ତଯୋସ୍ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୃଗୁଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ । ଉଵାଚ ପରମାଂ ଵାଣୀଂ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୩୮-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଭୃଗୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ—'ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ହେଉ।'
ଏକୋ ଵଂଶକରୋ ଵାସ୍ତୁ ବହଵୋ ଵା ମହାବଲାଃ । କୀର୍ତିମନ୍ତୋ ମହୋତ୍ସାହାଃ କା ଵା କଂ ଵରମିଚ୍ଛତି ॥୧-୩୮-
'ଗୋଟିଏ ବଂଶଧର ପୁଅ ହେଉ କିମ୍ବା ବହୁତ ପ୍ରଭଳ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ପୁଅମାନେ ହେଉ—ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ତାହା ବର ଚୟନ କର।'
ମୁନେସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କେଶିନୀ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପୁତ୍ରଂ ଵଂଶକରଂ ରାମ ଜଗ୍ରାହ ନୃପସଂନିଧୌ ॥୧-୩୮-
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବଂଶ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପୁଅ ଚୟନ କଲେ।
ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସୁପର୍ଣଭଗିନୀ ତଦା । ମହୋତ୍ସାହାନ୍ କୀର୍ତିମତୋ ଜଗ୍ରାହ ସୁମତିଃ ସୁତାନ୍ ॥୧-୩୮-
ତାପରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ସୁମତି, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଉତ୍ସାହୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଚୟନ କଲେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମୃଷିଂ କୃତ୍ଵା ଶିରସାଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ତମ୍ । ଜଗାମ ସ୍ଵପୁରଂ ରାଜା ସଭାର୍ଯୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୮-
ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ କାଲେ ଗତେ ତସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଜାଯତ । ଅସମଞ୍ଜ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ କେଶିନୀ ସଗରାତ୍ମଜମ୍ ॥୧-୩୮-
ସମୟ କେତେକ କଟିବା ପରେ, କେଶିନୀ ସଗରଙ୍କୁ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ 'ଅସମଞ୍ଜ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲା।
ସୁମତିସ୍ତୁ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ଗର୍ଭତୁମ୍ବଂ ଵ୍ଯଜାଯତ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ତୁମ୍ବଭେଦାଦ୍ ଵିନିଃସୃତାଃ ॥୧-୩୮-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁମତି ଗୋଟିଏ କୁମ୍ଭ ଆକୃତିର ଗର୍ଭ ଧାରଣ କଲେ, ଯାହା ଫାଟିବା ସହିତି ସେଠାରୁ ସଠି ହଜାର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଘୃତପୂର୍ଣେଷୁ କୁମ୍ଭେଷୁ ଧାତ୍ର୍ଯସ୍ତାନ୍ ସମଵର୍ଧଯନ୍ । କାଲେନ ମହତା ସର୍ଵେ ଯୌଵନଂ ପ୍ରତିପେଦିରେ ॥୧-୩୮-
ଘୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟରେ ଦାୟମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ପାଳିଲେ, ଏବଂ ସମୟ ଯାଉଥିବା ସହିତ ସମସ୍ତେ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଥ ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ରୂପଯୌଵନଶାଲିନଃ । ଷଷ୍ଟିଃ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସଗରସ୍ଯାଭଵଂସ୍ତଦା ॥୧-୩୮-
ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସଗରଙ୍କ ସଠି ହଜାର ପୁଅ ହେଲେ, ସମସ୍ତେ ରୂପ ଓ ଯୁବତ୍ୱରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ସ ଚ ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ସଗରସ୍ଯାତ୍ମସମ୍ଭଵଃ । ବାଲାନ୍ ଗୃହୀତ୍ଵା ତୁ ଜଲେ ସରଯ୍ଵା ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୮-
ସେଠାରେ, ସଗରଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ, ଛୁଆମାନେକୁ ଧରି ସରୟୂ ନଦୀରେ ଛାଡ଼ିଦେଉଥିଲେ।
ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ଯ ପ୍ରାହସନ୍ନିତ୍ଯଂ ମଜ୍ଜତସ୍ତାନ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ । ଏଵଂ ପାପସମାଚାରଃ ସଜ୍ଜନପ୍ରତିବାଧକଃ ॥୧-୩୮-
ସେ ସବୁବେଳେ ହସୁଥିଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଡୁବୁଥିବାକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଏଭଳି ପାପ କାମ କରି ସଜ୍ଜନମାନେକୁ ବାଘା ଦେଉଥିଲେ।
ପୌରାଣାମହିତେ ଯୁକ୍ତଃ ପିତ୍ରା ନିର୍ଵାସିତଃ ପୁରାତ୍ । ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଂଽଶୁମାନ୍ ନାମ ଅସମଞ୍ଜସ୍ଯ ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ॥୧-୩୮-
ନଗରବାସୀଙ୍କ ଅହିତ କାମ କରିଥିବାରୁ, ସେ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସହରରୁ ଉଖାଡ଼ିଦିଆଯାଇଥିଲେ। ଅସମଞ୍ଜଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅଂଶୁମାନ, ଯିଏ ବହୁତ ପ୍ରବଳ ଥିଲେ।
ସମ୍ମତଃ ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯାପି ପ୍ରିଯଂଵଦଃ । ତତଃ କାଲେନ ମହତା ମତିଃ ସମଭିଜାଯତ ॥୧-୩୮-
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ତାଙ୍କର ମନେ ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହେଲା।
ସଗରସ୍ଯ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜେଯମିତି ନିଶ୍ଚିତା । ସ କୃତ୍ଵା ନିଶ୍ଚଯଂ ରାଜା ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣସ୍ତଦା । ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି ଵେଦଜ୍ଞୋ ଯଷ୍ଟୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୮-
ସଗର, ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏହି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ରାଜା ତାଙ୍କ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ସହିତ ବେଦ ଅନୁଯାୟୀ ଯଜ୍ଞ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଲେ।
thumb|ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଉନତିରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କଥାନ୍ତେ ରଘୁନନ୍ଦନଃ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତୋ ମୁନିଂ ଦୀପ୍ତମିଵାନଲମ୍ ॥୧-୩୯-
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହୋଇ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଵିସ୍ତରେଣ କଥାମିମାମ୍ । ପୂର୍ଵଜୋ ମେ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଯଜ୍ଞଂ ଵୈ ସମୁପାହରତ୍ ॥୧-୩୯-
"ମୁଁ ଏହି କଥାଟିକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ପୂର୍ବଜ କିପରି ଯଜ୍ଞ ସଫଳ କଲେ?"
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତଃ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥମୁଵାଚ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ ॥୧-୩୯-
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ସୁକତା ସହିତ ହସି ହସି କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ଵିସ୍ତରୋ ରାମ ସଗରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଶଂକରଶ୍ଵଶୁରୋ ନାମ୍ନା ହିମଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥୧-୩୯-
"ହେ ରାମ, ସଗରଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟର କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣ। ତାଙ୍କ ସଶୁରଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ହିମବନ୍ତ, ଯିଏ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।"
ଵିନ୍ଧ୍ଯପର୍ଵତମାସାଦ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷେତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ସମଭଵଦ୍ ଯଜ୍ଞଃ ସ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ॥୧-୩୯-
ସେମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ହେ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ସେ ଯଜ୍ଞ ହେଲା।
ସ ହି ଦେଶୋ ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ପ୍ରଶସ୍ତୋ ଯଜ୍ଞକର୍ମଣି । ତସ୍ଯାଶ୍ଵଚର୍ଯାଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦୃଢଧନ୍ଵା ମହାରଥଃ ॥୧-୩୯-
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଦେଶ ଯଜ୍ଞ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ବହୁତ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେଠାରେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ପ୍ରବଳ ଧନୁର୍ଧର ଅଂଶୁମାନ ସଗରଙ୍କ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ଅଂଶୁମାନକରୋତ୍ ତାତ ସଗରସ୍ଯ ମତେ ସ୍ଥିତଃ । ତସ୍ଯ ପର୍ଵଣି ତଂ ଯଜ୍ଞଂ ଯଜମାନସ୍ଯ ଵାସଵଃ ॥୧-୩୯-
ଯଜ୍ଞ ଅବସରରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ରାକ୍ଷସୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଯଜ୍ମାନଙ୍କ ଘୋଡ଼ାକୁ ଚୁରି କଲେ।
ରାକ୍ଷସୀଂ ତନୁମାସ୍ଥାଯ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଵମପାହରତ୍ । ହ୍ରିଯମାଣେ ତୁ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ତସ୍ମିନ୍ନଶ୍ଵେ ମହାତ୍ମନଃ ॥୧-୩୯-
ସେ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ଚୋରାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ...
ଉପାଧ୍ଯାଯଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଯଜମାନମଥାବ୍ରୁଵନ୍ । ଅଯଂ ପର୍ଵଣି ଵେଗେନ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଵୋଽପନୀଯତେ ॥୧-୩୯-
ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ସମସ୍ତେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏହି ଯଜ୍ଞର ଘୋଡ଼ାଟି ପର୍ବ ଅବସରରେ ତୁରନ୍ତ ନେଇଯାଉଛି।"
ହର୍ତାରଂ ଜହି କାକୁତ୍ସ୍ଥ ହଯଶ୍ଚୈଵୋପନୀଯତାମ୍ । ଯଜ୍ଞଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ଭଵତ୍ଯେତତ୍ ସର୍ଵେଷାମଶିଵାଯ ନଃ ॥୧-୩୯-
କାକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅନୁସୂତ, ଚୋରକୁ ମାରିଦିଅ ଏବଂ ଘୋଡ଼ାକୁ ଫେରାଇ ଆଣ; ନହେଲେ ଯଜ୍ଞରେ ଦୋଷ ହେବ ଏବଂ ଏହା ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଶୁଭ ଆଣିଦେବ।
ତତ୍ ତଥା କ୍ରିଯତାଂ ରାଜନ୍ ଯଜ୍ଞୋଚ୍ଛିଦ୍ରଃ କୃତୋ ଭଵେତ୍ । ସୋପାଧ୍ଯାଯଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତସ୍ମିନ୍ ସଦସି ପାର୍ଥିଵଃ ॥୧-୩୯-
ରାଜା, ଏହିପରି କରାଯାଉ; ଯଜ୍ଞ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିବା ଦୋଷ ହେବ। ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ସଦସ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଣି ରାଜା—
ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଵାକ୍ଯମେତଦୁଵାଚ ହ । ଗତିଂ ପୁତ୍ରା ନ ପଶ୍ଯାମି ରକ୍ଷସାଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭାଃ ॥୧-୩୯-
ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ, "ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତମେ ମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ, ରକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଛଡ଼ା।"
ମନ୍ତ୍ରପୂତୈର୍ମହାଭାଗୈରାସ୍ଥିତୋ ହି ମହାକ୍ରତୁଃ । ତଦ୍ ଗଚ୍ଛତ ଵିଚିନ୍ଵଧ୍ଵଂ ପୁତ୍ରକା ଭଦ୍ରମସ୍ତୁ ଵଃ ॥୧-୩୯-
ମୁଁ ମନ୍ତ୍ରରେ ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଉପାଧ୍ୟାୟମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ବଡ଼ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ତେଣୁ, ପୁଅମାନେ, ତମେ ସମସ୍ତେ ଯାଉ, ସମସ୍ତଠାରେ ଖୋଜ। ତମେ ମାନଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ।
ସମୁଦ୍ରମାଲିନୀଂ ସର୍ଵାଂ ପୃଥିଵୀମନୁଗଚ୍ଛଥ । ଏକୈକଂ ଯୋଜନଂ ପୁତ୍ରା ଵିସ୍ତାରମଭିଗଚ୍ଛତ ॥୧-୩୯-
ପୁଅମାନେ, ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଘିରା ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଅନୁସରଣ କର; ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଏକ ଯୋଜନା ଚଉଡ଼ା ଅଞ୍ଚଳ ଆବରଣ କର।
ଯାଵତ୍ ତୁରଗସଂଦର୍ଶସ୍ତାଵତ୍ ଖନତ ମେଦିନୀମ୍ । ତମେଵ ହଯହର୍ତାରଂ ମାର୍ଗମାଣା ମମାଜ୍ଞଯା ॥୧-୩୯-
ଘୋଡ଼ାର ଚିହ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେଉଁଠାଯାଏଁ ମାଟି ଖଣନ କର; ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଘୋଡ଼ା ଚୋରକୁ ଖୋଜ।