ନିକ୍ଷିପ୍ତମାତ୍ରେ ଗର୍ଭେ ତୁ ତେଜୋଭିରଭିରଞ୍ଜିତମ୍ । ସର୍ଵଂ ପର୍ଵତସଂନଦ୍ଧଂ ସୌଵର୍ଣମଭଵଦ୍ ଵନମ୍ ॥୧-୩୭-
ଗର୍ଭ ରଖାଯିବା ସହିତ, ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ ଘେରା ଜଙ୍ଗଲ ସୁନାର ଭଳି ହୋଇଗଲା।
ଜାତରୂପମିତି ଖ୍ଯାତଂ ତଦାପ୍ରଭୃତି ରାଘଵ । ସୁଵର୍ଣଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ହୁତାଶନସମପ୍ରଭମ୍ । ତୃଣଵୃକ୍ଷଲତାଗୁଲ୍ମଂ ସର୍ଵଂ ଭଵତି କାଞ୍ଚନମ୍ ॥୧-୩୭-
ହେ ରାଘବ, ସେଠାରୁ ଏହାକୁ 'ଜାତରୂପ' ବୋଲି ଜଣାଯାଉଛି—ଅର୍ଥାତ୍ ସୁନା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ସମାନ ଚମକୁଥିବା। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଘାସ, ଗଛ, ଲତା ଓ ଝାଡ଼ି ସୁନା ହୋଇଯାଇଛି।
ତଂ କୁମାରଂ ତତୋ ଜାତଂ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସହ ମରୁଦ୍ଗଣାଃ । କ୍ଷୀରସମ୍ଭାଵନାର୍ଥାଯ କୃତ୍ତିକାଃ ସମଯୋଜଯନ୍ ॥୧-୩୭-
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁଦେବତାମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଜନ୍ମହୋଇଥିବା ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେବା ପାଇଁ କୃତ୍ତିକାମାନେଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ତାଃ କ୍ଷୀରଂ ଜାତମାତ୍ରସ୍ଯ କୃତ୍ଵା ସମଯମୁତ୍ତମମ୍ । ଦଦୁଃ ପୁତ୍ରୋଽଯମସ୍ମାକଂ ସର୍ଵାସାମିତି ନିଶ୍ଚିତାଃ ॥୧-୩୭-
କୃତ୍ତିକାମାନେ ଉତ୍ତମ ସମ୍ମତି କରି, ଜନ୍ମମାତ୍ର ଶିଶୁକୁ ଦୁଧ ଦେଲେ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ କହିଲେ, 'ଏହି ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପୁଅ।'
ତତସ୍ତୁ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ କାର୍ତିକେଯ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ପୁତ୍ରସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଖ୍ଯାତୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ ॥୧-୩୭-
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ, 'ଏହାଙ୍କୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବୋଲି ଡାକାଯିବ; ସେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'
ତେଷାଂ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସ୍କନ୍ନଂ ଗର୍ଭପରିସ୍ରଵେ । ସ୍ନାପଯନ୍ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଦୀପ୍ଯମାନଂ ଯଥାନଲମ୍ ॥୧-୩୭-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗର୍ଭର ଝରଣାରୁ ବାହାରିଥିବା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶିଶୁକୁ ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜରେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ।
ସ୍କନ୍ଦ ଇତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ ଦେଵାଃ ସ୍କନ୍ନଂ ଗର୍ଭପରିସ୍ରଵେ । କାର୍ତିକେଯଂ ମହାବାହୁଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଜ୍ଵଲନୋପମମ୍ ॥୧-୩୭-
ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସ୍କନ୍ଦ' ବୋଲି କହିଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭର ଝରଣାରୁ ବାହାରିଥିଲେ। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମହାବାହୁ ଏବଂ ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ତତଃ କ୍ଷୀରଂ କୃତ୍ତିକାନାମନୁତ୍ତମମ୍ । ଷଣ୍ଣାଂ ଷଡାନନୋ ଭୂତ୍ଵା ଜଗ୍ରାହ ସ୍ତନଜଂ ପଯଃ ॥୧-୩୭-
ତାପରେ କୃତ୍ତିକାମାନେଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଦୁଧ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା; ଛଅଟି ମୁହଁ ହୋଇ, ସେ ଛଅ ଜଣଙ୍କ ଛାତିରୁ ଦୁଧ ନେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା କ୍ଷୀରମେକାହ୍ନା ସୁକୁମାରଵପୁସ୍ତଦା । ଅଜଯତ୍ ସ୍ଵେନ ଵୀର୍ଯେଣ ଦୈତ୍ଯସୈନ୍ଯଗଣାନ୍ ଵିଭୁଃ ॥୧-୩୭-
