରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଫେରିବା ଉପାୟ ନାହିଁ; ବନରାଜ ରାଜା କଠୋର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଦୃଷ୍ଟମନ୍ତଃପୁରଂ ସର୍ଵଂ ଦୃଷ୍ଟା ରାଵଣଯୋଷିତଃ। ନ ସୀତା ଦୃଶ୍ଯତେ ସାଧ୍ଵୀ ଵୃଥା ଜାତୋ ମମ ଶ୍ରମଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତଃପୁର ଓ ରାବଣଙ୍କ ମହିଳାମାନେକୁ ଦେଖିଛି, କିନ୍ତୁ ସତୀ ସୀତା ଦେଖିଲି ନାହିଁ; ମୋର ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା।
କିଂ ନୁ ମାଂ ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଗତଂ ଵକ୍ଷ୍ଯନ୍ତି ସଂଗତାଃ। ଗତ୍ଵା ତତ୍ର ତ୍ଵଯା ଵୀର କିଂ କୃତଂ ତଦ୍ ଵଦସ୍ଵ ନଃ
ମୁଁ ଫେରିଲେ ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ ଏକଠା ହୋଇ କଣ କହିବେ? 'ତୁମେ ଯାଇ କଣ କଲା, ଆମକୁ କୁହ'—ଏମିତି କହିବେ।
ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କିଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତାମହଂ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଧ୍ରୁଵଂ ପ୍ରାଯମୁପାସିଷ୍ଯେ କାଲସ୍ଯ ଵ୍ଯତିଵର୍ତନେ
ମୁଁ ଯଦି ଜନକନନ୍ଦିନୀଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ସେମାନଙ୍କୁ କହିପାରିବି? ନିଶ୍ଚୟ, ସମୟ ବିତିଲେ ମୁଁ ଉପବାସରେ ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରିବି।
କିଂ ଵା ଵକ୍ଷ୍ଯତି ଵୃଦ୍ଧଶ୍ଚ ଜାମ୍ବଵାନଂଗଦଶ୍ଚ ସଃ। ଗତଂ ପାରଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଵାନରାଶ୍ଚ ସମାଗତାଃ
ବୟସ୍କ ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବନରାଜମାନେ, ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ପାର କରି ଫେରିଲେ, ସେମାନେ କଣ କହିବେ?
ଅନିର୍ଵେଦଃ ଶ୍ରିଯୋ ମୂଲମନିର୍ଵେଦଃ ପରଂ ସୁଖମ୍। ଭୂଯସ୍ତତ୍ର ଵିଚେଷ୍ଯାମି ନ ଯତ୍ର ଵିଚଯଃ କୃତଃ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ; ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ। ଯେଉଁଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜା ହୋଇନାହିଁ, ସେଠି ମୁଁ ପୁଣି ଖୋଜିବି।
ଅନିର୍ଵେଦୋ ହି ସତତଂ ସର୍ଵାର୍ଥେଷୁ ପ୍ରଵର୍ତକଃ। କରୋତି ସଫଲଂ ଜନ୍ତୋଃ କର୍ମ ଯଚ୍ଚ କରୋତି ସଃ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ସବୁ କାମରେ ସଫଳତା ଆଣେ; ଏହା ମଣିଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଫଳଦାୟକ କରେ।
ଆପାନଶାଲା ଵିଚିତାସ୍ତଥା ପୁଷ୍ପଗୃହାଣି ଚ। ଚିତ୍ରଶାଲାଶ୍ଚ ଵିଚିତା ଭୂଯଃ କ୍ରୀଡାଗୃହାଣି ଚ
ସେ ଅନେକ ଶୋଭାମୟ ପାନଶାଳା, ପୁଷ୍ପମଣ୍ଡପ, ଚିତ୍ରଶାଳା ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ କ୍ରୀଡ଼ା ଘର ଦେଖିଲେ।
ନିଷ୍କୁଟାନ୍ତରରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିମାନାନି ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଇତି ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଭୂଯୋଽପି ଵିଚେତୁମୁପଚକ୍ରମେ
ସେ ଅନ୍ତଃପଟ, ସଂକୀର୍ଣ୍ଣ ଗଲି ଓ ସମସ୍ତ ମହଲ ଦେଖିଲେ; ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ପୁଣି ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଭୂମୀଗୃହାଂଶ୍ଚୈତ୍ଯଗୃହାନ୍ ଗୃହାତିଗୃହକାନପି। ଉତ୍ପତନ୍ ନିପତଂଶ୍ଚାପି ତିଷ୍ଠନ୍ ଗଚ୍ଛନ୍ ପୁନଃ କ୍ଵଚିତ୍
ସେ ଭୂମିରେ ଥିବା ଘର, ମନ୍ଦିର ଓ ଛୋଟ ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ି, କେବେ ନମି, କେବେ ଦଢ଼ି, କେବେ ଚାଲି, କେବେ ଅପେକ୍ଷା କରି ସବୁଠି ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ଅପଵୃଣ୍ଵଂଶ୍ଚ ଦ୍ଵାରାଣି କପାଟାନ୍ଯଵଘଟ୍ଟଯନ୍। ପ୍ରଵିଶନ୍ ନିଷ୍ପତଂଶ୍ଚାପି ପ୍ରପତନ୍ନୁତ୍ପତନ୍ନିଵ
ସେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲେ, କପାଟ ଟାଣିଲେ, ଭିତରକୁ ପସିଲେ ଓ ବାହାରିଲେ, କେବେ ଖସିଲେ, କେବେ ଉଡ଼ିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି।
ସର୍ଵମପ୍ଯଵକାଶଂ ସ ଵିଚଚାର ମହାକପିଃ। ଚତୁରଂଗୁଲମାତ୍ରୋଽପି ନାଵକାଶଃ ସ ଵିଦ୍ଯତେ। ରାଵଣାନ୍ତଃପୁରେ ତସ୍ମିନ୍ ଯଂ କପିର୍ନ ଜଗାମ ସଃ
ସେ ମହାବାନର ସମସ୍ତ ଜାଗା ଖୋଜିଲେ; ରାବଣଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଚାରି ଆଙ୍ଗୁଳ ଜାଗା ମଧ୍ୟ ରହିଲାନି, ଯେଉଁଠାରେ ବାନର ଯାଇନଥିଲେ।
ପ୍ରାକାରାନ୍ତରଵୀଥ୍ଯଶ୍ଚ ଵେଦିକାଶ୍ଚୈତ୍ଯସଂଶ୍ରଯାଃ। ଶ୍ଵଭ୍ରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍କରିଣ୍ଯଶ୍ଚ ସର୍ଵଂ ତେନାଵଲୋକିତମ୍
ପ୍ରାକାର ଭିତର ଗଲି, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ, ମନ୍ଦିର, କୁଆଁ, ପଦ୍ମପୋଖରୀ—ସେ ସବୁଠି ଦେଖିଲେ।
ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ଵିଵିଧାକାରା ଵିରୂପା ଵିକୃତାସ୍ତଥା। ଦୃଷ୍ଟା ହନୁମତା ତତ୍ର ନ ତୁ ସା ଜନକାତ୍ମଜା
ସେଠାରେ ହନୁମାନ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତିର, ବିକୃତ ଓ ଅପରୂପ ରାକ୍ଷସୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି।
ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଲୋକେ ପରା ଵିଦ୍ଯାଧରସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଦୃଷ୍ଟା ହନୁମତା ତତ୍ର ନ ତୁ ରାଘଵନନ୍ଦିନୀ
ସେଠାରେ ହନୁମାନ ଏମିତି ସୁନ୍ଦରୀ ମହିଳାମାନେ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବାଙ୍ଗନାମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ରୂପବତୀ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି।
ନାଗକନ୍ଯା ଵରାରୋହାଃ ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାଃ। ଦୃଷ୍ଟା ହନୁମତା ତତ୍ର ନ ତୁ ସା ଜନକାତ୍ମଜା
ନାଗକନ୍ୟାମାନେ, ଶୋଭାମୟ ନିତମ୍ବ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ସମାନ ମୁହଁ ଥିବା, ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କ ଝିଅ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି।
ପ୍ରମଥ୍ଯ ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରେଣ ନାଗକନ୍ଯା ବଲାଦ୍ଧୃତାଃ। ଦୃଷ୍ଟା ହନୁମତା ତତ୍ର ନ ସା ଜନକନନ୍ଦିନୀ
ରାକ୍ଷସରାଜ ଜବରଦସ୍ତି କରି ନାଗକନ୍ୟାମାନେକୁ ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେକୁ ହନୁମାନ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଝିଅ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି।
ସୋଽପଶ୍ଯଂସ୍ତାଂ ମହାବାହୁଃ ପଶ୍ଯଂଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଵିଷସାଦ ମହାବାହୁର୍ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ସେ ମହାବାହୁ ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ଏହି ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେକୁ ଦେଖିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।
ଉଦ୍ଯୋଗଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ପ୍ଲଵନଂ ସାଗରସ୍ଯ ଚ। ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯାନିଲସୁତଶ୍ଚିନ୍ତାଂ ପୁନରୁପାଗତଃ
ବାନରମାନେର ଚେଷ୍ଟା ଓ ସାଗର ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ ଅକାର୍ଥକ ଦେଖି, ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ପୁଣି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ।
ଅଵତୀର୍ଯ ଵିମାନାଚ୍ଚ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ। ଚିନ୍ତାମୁପଜଗାମାଥ ଶୋକୋପହତଚେତନଃ
ବିମାନରୁ ଅବତରି, ମାରୁତନନ୍ଦନ ହନୁମାନ ଦୁଃଖରେ ମନ ଭାରି କରି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଲିନ ହେଲେ।
thumb|ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଦଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୫-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡର ତେରୋଟିଏ ସର୍ଗ ପଢ଼ାଯାଉଛି।
ଵିମାନାତ୍ ତୁ ସ ସଂକ୍ରମ୍ଯ ପ୍ରାକାରଂ ହରିଯୂଥପଃ। ହନୂମାନ୍ ଵେଗଵାନାସୀଦ୍ ଯଥା ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ ଘନାନ୍ତରେ
ତାପରେ ବାନରମାନେର ମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ ବିମାନରୁ ପ୍ରାକାରକୁ ଲାଘିଲେ, ମେଘ ଭିତରେ ବିଜୁଳି ଯେପରି ଚମକେ, ସେପରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଲେ।
ସମ୍ପରିକ୍ରମ୍ଯ ହନୁମାନ୍ ରାଵଣସ୍ଯ ନିଵେଶନାନ୍। ଅଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜାନକୀଂ ସୀତାମବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚନଂ କପିଃ
ହନୁମାନ ରାବଣଙ୍କ ଘରବାଡ଼ି ଘୁଞ୍ଚିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେନି, ତେଣୁ ବାନର କହିଲେ—