ସୋଽଭିଷେକଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥେ ତସ୍ମିନ୍ ଯଥାଵିଧି । ତମେଵ ଚିନ୍ତଯନ୍ନର୍ଥମୁପାଵର୍ତତ ଵୈ ମୁନିଃ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ସେ ତୀର୍ଥରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଭିଷେକ କରି, ଏହି ଘଟଣା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମନେ, ମୁନି ଫେରିଗଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତତଃ ଶିଷ୍ଯୋ ଵିନୀତଃ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ଗୁରୋଃ । କଲଶଂ ପୂର୍ଣମାଦାଯ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଜଗାମ ହ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବିନୀତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ କଳଶ ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଶିଷ୍ଯେଣ ସହ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟଃ କଥାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚକାର ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୨-
ଋଷି ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅନ୍ୟ କଥା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଗଲେ।
ଆଜଗାମ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକର୍ତା ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଚତୁର୍ମୁଖୋ ମହାତେଜା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ, ଚାରିମୁଖ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ମୁନିମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିରଥ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହସୋତ୍ଥାଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଯତୋ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ପରମଵିସ୍ମିତଃ ॥୧-୨-
ବାଲ୍ମୀକି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସହସା ଉଠିଗଲେ, ବାକ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହାତ ଜୋଡି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ପୂଜଯାମାସ ତଂ ଦେଵଂ ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାସନଵନ୍ଦନୈଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିଧିଵଚ୍ଚୈନଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ନିରାମଯମ୍ ॥୧-୨-
ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ।
ଅଥୋପଵିଶ୍ଯ ଭଗଵାନାସନେ ପରମାର୍ଚିତେ । ଵାଲ୍ମୀକଯେ ଚ ଋଷଯେ ସଂଦିଦେଶାସନଂ ତତଃ ॥୧-୨-
ପରେ, ଭଗବାନ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ସୋଽପ୍ଯୁପାଵିଶଦାସନେ । ଉପଵିଷ୍ଟେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ସାକ୍ଷାଲ୍ଲୋକପିତାମହେ ।॥୧-୨-
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଆସନରେ ବସିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ବସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ଦେଖାଦେଲେ ।
ତଦ୍ଗତେନୈଵ ମନସା ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । ପାପାତ୍ମନା କୃତଂ କଷ୍ଟଂ ଵୈରଗ୍ରହଣବୁଦ୍ଧିନା ।॥୧-୨-
ଏହି ଘଟଣାରେ ମନ ଲଗାଇ ଭାଲ୍ମୀକି ଧ୍ୟାନରେ ବସିଲେ । ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖଦ ଦୃଷ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା, ସେ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଯତ୍ ତାଦୃଶଂ ଚାରୁରଵଂ କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ହନ୍ଯାଦକାରଣାତ୍ । ଶୋଚନ୍ନେଵ ପୁନଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୀମୁପଶ୍ଲୋକମିମଂ ଜଗୌ ॥୧-୨-
ଏମିତି ଅନ୍ୟାୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱରର କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ମାରାଯିବା ଦେଖି ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଗାଇଲେ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରି ।
ପୁନରନ୍ତର୍ଗତମନା ଭୂତ୍ଵା ଶୋକପରାଯଣଃ । ତମୁଵାଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରହସନ୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨-
ପୁନି ମନକୁ ଭିତରେ ଆଣି, ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି ମୁନିମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ଲୋକ ଏଵାସ୍ତ୍ଵଯଂ ବଦ୍ଧୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ମଚ୍ଛନ୍ଦାଦେଵ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ସରସ୍ଵତୀ ॥୧-୨-
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ଅଛି, ସେପରି ରହୁ । ଏଠାରେ କିଛି ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି ।
ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ କୁରୁ ତ୍ଵମୃଷିସତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମନୋ ଭଗଵତୋ ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ମୁନିମାନ୍ୟ, ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଲେଖ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ।
ଵୃତ୍ତଂ କଥଯ ଧୀରସ୍ଯ ଯଥା ତେ ନାରଦାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରକାଶଂ ଚ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠୁ ଶୁଣିଥିଲା, ସେପରି ଧୀର ରାମଙ୍କର କଥା କହ । ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ କଥା, ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କହ ।
ରାମସ୍ଯ ସହସୌମିତ୍ରେ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ରହଃ ॥୧-୨-
ରାମ, ସଉମିତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ପ୍ରକାଶ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ସେମାନେ କହ ।
