ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତକଚପୀନସ୍ରକ୍ପ୍ରକୀର୍ଣଵରଭୂଷଣାଃ। ପାନଵ୍ଯାଯାମକାଲେଷୁ ନିଦ୍ରୋପହତଚେତସଃ
ଖୋଲା କେଶ, ମୁଚୁଡ଼ି ମାଳା, ଛିଟିଏ ପଡ଼ିଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ ଭୂଷଣ, ପାନ ଓ ଖେଳ ସମୟରେ ନିଦ୍ରାରେ ମନ ହାରାଇଥିବା ସେମାନେ ଏଠାରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତତିଲକାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ କାଶ୍ଚିଦୁଦଭ୍ରାନ୍ତନୂପୁରାଃ। ପାର୍ଶ୍ଵେ ଗଲିତହାରାଶ୍ଚ କାଶ୍ଚିତ୍ ପରମଯୋଷିତଃ
କେହିଙ୍କର ଫୋରହେଡ଼ ଚିହ୍ନ ମସି ହୋଇଯାଇଥିଲା, କେହିଙ୍କର ନୂପୁର ଡାହାଣି ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଏବଂ କେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରୀଙ୍କର ହାର ପାଶେ ଖସିପଡ଼ିଥିଲା।
ମୁକ୍ତାହାରଵୃତାଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ କାଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରସ୍ରସ୍ତଵାସସଃ। ଵ୍ଯାଵିଦ୍ଧରଶନାଦାମାଃ କିଶୋର୍ଯ ଇଵ ଵାହିତାଃ
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ଜଣୀ ପାରା ହାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, କିଛିଙ୍କର ପୋଶାକ ଖସିଯାଇଥିଲା, ତାଙ୍କର କମରବନ୍ଧ ଖୁଲିଯାଇଥିଲା, ସେମାନେ ଯେପରି ଅପରିପକ୍ୱ କନ୍ୟାମାନେ ଉଠାଇ ନେଯାଉଛନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଅକୁଣ୍ଡଲଧରାଶ୍ଚାନ୍ଯା ଵିଚ୍ଛିନ୍ନମୃଦିତସ୍ରଜଃ। ଗଜେନ୍ଦ୍ରମୃଦିତାଃ ଫୁଲ୍ଲା ଲତା ଇଵ ମହାଵନେ
କିଛି ଜଣୀ କଣ୍ଠା ନଥିଲେ, କିଛିଙ୍କର ମାଳା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିଲା ଓ ଚିପିଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଏକ ମହାବନରେ ଗଜରାଜ ଫୁଲିଥିବା ଲତାକୁ ଚିପିଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁକିରଣାଭାଶ୍ଚ ହାରାଃ କାସାଂଚିଦୁଦ୍ଗତାଃ। ହଂସା ଇଵ ବଭୁଃ ସୁପ୍ତାଃ ସ୍ତନମଧ୍ଯେଷୁ ଯୋଷିତାମ୍
କିଛି ଜଣୀଙ୍କ ଗଳାରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଚମକୁଥିବା ହାର ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ତାହା ତାଙ୍କର ଶୋଣିତ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଅ ହଁସମାନେ ଶୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଅପରାସାଂ ଚ ଵୈଦୂର୍ଯାଃ କାଦମ୍ବା ଇଵ ପକ୍ଷିଣଃ। ହେମସୂତ୍ରାଣି ଚାନ୍ଯାସାଂ ଚକ୍ରଵାକା ଇଵାଭଵନ୍
ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣୀଙ୍କ ଗଳାରେ ବୈଦୂର୍ୟ ମଣି ଥିଲା, ଯାହା କଦମ୍ବ ପକ୍ଷୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; କିଛିଙ୍କର ସୁନାର ତାନ୍ତୁ ଚକ୍ରବାକ ଦମ୍ପତି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ହଂସକାରଣ୍ଡଵୋପେତାଶ୍ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତାଃ। ଆପଗା ଇଵ ତା ରେଜୁର୍ଜଘନୈଃ ପୁଲିନୈରିଵ
ହଁସ ଓ କାରଣ୍ଡବ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ସେମାନଙ୍କର ନିତମ୍ଭ ଓ ପୃଷ୍ଠ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ନଦୀ ପାର ଚରୁ ଚରୁ ଚାଲିଥିବା ପୁଲିନ ପରି।
କିଙ୍କିଣୀଜାଲସଂକାଶାସ୍ତା ହେମଵିପୁଲାମ୍ବୁଜାଃ। ଭାଵଗ୍ରାହା ଯଶସ୍ତୀରାଃ ସୁପ୍ତା ନଦ୍ଯ ଇଵାବଭୁଃ
କିଛି ଜଣୀଙ୍କ ଗଳାରେ ସୁନାର ବଡ଼ ବଦଳି ଲଗିଥିଲା, ଯାହା କି କିଙ୍କିଣିର ଜାଲି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ସେମାନେ ଭାବ ଓ ଯଶ ଧରି ନଦୀ ପାର ମାନେ ଶୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ମୃଦୁଷ୍ଵଂଗେଷୁ କାସାଂଚିତ୍ କୁଚାଗ୍ରେଷୁ ଚ ସଂସ୍ଥିତାଃ। ବଭୂଵୁର୍ଭୂଷଣାନୀଵ ଶୁଭା ଭୂଷଣରାଜଯଃ
କିଛି ଜଣୀଙ୍କ ମୃଦୁ ଅଙ୍ଗ ଓ ଶୋଣିତ ଶୀର୍ଷରେ ଶୁଭ୍ର ଅଲଙ୍କାର ଶୃଙ୍ଖଳା ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣ।
ଅଂଶୁକାନ୍ତାଶ୍ଚ କାସାଂଚିନ୍ମୁଖମାରୁତକମ୍ପିତାଃ। ଉପର୍ଯୁପରି ଵକ୍ତ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯାଧୂଯନ୍ତେ ପୁନଃ ପୁନଃ
କିଛି ଜଣୀଙ୍କ ଅଂଶୁକ ଶେଷ ତାଙ୍କର ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶ୍ୱାସରେ ହଲୁକ ହଲୁକ କମ୍ପିଥିଲା, ଏବଂ ମୁଖ ଉପରେ ପୁଣିପୁଣି ଉଡ଼ୁଥିଲା।
ତାଃ ପତାକା ଇଵୋଦ୍ଧୂତାଃ ପତ୍ନୀନାଂ ରୁଚିରପ୍ରଭାଃ। ନାନାଵର୍ଣସୁଵର୍ଣାନାଂ ଵକ୍ତ୍ରମୂଲେଷୁ ରେଜିରେ
ସେଇ ଜଣୀମାନଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ଅଂଶୁକ ଶେଷ ଝଣ୍ଡା ପରି ଉଡ଼ୁଥିଲା, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସୁନାର ଚାୟାରେ ମୁଖ ତଳେ ଚମକୁଥିଲା।
ଵଵଲ୍ଗୁଶ୍ଚାତ୍ର କାସାଂଚିତ୍ କୁଣ୍ଡଲାନି ଶୁଭାର୍ଚିଷାମ୍। ମୁଖମାରୁତସଂକମ୍ପୈର୍ମନ୍ଦଂ ମନ୍ଦଂ ଚ ଯୋଷିତାମ୍
କିଛି ଜଣୀଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ଆଲୋକମୟ କଣ୍ଠା ମୁଖରୁ ବାହାରୁଥିବା ଶ୍ୱାସରେ ହଲୁକ ହଲୁକ କମ୍ପିଉଥିଲା।
ଶର୍କରାସଵଗନ୍ଧଃ ସ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁରଭିଃ ସୁଖଃ। ତାସାଂ ଵଦନନିଃଶ୍ଵାସଃ ସିଷେଵେ ରାଵଣଂ ତଦା
ସେମାନଙ୍କର ମୁଖରୁ ନିଷ୍କାସିତ ଶର୍କରା ଓ ମଦର ଗନ୍ଧ, ଯାହା ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ସେ ସମୟରେ ରାବଣଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲା।
ରାଵଣାନନଶଂକାଶ୍ଚ କାଶ୍ଚିଦ୍ ରାଵଣଯୋଷିତଃ। ମୁଖାନି ଚ ସପତ୍ନୀନାମୁପାଜିଘ୍ରନ୍ ପୁନଃ ପୁନଃ
ରାବଣଙ୍କ ଗୋଟିଏ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଣୀ, ଯାହାଙ୍କର ମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ମୁଖ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେମାନେ ପୁଣିପୁଣି ତାଙ୍କର ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କର ମୁଖର ଗନ୍ଧ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ସକ୍ତମନସୋ ରାଵଣେ ତା ଵରସ୍ତ୍ରିଯଃ। ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାଃ ସପତ୍ନୀନାଂ ପ୍ରିଯମେଵାଚରଂସ୍ତଦା
ସେଇ ମହିଳାମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ରାବଣଙ୍କୁ ଅତି ଆସକ୍ତ ଥିଲା, ସ୍ୱାଧୀନ ନ ହୋଇ, ସହପତ୍ନୀମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରୁଥିଲେ।
ବାହୂନୁପନିଧାଯାନ୍ଯାଃ ପାରିହାର୍ଯଵିଭୂଷିତାନ୍। ଅଂଶୁକାନି ଚ ରମ୍ଯାଣି ପ୍ରମଦାସ୍ତତ୍ର ଶିଶ୍ଯିରେ
କିଛି ଜଣୀ ତାଙ୍କର ଅଲଙ୍କୃତ ବାହୁ ଏକାଉଁଠି ରଖି, ତାଙ୍କର ରମ୍ୟ ଅଂଶୁକ ସହିତ ଶୋଇଥିଲେ।
ଅନ୍ଯା ଵକ୍ଷସି ଚାନ୍ଯସ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଃ କାଚିତ୍ ପୁନର୍ଭୁଜମ୍। ଅପରା ତ୍ଵଙ୍କମନ୍ଯସ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯାଶ୍ଚାପ୍ଯପରା କୁଚୌ
ଏକ ଜଣୀ ଅନ୍ୟ ଜଣୀଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ, ଅନ୍ୟ ଜଣୀ ତାଙ୍କର ବାହୁ ଉପରେ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜଣୀ ଅନ୍ୟ ଜଣୀଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ଜଣୀ ତାଙ୍କର କୁଚ ଉପରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ଊରୁପାର୍ଶ୍ଵକଟୀପୃଷ୍ଠମନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ସମାଶ୍ରିତାଃ। ପରସ୍ପରନିଵିଷ୍ଟାଂଗ୍ଯୋ ମଦସ୍ନେହଵଶାନୁଗାଃ
ସେମାନେ ଏକାଉଁଠି ଉରୁ, ପାର୍ଶ୍ୱ, କଟି ଓ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ଭରସା କରି ଶୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏକାଉଁଠି ଲଗିଥିଲା, ମଦ ଓ ସ୍ନେହରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଂଗସଂସ୍ପର୍ଶାତ୍ ପ୍ରୀଯମାଣାଃ ସୁମଧ୍ଯମାଃ। ଏକୀକୃତଭୁଜାଃ ସର୍ଵାଃ ସୁଷୁପୁସ୍ତତ୍ର ଯୋଷିତଃ
ଏକାଉଁଠି ଅଙ୍ଗ ସ୍ପର୍ଶରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, ସେଇ ସୁନ୍ଦର କଟି ଥିବା ମହିଳାମାନେ, ସମସ୍ତେ ଏକାଉଁଠି ବାହୁ ଗଠି ଏଠାରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଭୁଜସୂତ୍ରେଣ ସ୍ତ୍ରୀମାଲା ଗ୍ରଥିତା ହି ସା। ମାଲେଵ ଗ୍ରଥିତା ସୂତ୍ରେ ଶୁଶୁଭେ ମତ୍ତଷଟ୍ପଦା
ଏହି ମହିଳାମାନଙ୍କ ମାଳା, ଏକାଉଁଠି ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏମିତି ଚମକୁଥିଲା, ଯେପରି ମତ୍ତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଘିରିଥିବା ଫୁଲ ମାଳା ତାନ୍ତୁରେ ଗଠିତ।
ଲତାନାଂ ମାଧଵେ ମାସି ଫୁଲ୍ଲାନାଂ ଵାଯୁସେଵନାତ୍। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମାଲାଗ୍ରଥିତଂ ସଂସକ୍ତକୁସୁମୋଚ୍ଚଯମ୍
ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଫୁଲିଥିବା ଲତାମାଳିକାମାନେ, ପବନରେ ଏକାଉଁଠି ଗୁଞ୍ଜି ଏକାଉଁଠି ମିଶିଯାଉଥିବା ଫୁଲମାଳା ପରି, ସେଠାରେ ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏକାଉଁଠି ଫୁଲମାଳା ଭଳି ଏକାଉଁଠି ଗଠିତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ।
ପ୍ରତିଵେଷ୍ଟିତସୁସ୍କନ୍ଧମନ୍ଯୋନ୍ଯଭ୍ରମରାକୁଲମ୍। ଆସୀଦ୍ ଵନମିଵୋଦ୍ଧୂତଂ ସ୍ତ୍ରୀଵନଂ ରାଵଣସ୍ଯ ତତ୍
ସେ ରାବଣଙ୍କ ମହଲର ଜଣାଣୀମାନେ, ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ କନ୍ଧ ଏକାଉଁଠି ବନ୍ଧାଯାଇଥିଲା, ମଧୁମକ୍ଷିକାମାନେ ଯେପରି ଫୁଲରେ ଘୁଞ୍ଜିଥାନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଝଂପି ଲଗା ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଉଚିତେଷ୍ଵପି ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ନ ତାସାଂ ଯୋଷିତାଂ ତଦା। ଵିଵେକଃ ଶକ୍ଯ ଆଧାତୁଂ ଭୂଷଣାଂଗାମ୍ବରସ୍ରଜାମ୍
ସେ ସମୟରେ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେଉଁଠି ନିଜ ଅଳଙ୍କାର, ଶରୀର, ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତଥାପି କିଏ କିଏ ଅଲଗା ଏହା ବୁଝିବା ଯାଉନଥିଲା।
ରାଵଣେ ସୁଖସଂଵିଷ୍ଟେ ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵିଵିଧପ୍ରଭାଃ। ଜ୍ଵଲନ୍ତଃ କାଞ୍ଚନା ଦୀପାଃ ପ୍ରେକ୍ଷନ୍ତୋ ନିମିଷା ଇଵ
ରାବଣ ସୁଖରେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସୁନା ଦୀପ ପରି ଚମକୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେଉଁଠି ନିମିଷ ନ ହେଉଥିବା ଚକ୍ଷୁମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ରାଜର୍ଷିଵିପ୍ରଦୈତ୍ଯାନାଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାଣାଂ ଚ ଯୋଷିତଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଚାଭଵନ୍ କନ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ କାମଵଶଂଗତାଃ
ରାଜା, ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଝିଅମାନେ, ସମସ୍ତେ ରାଗରେ ରାବଣଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଯୁଦ୍ଧକାମେନ ତାଃ ସର୍ଵା ରାଵଣେନ ହୃତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ସମଦା ମଦନେନୈଵ ମୋହିତାଃ କାଶ୍ଚିଦାଗତାଃ
ଯୁଦ୍ଧ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ରାବଣ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଆଣିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; କିଛି ଜଣୀ ମୋହରେ ପଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ।
ନ ତତ୍ର କାଶ୍ଚିତ୍ ପ୍ରମଦାଃ ପ୍ରସହ୍ଯ ଵୀର୍ଯୋପପନ୍ନେନ ଗୁଣେନ ଲବ୍ଧାଃ। ନ ଚାନ୍ଯକାମାପି ନ ଚାନ୍ଯପୂର୍ଵା ଵିନା ଵରାର୍ହାଂ ଜନକାତ୍ମଜାଂ ତୁ
ସେଠାରେ କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ବଳବାନ୍ତ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା ଲଭ୍ୟ କରାଯାଇନଥିଲା, ଏବଂ କୌଣସି ନୂତନ ମହିଳା ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ—ମାତ୍ର ଜନକନନ୍ଦିନୀ ବିନା।
ନ ଚାକୁଲୀନା ନ ଚ ହୀନରୂପା ନାଦକ୍ଷିଣା ନାନୁପଚାରଯୁକ୍ତା। ଭାର୍ଯାଭଵତ୍ ତସ୍ଯ ନ ହୀନସତ୍ତ୍ଵା ନ ଚାପି କାନ୍ତସ୍ଯ ନ କାମନୀଯା
ସେଠାରେ କୌଣସି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୀନ, ଅସୁନ୍ଦର, ଅନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅସମ୍ମାନ ଥିବା ମହିଳା ନଥିଲେ; ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ, ସେମାନେ ଗୁଣ ହୀନ ନଥିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅନାକର୍ଷଣୀୟ ମଧ୍ୟ ନଥିଲେ।
ବଭୂଵ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତୁ ହରୀଶ୍ଵରସ୍ଯ ଯଦୀଦୃଶୀ ରାଘଵଧର୍ମପତ୍ନୀ। ଇମା ମହାରାକ୍ଷସରାଜଭାର୍ଯାଃ ସୁଜାତମସ୍ଯେତି ହି ସାଧୁବୁଦ୍ଧେଃ
ତାପରେ ବାନରମୁଖ୍ୟଙ୍କ ମନେ ଏହି ଭାବ ଆସିଲା—'ଯଦି ରାଘବଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଏପରି, ତେବେ ଏହି ମହାରାକ୍ଷସ ରାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଉତ୍ତମ କୁଳର'—ଏହିପରି ଶୁଭ ବୁଦ୍ଧି ହେଲା।
ପୁନଶ୍ଚ ସୋଽଚିନ୍ତଯଦାତ୍ତରୂପୋ ଧ୍ରୁଵଂ ଵିଶିଷ୍ଟା ଗୁଣତୋ ହି ସୀତା। ଅଥାଯମସ୍ଯାଂ କୃତଵାନ୍ ମହାତ୍ମା ଲଂକେଶ୍ଵରଃ କଷ୍ଟମନାର୍ଯକର୍ମ
ପୁଣି ସେ ଗୁପ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଚିନ୍ତା କଲେ—'ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା ଗୁଣରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ତଥାପି ଏହି ମହାତ୍ମା ଲଙ୍କାଧୀଶ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅତି ଦୁଃଖଦ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି।'