ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ । ଗତିଂ ପୁତ୍ରା ନ ପଶ୍ଯାମି ରକ୍ଷସାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ ॥୧-୩୯-
ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତମେ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ରକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଛଡ଼ା।"
ମନ୍ତ୍ରପୂତୈର୍ମହାଭାଗୈରାସ୍ଥିତୋ ହି ମହାକ୍ରତୁଃ । ତଦ୍ ଗଚ୍ଛତ ଵିଚିନ୍ଵଧ୍ଵଂ ପୁତ୍ରକା ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଵଃ ॥୧-୩୯-
ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ତମେ ସମସ୍ତେ ଯାଉ, ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜ। ତମେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।
ସମୁଦ୍ରମାଲିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପୃଥିଵୀମନୁଗଚ୍ଛଥ । ଏକୈକଂ ଯୋଜନଂ ପୁତ୍ରା ଵିସ୍ତାରମଭିଗଚ୍ଛତ ॥୧-୩୯-
ପୁଅମାନେ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅନୁସରଣ କର; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏକ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ଆବରଣ କର।
ଯାଵତ୍ ତୁରଗସଂଦର୍ଶସ୍ତାଵତ୍ ଖନତ ମେଦିନୀମ୍ । ତମେଵ ହଯହର୍ତାରଂ ମାର୍ଗମାଣା ମମାଜ୍ଞଯା ॥୧-୩୯-
ଘୋଡ଼ାର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଉଁଠାଯାଏଁ ମାଟି ଖଣନ କର; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ଖୋଜ।
ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୌତ୍ରସହିତଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣସ୍ତ୍ଵହମ୍ । ଇହ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଯାଵତ୍ ତୁରଗଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩୯-
ମୁଁ, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ନାତିମାନେ ଏବଂ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ା ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି। ତମେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।
ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସୋ ରାଜପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ । ଜଗ୍ମୁର୍ମହୀତଲଂ ରାମ ପିତୁର୍ଵଚନଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥୧-୩୯-
ସେସବୁ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଖୁସି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୃଥିବୀରେ ଯାତ୍ରା କଲେ, ରାମ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମହାବଲାଃ । ଯୋଜନାଯାମଵିସ୍ତାରମେକୈକୋ ଧରଣୀତଲମ୍ । ବିଭିଦୁଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵଜ୍ରସ୍ପର୍ଶସମୈର୍ଭୁଜୈଃ ॥୧-୩୯-
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରିଦିଅଁ ଦେଖି ଘୋଡ଼ାକୁ ନପାଇ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଭାଗ ଆବରଣ କରି, ବଜ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ହାତରେ ଧରି ମାଟି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଘ।
ଶୂଲୈରଶନିକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ହଲୈଶ୍ଚାପି ସୁଦାରୁଣୈଃ । ଭିଦ୍ଯମାନା ଵସୁମତୀ ନନାଦ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୯-
ବିଦ୍ୟୁତ ସମାନ ଶୁଳ ଏବଂ ଭୟାନକ ହଳ ଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଭିଦ୍ରାଇ, ଧରଣୀ ଗର୍ଜନ କଲା, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।
ନାଗାନାଂ ଵଧ୍ଯମାନାନାମସୁରାଣାଂ ଚ ରାଘଵ । ରାକ୍ଷସାନାଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ନିନଦୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୩୯-
ହାତୀ, ଦେମନ, ଏବଂ ଦୁର୍ଜୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରିବା ବେଳେ ଯେପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ସେପରି ଗର୍ଜନ ହେଲା, ରଘୁବଂଶର ଅନୁସୂତ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିଂ ତୁ ରଘୁନନ୍ଦନ । ବିଭିଦୁର୍ଧରଣୀଂ ରାମ ରସାତଲମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୩୯-
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ସେମାନେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଯୋଜନା ମାଟି ଭାଙ୍ଗି, ଉତ୍ତମ ରସାତଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ରାମ।
ଏଵଂ ପର୍ଵତସଂବାଧଂ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ନୃପାତ୍ମଜାଃ । ଖନନ୍ତୋ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵତଃ ପରିଚକ୍ରମୁଃ ॥୧-୩୯-
ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଘ, ପୁଅମାନେ ପର୍ବତରେ ଭରିଥିବା ସମସ୍ତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଚାରିପାଖ ଖଣନ କରି ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସାସୁରାଃ ସହପନ୍ନଗାଃ । ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍ ॥୧-୩୯-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଏବଂ ନାଗମାନେ, ଭୟଭୀତ ମନରେ, ପିତାମହଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାସ୍ତଦା । ଊଚୁଃ ପରମସଂତ୍ରସ୍ତାଃ ପିତାମହମିଦଂ ଵଚଃ ॥୧-୩୯-
ସେମାନେ, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଖନ୍ଯତେ ସଗରାତ୍ମଜୈଃ ବହଵଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ଜଲଚାରିଣଃ ॥୧-୩୯-
ଭଗବନ୍, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଖଣନ କରୁଛନ୍ତି; ଜଳରେ ବସୁଥିବା ବହୁତ ମହାତ୍ମା ଜୀବମାନେ ମରିଯାଉଛନ୍ତି।
ଅଯଂ ଯଜ୍ଞହରୋଽସ୍ମାକମନେନାଶ୍ଵୋଽପନୀଯତେ । ଇତି ତେ ସର୍ଵଭୂତାନି ହିଂସନ୍ତି ସଗରାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୩୯-
ଏହି ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାଟି ଆମ ପାଇଁ କାରଣ ହୋଇ, କେହି ନେଇଯାଉଛି; ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା।
thumb|ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚଳିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ଵୈ ପିତାମହଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ସୁସଂତ୍ରସ୍ତାନ୍ କୃତାନ୍ତବଲମୋହିତାନ୍ ॥୧-୪୦-
ଦେବତାମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁର ଶକ୍ତିରେ ଭୟଭୀତ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ଥିବା ଦେବତାମାନେ, ସେମାନୋଁକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯସ୍ଯେଯଂ ଵସୁଧା କୃତ୍ସ୍ନା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ମହିଷୀ ମାଧଵସ୍ଯୈଷା ସ ଏଵ ଭଗଵନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୪୦-
ଏହି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଧୀର ଭାସୁଦେବଙ୍କର; ସେ ମାଧବଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ଏବଂ ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ମାଲିକ।
କାପିଲଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଧାରଯତ୍ଯନିଶଂ ଧରାମ୍ । ତସ୍ଯ କୋପାଗ୍ନିନା ଦଗ୍ଧା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ନୃପାତ୍ମଜାଃ ॥୧-୪୦-
ସେ କପିଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସଦା ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରେ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପୁଡ଼ିଯିବେ।
ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚାପି ନିର୍ଭେଦୋ ଦୃଷ୍ଟ ଏଵ ସନାତନଃ । ସଗରସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଵିନାଶୋ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନାମ୍ ॥୧-୪୦-
ପୃଥିବୀର ପୁରୁଣା ବିଭାଜନ ଦେଖାଯିବ, ଏବଂ ଦୂରଦର୍ଶୀମାନେ ଯେମିତି ଜାଣିଥିଲେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ବିନାଶ ହେବ।
ପିତାମହଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଦରିଂଦମାଃ । ଦେଵାଃ ପରମସଂହୃଷ୍ଟାଃ ପୁନର୍ଜଗ୍ମୁର୍ଯଥାଗତମ୍ ॥୧-୪୦-
ପିତାମହଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ତେତିସି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ବହୁତ ଖୁସି ହୋଇ, ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଫେରିଗଲେ।
ସଗରସ୍ଯ ଚ ପୁତ୍ରାଣାଂ ପ୍ରାଦୁରାସୀନ୍ମହାସ୍ଵନଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଭିଦ୍ଯମାନାଯାଂ ନିର୍ଘାତସମନିସ୍ଵନଃ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ପୃଥିବୀ ଭାଗିଯିବା ବେଳେ ବଜ୍ରପାତ ସମାନ ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଗଲା।
ତତୋ ଭିତ୍ତ୍ଵା ମହୀଂ ସର୍ଵାଂ କୃତ୍ଵା ଚାପି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ସହିତାଃ ସାଗରାଃ ସର୍ଵେ ପିତରଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୪୦-
ତାପରେ ସମସ୍ତେ ପୃଥିବୀକୁ ଭାଗି ଏବଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ଏକାଠି ହୋଇ ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପରିକ୍ରାନ୍ତା ମହୀ ସର୍ଵା ସତ୍ତ୍ଵଵନ୍ତଶ୍ଚ ସୂଦିତାଃ । ଦେଵଦାନଵରକ୍ଷାଂସି ପିଶାଚୋରଗପନ୍ନଗାଃ ॥୧-୪୦-
ଆମେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଘୁଞ୍ଚିଛୁ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ—ଦେବତା, ଦାନବ, ରାକ୍ଷସ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ନାଗମାନେ—ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ନ ଚ ପଶ୍ଯାମହେଽଶ୍ଵଂ ତେ ଅଶ୍ଵହର୍ତାରମେଵ ଚ । କିଂ କରିଷ୍ଯାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ବୁଦ୍ଧିରତ୍ର ଵିଚାର୍ଯତାମ୍॥୧-୪୦-
କିନ୍ତୁ ଆମେ ତୁମ ଘୋଡ଼ା କିମ୍ବା ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଦୟାକରି ଭଲ ବିଚାର କର।
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଣାଂ ରାଜସତ୍ତମଃ । ସମନ୍ଯୁରବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ସଗରୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୪୦-
ପୁଅମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଗର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ଭୂଯଃ ଖନତ ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଵିଭେଦ୍ଯ ଵସୁଧାତଲମ୍ । ଅଶ୍ଵହର୍ତାରମାସାଦ୍ଯ କୃତାର୍ଥାଶ୍ଚ ନିଵର୍ତତ ॥୧-୪୦-
ପୁଣି ଖନନ କର, ତୁମମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ; ପୃଥିବୀ ଭାଗି ଦେଖ। ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ମିଳିଲେ, କାମ ସାରି ଫେରିଯିବ।
ପିତୁର୍ଵଚନମାସାଦ୍ଯ ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ରସାତଲମଭିଦ୍ରଵନ୍ ॥୧-୪୦-
ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କ ପିତୃବାଚନ ପାଇ, ସାଠି ହଜାର ପୁଅ ରସାତଳକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ।
ଖନ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ଦଦୃଶୁଃ ପର୍ଵତୋପମମ୍ । ଦିଶାଗଜଂ ଵିରୂପାକ୍ଷଂ ଧାରଯନ୍ତଂ ମହୀତଲମ୍ ॥୧-୪୦-
ଏହିପରି ଖନନ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ପର୍ବତ ସମାନ ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ, ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବାକୁ ଦେଖିଲେ।
ସପର୍ଵତଵନାଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ପୃଥିଵୀଂ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଧାରଯାମାସ ଶିରସା ଵିରୂପାକ୍ଷୋ ମହାଗଜଃ ॥୧-୪୦-
ସେ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବଡ଼ ହାତୀ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କରୁଥିଲେ।