ତଚ୍ଚାପ୍ଯଵିଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦିତଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନ ତେ ଵାଗନୃତା କାଵ୍ଯେ କାଚିଦତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେଉଁ କଥା ଅଜଣା, ସେମାନେ ତୁମେ ଜାଣିବ । ଏହି କବିତାରେ ତୁମର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
କୁରୁ ରାମକଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଶ୍ଲୋକବଦ୍ଧାଂ ମନୋରମାମ୍ । ଯାଵତ୍ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଗିରଯଃ ସରିତଶ୍ଚ ମହୀତଲେ ॥୧-୨-
ରାମଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କଥା ଶ୍ଲୋକରେ ଗଠିତ ଓ ମନୋରମ ଭାବେ ଲେଖ । ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଏ ଭୂମିରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ରହିବ ।
ତାଵଦ୍ ରାମାଯଣକଥା ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି । ଯାଵଦ୍ ରାମସ୍ଯ ଚ କଥା ତ୍ଵତ୍କୃତା ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ଲେଖିଥିବା ରାମଙ୍କର କଥା ଚାଲିଥାଏ, ତେଉଁପରି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ ।
ତାଵଦୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ମଲ୍ଲୋକେଷୁ ନିଵତ୍ସ୍ଯସି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ତତଃ ସଶିଷ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ର୍ମୁନିର୍ଵିସ୍ମଯମାଯଯୌ ॥୧-୨-
ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ । ଏପରି କହି, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ତାପରେ, ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଜଗୁଃ ଶ୍ଲୋକମିମଂ ପୁନଃ । ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପ୍ରୀଯମାଣାଃ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୃଶଵିସ୍ମିତାଃ ॥୧-୨-
ତାପରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିଲେ ।
ସମାକ୍ଷରୈଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଯଃ ପାଦୈର୍ଗୀତୋ ମହର୍ଷିଣା । ସୋଽନୁଵ୍ଯାହରଣାଦ୍ ଭୂଯଃ ଶୋକଃ ଶ୍ଲୋକତ୍ଵମାଗତଃ ॥୧-୨-
ଯେଉଁ ଶ୍ଲୋକ ମହାର୍ଷି ଚାରି ଅକ୍ଷରର ପଦରେ ଗାଇଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଗାଇବାରେ ଶୋକ ଶ୍ଲୋକର ରୂପ ନେଲା ।
ତସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ଜାତା ଵାଲ୍ମୀକେର୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ । କୃତ୍ସ୍ନଂ ରାମାଯଣଂ କାଵ୍ଯମୀଦୃଶୈଃ କରଵାଣ୍ଯହମ୍ ॥୧-୨-
ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା: 'ମୁଁ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ କବିତା ରଚିବି ।'
ଉଦାରଵୃତ୍ତାର୍ଥପଦୈର୍ମନୋରମୈ- ::ସ୍ତଦାସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଚକାର କୀର୍ତିମାନ୍ । ସମାକ୍ଷରୈଃ ଶ୍ଲୋକଶତୈର୍ଯଶସ୍ଵିନୋ ::ଯଶସ୍କରଂ କାଵ୍ଯମୁଦାରଦର୍ଶନଃ ॥୧-୨-
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ସେ ରାମଙ୍କର କୀର୍ତି ରଚିଲେ । ସମାନ ଅକ୍ଷରର ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ, ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଏକ ଯଶସ୍ୱୀ କବିତା ଲେଖିଲେ ।
ତଦୁପଗତସମାସସଂଧିଯୋଗଂ ::ସମମଧୁରୋପନତାର୍ଥଵାକ୍ଯବଦ୍ଧମ୍ । ରଘୁଵରକରିତଂ ମୁନିପ୍ରଣୀତଂ ::ଦଶଶିରସଶ୍କ ଵଧଂ ନିଶାମଯଧ୍ଵମ୍ ॥୧-୨-
ଉଚିତ ସମାସ ଓ ବାକ୍ୟ ଯୋଗ, ମଧୁର ଓ ଭଲ ଗଠିତ ବାକ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶର ଉତ୍ତମ କଥା, ମୁନିଙ୍କ ରଚିତ, ଦଶମୁଖ ରାବଣଙ୍କ ବଧ କଥା ଶୁଣ ।
thumb|ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତୃତୀଯଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଶୁଣ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସ୍ତୁ ସମଗ୍ରଂ ତଦ୍ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍ । ଵ୍ଯକ୍ତମନ୍ଵେଷତେ ଭୂଯୋ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୩-
ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସହିତ ଲାଭକର ଦିଗ ଶୁଣି, ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏହି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର କଣ ଘଟିଥିଲା ତାହା ଖୋଜିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସମ୍ଯଙ୍ମୁନିଃ ସ୍ଥିତ୍ଵା କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଚୀନାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଧର୍ମେଣାନ୍ଵେଷତେ ଗତିମ୍ ॥୧-୩-
ମୁନି ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡ଼ି, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଖୋଜିଲେ।
ହସିତଂ ଭାଷିତଂ ଚୈଵ ଗତିର୍ଯାଵଚ୍ଚ ଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମଵୀର୍ଯେଣ ଯଥାଵତ୍ ସଂପ୍ରପଶ୍ଯତି ॥୧-୩-
ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଠିକ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।
ସ୍ତ୍ରୀତୃତୀଯେନ ଚ ତଥା ଯତ୍ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଚରତା ଵନେ । ସତ୍ଯସନ୍ଧେନ ରାମେଣ ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଚାନ୍ଵଵୈକ୍ଷତ ॥୧-୩-
ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରାମ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ଭାଇ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁଡ଼ିବା ସମୟରେ ଯେଉଁଠି କିଛି ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଖୋଜି ଦେଖିଲେ।
ତତଃ ପଶ୍ଯତି ଧର୍ମାତ୍ମା ତତ୍ ସର୍ଵଂ ଯୋଗମାସ୍ଥିତଃ । ପୁରା ଯତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ପାଣାଵାମଲକଂ ଯଥା ॥୧-୩-
ଯୋଗରେ ଅବସ୍ଥିତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଜଣେ, ଏଠାରେ ପୂର୍ବରୁ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ନିଜ ହାତରେ ଅମଳକ ଫଳ ଦେଖିବା ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ।