thumb|ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଛଉଷଠିଏ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣ।
ଅନେକଶତସାହସ୍ରୀଂ ଵିଷଣ୍ଣାଂ ହରିଵାହିନୀମ୍। ଜାମ୍ବଵାନ୍ ସମୁଦୀକ୍ଷ୍ଯୈଵଂ ହନୂମନ୍ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଅନେକ ଶତ ହଜାର ବନରା ସେନା, ନିରାଶ ଦେଖି, ଜାମ୍ବବନ୍ତ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ।
ଵୀର ଵାନରଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଦାଂ ଵର। ତୂଷ୍ଣୀମେକାନ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ହନୂମନ୍ କିଂ ନ ଜଲ୍ପସି
ବନରା ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ବୀର ହନୁମାନ, ଏକାନ୍ତରେ ବସି, କାହିଁକି ଚୁପ୍ ଅଛ?
ହନୂମନ୍ ହରିରାଜସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ସମୋ ହ୍ଯସି। ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋଶ୍ଚାପି ତେଜସା ଚ ବଲେନ ଚ
ହନୁମାନ, ତୁମେ ହରିପତି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମାନ; ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତେଜ ଓ ଶକ୍ତିରେ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ସମାନ।
ଅରିଷ୍ଟନେମିନଃ ପୁତ୍ରୋ ଵୈନତେଯୋ ମହାବଲଃ। ଗରୁତ୍ମାନିଵ ଵିଖ୍ଯାତ ଉତ୍ତମଃ ସର୍ଵପକ୍ଷିଣାମ୍
ଅରିଷ୍ଟନେମିଙ୍କ ପୁତ୍ର, ବେନତୀୟ ଗରୁଡ, ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବହୁଶୋ ହି ମଯା ଦୃଷ୍ଟଃ ସାଗରେ ସ ମହାବଲଃ। ଭୁଜଙ୍ଗାନୁଦ୍ଧରନ୍ ପକ୍ଷୀ ମହାବାହୁର୍ମହାବଲଃ
ମୁଁ ବହୁବାରି ସାଗରରେ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖିଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଧାରଣ କରି, ସେ ସାପମାନଙ୍କୁ ଉଠାଇ ନେଇଥିଲେ।
ପକ୍ଷଯୋର୍ଯଦ୍ ବଲଂ ତସ୍ଯ ଭୁଜଵୀର୍ଯବଲଂ ତଵ। ଵିକ୍ରମଶ୍ଚାପି ଵେଗଶ୍ଚ ନ ତେ ତେନାପହୀଯତେ
ତାଙ୍କର ପଖାର ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଇ ଶକ୍ତି ତୁମ ହାତରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ତୁମ ଶୌର୍ୟ ଓ ତ୍ୱରା ତାଙ୍କଠାରୁ କିଛି କମ୍ ନୁହେଁ।
ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ତେଜଶ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵଂ ଚ ହରିପୁଙ୍ଗଵ। ଵିଶିଷ୍ଟଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ କିମାତ୍ମାନଂ ନ ସଜ୍ଜସେ
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି, ତେଜ ଓ ଧୈର୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଠାରୁ ଅଧିକ। ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ନିଜକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗାଉନାହାଁ?
ଅପ୍ସରାଽପ୍ସରସାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଵିଖ୍ଯାତା ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲା। ଅଞ୍ଜନେତି ପରିଖ୍ଯାତା ପତ୍ନୀ କେସରିଣୋ ହରେଃ
ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଅଞ୍ଜନା ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ବନରାଜ କେସରୀଙ୍କର ପତ୍ନୀ।
ଵିଖ୍ଯାତା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି। ଅଭିଶାପାଦଭୂତ୍ ତାତ କପିତ୍ଵେ କାମରୂପିଣୀ
ସେ ତିନି ଲୋକରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ଶାପରେ, ଏ ଭୂମିରେ ଚାହେଁଲେ ଯେଉଁ ରୂପ ନେଇପାରିବା ସମର୍ଥ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବନରୀ ହେଇଯାଇଥିଲେ।
ଦୁହିତା ଵାନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ କୁଞ୍ଜରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ମାନୁଷଂ ଵିଗ୍ରହଂ କୃତ୍ଵା ରୂପଯୌଵନଶାଲିନୀ
ସେ ମହାତ୍ମା ବନରାଜ କୁଞ୍ଜରଙ୍କ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ମାନବୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ତାରୁଣ୍ୟ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହେଉଥିଲେ।
ଵିଚିତ୍ରମାଲ୍ଯାଭରଣା କଦାଚିତ୍ କ୍ଷୌମଧାରିଣୀ। ଅଚରତ୍ ପର୍ଵତସ୍ଯାଗ୍ରେ ପ୍ରାଵୃଡମ୍ବୁଦସଂନିଭେ
ବିଚିତ୍ର ମାଳା ଓ ଗହଣା ପିନ୍ଧି, କେବେ କେବେ ମୂଳ୍ୟବାନ୍ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଘୁରୁଥିଲେ, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ତସ୍ଯା ଵସ୍ତ୍ରଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପୀତଂ ରକ୍ତଦଶଂ ଶୁଭମ୍। ସ୍ଥିତାଯାଃ ପର୍ଵତସ୍ଯାଗ୍ରେ ମାରୁତୋଽପାହରଚ୍ଛନୈଃ
ସେ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଦଢ଼ିଆ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର ହଳଦୀଆ ବସ୍ତ୍ର, ଯାହା ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଥିଲା, ହଳୁହଳୁ ପବନେ ଉଡ଼ାଇ ନେଲା।
ସ ଦଦର୍ଶ ତତସ୍ତସ୍ଯା ଵୃତ୍ତାଵୂରୂ ସୁସଂହତୌ। ସ୍ତନୌ ଚ ପୀନୌ ସହିତୌ ସୁଜାତଂ ଚାରୁ ଚାନନମ୍
ତାପରେ, ପବନ ତାଙ୍କର ଗୋଳ ଓ ଠିକ୍ ଆକୃତିର ଉରୁ, ଭରିପୁରା ଓ ଆକର୍ଷକ ଅସ୍ଥନ, ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ମୁହଁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ବଲାଦାