ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ପ୍ରାହସନ୍ନିତ୍ଯଂ ମଜ୍ଜତସ୍ତାନ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ । ଏଵଂ ପାପସମାଚାରଃ ସଜ୍ଜନପ୍ରତିବାଧକଃ ॥୧-୩୮-
ସେ ସବୁବେଳେ ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଡୁବୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଏଭଳି ପାପ କାମ କରି ସଜ୍ଜନମାନେକୁ ବାଘା ଦେଉଥିଲେ।
ପୌରାଣାମହିତେ ଯୁକ୍ତଃ ପିତ୍ରା ନିର୍ଵାସିତଃ ପୁରାତ୍ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଂଽଶୁମାନ୍ ନାମ ଅସମଞ୍ଜସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୧-୩୮-
ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅହିତ କାମ କରିଥିବାରୁ, ସେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହରରୁ ଉଖାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅଂଶୁମାନ, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ।
ସମ୍ମତଃ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯାପି ପ୍ରିଯଂଵଦଃ । ତତଃ କାଲେନ ମହତା ମତିଃ ସମଭିଜାଯତ ॥୧-୩୮-
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ତାଙ୍କର ମନେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହେଲା।
ସଗରସ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜେଯମିତି ନିଶ୍ଚିତା । ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣସ୍ତଦା । ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି ଵେଦଜ୍ଞୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୮-
ସଗର, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ସହିତ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ।
thumb|ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଉନତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାନ୍ତେ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତୋ ମୁନିଂ ଦୀପ୍ତମିଵାନଲମ୍ ॥୧-୩୯-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାମିମାମ୍ । ପୂର୍ଵଜୋ ମେ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଜ୍ଞଂ ଵୈ ସମୁପାହରତ୍ ॥୧-୩୯-
"ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ପୂର୍ବଜ କିପରି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ?"
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥମୁଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ॥୧-୩୯-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ସୁକତା ସହିତ ହସି ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵିସ୍ତରୋ ରାମ ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶଂକରଶ୍ଵଶୁରୋ ନାମ୍ନା ହିମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୩୯-
"ହେ ରାମ, ସଗରଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟର କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣ। ତାଙ୍କ ସଶୁରଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ହିମବନ୍ତ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।"
ଵିନ୍ଧ୍ଯପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷେତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସମଭଵଦ୍ ଯଜ୍ଞଃ ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ॥୧-୩୯-
ସେମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସେ ଯଜ୍ଞ ହେଲା।
ସ ହି ଦେଶୋ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ପ୍ରଶସ୍ତୋ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି । ତସ୍ଯାଶ୍ଵଚର୍ଯାଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦୃଢଧନ୍ଵା ମହାରଥଃ ॥୧-୩୯-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦେଶ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଠାରେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପ୍ରବଳ ଧନୁର୍ଧର ଅଂଶୁମାନ ସଗରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଅଂଶୁମାନକରୋତ୍ ତାତ ସଗରସ୍ଯ ମତେ ସ୍ଥିତଃ । ତସ୍ଯ ପର୍ଵଣି ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜମାନସ୍ଯ ଵାସଵଃ ॥୧-୩୯-
ଯଜ୍ଞ ଅବସରରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ରାକ୍ଷସୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୁରି କଲେ।
ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମାସ୍ଥାଯ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଵମପାହରତ୍ । ହ୍ରିଯମାଣେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତସ୍ମିନ୍ନଶ୍ଵେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୩୯-
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚୋରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ...
ଉପାଧ୍ଯାଯଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଯଜମାନମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ଅଯଂ ପର୍ଵଣି ଵେଗେନ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଵୋଽପନୀଯତେ ॥୧-୩୯-
ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାଟି ପର୍ବ ଅବସରରେ ତୁରନ୍ତ ନେଇଯାଉଛି।"
ହର୍ତାରଂ ଜହି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ହଯଶ୍ଚୈଵୋପନୀଯତାମ୍ । ଯଜ୍ଞଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଭଵତ୍ଯେତତ୍ ସର୍ଵେଷାମଶିଵାଯ ନଃ ॥୧-୩୯-
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସୂତ, ଚୋରକୁ ମାରିଦିଅ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାକୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ନହେଲେ ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ହେବ ଏବଂ ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଶୁଭ ଆଣିଦେବ।
ତତ୍ ତଥା କ୍ରିଯତାଂ ରାଜନ୍ ଯଜ୍ଞୋଚ୍ଛିଦ୍ରଃ କୃତୋ ଭଵେତ୍ । ସୋପାଧ୍ଯାଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମିନ୍ ସଦସି ପାର୍ଥିଵଃ ॥୧-୩୯-
ରାଜା, ଏହିପରି କରାଯାଉ; ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବା ଦୋଷ ହେବ। ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣି ରାଜା—
ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ । ଗତିଂ ପୁତ୍ରା ନ ପଶ୍ଯାମି ରକ୍ଷସାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ ॥୧-୩୯-
ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତମେ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ରକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଛଡ଼ା।"
ମନ୍ତ୍ରପୂତୈର୍ମହାଭାଗୈରାସ୍ଥିତୋ ହି ମହାକ୍ରତୁଃ । ତଦ୍ ଗଚ୍ଛତ ଵିଚିନ୍ଵଧ୍ଵଂ ପୁତ୍ରକା ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଵଃ ॥୧-୩୯-
ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ତମେ ସମସ୍ତେ ଯାଉ, ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜ। ତମେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।
ସମୁଦ୍ରମାଲିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପୃଥିଵୀମନୁଗଚ୍ଛଥ । ଏକୈକଂ ଯୋଜନଂ ପୁତ୍ରା ଵିସ୍ତାରମଭିଗଚ୍ଛତ ॥୧-୩୯-
ପୁଅମାନେ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅନୁସରଣ କର; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏକ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ଆବରଣ କର।
ଯାଵତ୍ ତୁରଗସଂଦର୍ଶସ୍ତାଵତ୍ ଖନତ ମେଦିନୀମ୍ । ତମେଵ ହଯହର୍ତାରଂ ମାର୍ଗମାଣା ମମାଜ୍ଞଯା ॥୧-୩୯-
ଘୋଡ଼ାର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଉଁଠାଯାଏଁ ମାଟି ଖଣନ କର; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ଖୋଜ।
ଦୀକ୍ଷିତଃ ପୌତ୍ରସହିତଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣସ୍ତ୍ଵହମ୍ । ଇହ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ଭଦ୍ରଂ ଵୋ ଯାଵତ୍ ତୁରଗଦର୍ଶନମ୍ ॥୧-୩୯-
ମୁଁ, ଦୀକ୍ଷିତ ହୋଇ, ନାତିମାନେ ଏବଂ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ଏଠାରେ ଘୋଡ଼ା ମିଳିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବି। ତମେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।
ତେ ସର୍ଵେ ହୃଷ୍ଟମନସୋ ରାଜପୁତ୍ରା ମହାବଲାଃ । ଜଗ୍ମୁର୍ମହୀତଲଂ ରାମ ପିତୁର୍ଵଚନଯନ୍ତ୍ରିତାଃ ॥୧-୩୯-
ସେସବୁ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ, ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଖୁସି, ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୃଥିବୀରେ ଯାତ୍ରା କଲେ, ରାମ।
ଗତ୍ଵା ତୁ ପୃଥିଵୀଂ ସର୍ଵାମଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ମହାବଲାଃ । ଯୋଜନାଯାମଵିସ୍ତାରମେକୈକୋ ଧରଣୀତଲମ୍ । ବିଭିଦୁଃ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵଜ୍ରସ୍ପର୍ଶସମୈର୍ଭୁଜୈଃ ॥୧-୩୯-
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଚାରିଦିଅଁ ଦେଖି ଘୋଡ଼ାକୁ ନପାଇ, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଏକ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଭାଗ ଆବରଣ କରି, ବଜ୍ର ସମାନ ଶକ୍ତି ହାତରେ ଧରି ମାଟି ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଘ।
ଶୂଲୈରଶନିକଲ୍ପୈଶ୍ଚ ହଲୈଶ୍ଚାପି ସୁଦାରୁଣୈଃ । ଭିଦ୍ଯମାନା ଵସୁମତୀ ନନାଦ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୯-
ବିଦ୍ୟୁତ ସମାନ ଶୁଳ ଏବଂ ଭୟାନକ ହଳ ଦ୍ୱାରା ମାଟିକୁ ଭିଦ୍ରାଇ, ଧରଣୀ ଗର୍ଜନ କଲା, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ।
ନାଗାନାଂ ଵଧ୍ଯମାନାନାମସୁରାଣାଂ ଚ ରାଘଵ । ରାକ୍ଷସାନାଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ନିନଦୋଽଭଵତ୍ ॥୧-୩୯-
ହାତୀ, ଦେମନ, ଏବଂ ଦୁର୍ଜୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରିବା ବେଳେ ଯେପରି ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ସେପରି ଗର୍ଜନ ହେଲା, ରଘୁବଂଶର ଅନୁସୂତ।
ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଷଷ୍ଟିଂ ତୁ ରଘୁନନ୍ଦନ । ବିଭିଦୁର୍ଧରଣୀଂ ରାମ ରସାତଲମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୩୯-
ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ସେମାନେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଯୋଜନା ମାଟି ଭାଙ୍ଗି, ଉତ୍ତମ ରସାତଳ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ରାମ।
ଏଵଂ ପର୍ଵତସଂବାଧଂ ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପଂ ନୃପାତ୍ମଜାଃ । ଖନନ୍ତୋ ନୃପଶାର୍ଦୂଲ ସର୍ଵତଃ ପରିଚକ୍ରମୁଃ ॥୧-୩୯-
ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଘ, ପୁଅମାନେ ପର୍ବତରେ ଭରିଥିବା ସମସ୍ତ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପରେ ଚାରିପାଖ ଖଣନ କରି ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ସଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ସାସୁରାଃ ସହପନ୍ନଗାଃ । ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମନସଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍ ॥୧-୩୯-
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର ଏବଂ ନାଗମାନେ, ଭୟଭୀତ ମନରେ, ପିତାମହଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
ତେ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଂ ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାସ୍ତଦା । ଊଚୁଃ ପରମସଂତ୍ରସ୍ତାଃ ପିତାମହମିଦଂ ଵଚଃ ॥୧-୩୯-
ସେମାନେ, ଦୁଃଖିତ ମୁହଁ ନେଇ, ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ବହୁତ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଭଗଵନ୍ ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଖନ୍ଯତେ ସଗରାତ୍ମଜୈଃ ବହଵଶ୍ଚ ମହାତ୍ମାନୋ ଵଧ୍ଯନ୍ତେ ଜଲଚାରିଣଃ ॥୧-୩୯-
ଭଗବନ୍, ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଖଣନ କରୁଛନ୍ତି; ଜଳରେ ବସୁଥିବା ବହୁତ ମହାତ୍ମା ଜୀବମାନେ ମରିଯାଉଛନ୍ତି।