ଏକ ଦିନରେ ଦୁଧ ନେଇ, ସେ ସୁକୁମାର ଦେହରେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦେତ୍ୟ ସେନାମାନେଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ।
ସୁରସେନାଗଣପତିମଭ୍ଯଷିଞ୍ଚନ୍ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ । ତତସ୍ତମମରାଃ ସର୍ଵେ ସମେତ୍ଯାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ ॥୧-୩୭-
ତାପରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେବସେନାର ନାୟକ ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
ଏଷ ତେ ରାମ ଗଙ୍ଗାଯା ଵିସ୍ତରୋଽଭିହିତୋ ମଯା । କୁମାରସମ୍ଭଵଶ୍ଚୈଵ ଧନ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଯସ୍ତଥୈଵ ଚ ॥୧-୩୭-
ହେ ରାମ, ଏଭଳି ମୁଁ ତୁମକୁ ଗଙ୍ଗାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଓ ଶୁଭ ଓ ପବିତ୍ର କୁମାରର ଜନ୍ମ କଥା କହିଲି।
ଭକ୍ତଶ୍ଚ ଯଃ କାର୍ତିକେଯେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଭୁଵି ମାନଵଃ । ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରୈଶ୍ଚ ସ୍କନ୍ଦସାଲୋକ୍ଯତାଂ ଵ୍ରଜେତ୍ ॥୧-୩୭-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେ କୌଣସି ମଣିଷ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ସହିତ ଆୟୁ ଓ ଶ୍ରୀସମ୍ପନ୍ନ ହେବେ, ଏବଂ ସେମାନେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ।
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯେ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହିପରି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତତିସପ୍ତମ ସର୍ଗର ଶେଷ।
thumb|ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟାତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ତାଂ କଥାଂ କୌଶିକୋ ରାମେ ନିଵେଦ୍ଯ ମଧୁରାକ୍ଷରାମ୍ । ପୁନରେଵାପରଂ ଵାକ୍ଯଂ କାକୁତ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୮-
କୌଶିକ ମୁନି ରାମଙ୍କୁ ସେଇ ମଧୁର କଥା କହି ସାରି, ପୁଣି ଏହି ଅନ୍ୟ କଥା କାକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଯୋଧ୍ଯାଧିପତିର୍ଵୀର ପୂର୍ଵମାସୀନ୍ନରାଧିପଃ । ସଗରୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ପ୍ରଜାକାମଃ ସ ଚାପ୍ରଜଃ ॥୧-୩୮-
ହେ ବୀର, ପୂର୍ବେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ସଗର, ସେ ପୁଅ ପାଇବାକୁ ଆଶା କରୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ନିରସନ୍ତାନ ଥିଲେ।
ଵୈଦର୍ଭଦୁହିତା ରାମ କେଶିନୀ ନାମ ନାମତଃ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ସଗରପତ୍ନୀ ସା ଧର୍ମିଷ୍ଠା ସତ୍ଯଵାଦିନୀ ॥୧-୩୮-
ହେ ରାମ, ସଗରଙ୍କ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ରାଣୀ କେଶିନୀ, ଯିଏ ବିଦର୍ଭ ରାଜାଙ୍କ ଝିଅ, ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ସତ୍ୟବାଦିନୀ ଥିଲେ।
ଅରିଷ୍ଟନେମେର୍ଦୁହିତା ସୁପର୍ଣଭଗିନୀ ତୁ ସା । ଦ୍ଵିତୀଯା ସଗରସ୍ଯାସୀତ୍ ପତ୍ନୀ ସୁମତିସଂଜ୍ଞିତା ॥୧-୩୮-
ସଗରଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଣୀ ସୁମତି, ଯିଏ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ଝିଅ।
ତାଭ୍ଯାଂ ସହ ମହାରାଜଃ ପତ୍ନୀଭ୍ଯାଂ ତପ୍ତଵାଂସ୍ତପଃ । ହିମଵନ୍ତଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରଵଣେ ଗିରୌ ॥୧-୩୮-
ସେ ମହାରାଜା ଦୁଇ ରାଣୀଙ୍କ ସହିତ ଏକାଠି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ହିମବନ୍ତ ପର୍ବତର ଭୃଗୁପ୍ରସ୍ରବଣ ଶିଖରକୁ ଗଲେ।
ଅଥ ଵର୍ଷଶତେ ପୂର୍ଣେ ତପସାଽଽରାଧିତୋ ମୁନିଃ । ସଗରାଯ ଵରଂ ପ୍ରାଦାଦ୍ ଭୃଗୁଃ ସତ୍ଯଵତାଂ ଵରଃ ॥୧-୩୮-
ଏଭଳି ଏକଶତ ବର୍ଷ ତପସ୍ୟା ପରେ, ସତ୍ୟବାନ ମହାମୁନି ଭୃଗୁ ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସଗରଙ୍କୁ ଏକ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ଅପତ୍ଯଲାଭଃ ସୁମହାନ୍ ଭଵିଷ୍ଯତି ତଵାନଘ । କୀର୍ତିଂ ଚାପ୍ରତିମାଂ ଲୋକେ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସେ ପୁରୁଷର୍ଷଭ ॥୧-୩୮-
ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ତୁମେ ବଡ଼ ସନ୍ତାନ ପାଇବେ, ଏବଂ ଏହି ଜଗତରେ ତୁମର ଅପୂର୍ବ କୀର୍ତ୍ତି ହେବ।
ଏକା ଜନଯିତା ତାତ ପୁତ୍ରଂ ଵଂଶକରଂ ତଵ । ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ଅପରା ଜନଯିଷ୍ଯତି ॥୧-୩୮-
ତୁମ ଦୁଇ ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ତୁମର ବଂଶ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପୁଅ ପ୍ରସବ କରିବେ, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ପ୍ରସବ କରିବେ।
ଭାଷମାଣଂ ମହାତ୍ମାନଂ ରାଜପୁତ୍ର୍ଯୌ ପ୍ରସାଦ୍ଯ ତମ୍ । ଊଚତୁଃ ପରମପ୍ରୀତେ କୃତାଞ୍ଜଲିପୁଟେ ତଦା ॥୧-୩୮-
ମହାତ୍ମା ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଦୁଇ ରାଜକୁମାରୀ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଏକଃ କସ୍ଯାଃ ସୁତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କା ବହୂଞ୍ଜନଯିଷ୍ଯତି । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାଵହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସତ୍ଯମସ୍ତୁ ଵଚସ୍ତଵ ॥୧-୩୮-
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆମ ମଧ୍ୟରୁ କାହାର ଏକ ପୁଅ ହେବ ଏବଂ କାହାର ବହୁତ ପୁଅ ହେବ? ଆମେ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ତୁମର କଥା ସତ୍ୟ ହେଉ।
ତଯୋସ୍ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭୃଗୁଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ । ଉଵାଚ ପରମାଂ ଵାଣୀଂ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦୋଽତ୍ର ଵିଧୀଯତାମ୍ ॥୧-୩୮-
ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମୁନି ଭୃଗୁ ଉତ୍ତମ କଥା କହିଲେ—'ଏଠାରେ ତୁମେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କର, ସେପରି ହେଉ।'
ଏକୋ ଵଂଶକରୋ ଵାସ୍ତୁ ବହଵୋ ଵା ମହାବଲାଃ । କୀର୍ତିମନ୍ତୋ ମହୋତ୍ସାହାଃ କା ଵା କଂ ଵରମିଚ୍ଛତି ॥୧-୩୮-
'ଗୋଟିଏ ବଂଶଧର ପୁଅ ହେଉ କିମ୍ବା ବହୁତ ପ୍ରଭଳ, କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ ପୁଅମାନେ ହେଉ—ତୁମେ ଯାହା ଚାହ, ତାହା ବର ଚୟନ କର।'
ମୁନେସ୍ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କେଶିନୀ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପୁତ୍ରଂ ଵଂଶକରଂ ରାମ ଜଗ୍ରାହ ନୃପସଂନିଧୌ ॥୧-୩୮-
ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରଘୁବଂଶୀ କେଶିନୀ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବଂଶ ଚାଲାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପୁଅ ଚୟନ କଲେ।
ଷଷ୍ଟିଂ ପୁତ୍ରସହସ୍ରାଣି ସୁପର୍ଣଭଗିନୀ ତଦା । ମହୋତ୍ସାହାନ୍ କୀର୍ତିମତୋ ଜଗ୍ରାହ ସୁମତିଃ ସୁତାନ୍ ॥୧-୩୮-
ତାପରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ସୁମତି, ଷଷ୍ଟି ହଜାର ଉତ୍ସାହୀ ଓ କୀର୍ତ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ଚୟନ କଲେ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମୃଷିଂ କୃତ୍ଵା ଶିରସାଭିପ୍ରଣମ୍ଯ ତମ୍ । ଜଗାମ ସ୍ଵପୁରଂ ରାଜା ସଭାର୍ଯୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୮-
ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇ, ରାଜା ତାଙ୍କ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ଅଥ କାଲେ ଗତେ ତସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ପୁତ୍ରଂ ଵ୍ଯଜାଯତ । ଅସମଞ୍ଜ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ କେଶିନୀ ସଗରାତ୍ମଜମ୍ ॥୧-୩୮-
ସମୟ କେତେକ କଟିବା ପରେ, କେଶିନୀ ସଗରଙ୍କୁ ଜେଷ୍ଠ ପୁଅ ଦେଲେ, ଯାହାଙ୍କୁ 'ଅସମଞ୍ଜ' ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଉଥିଲା।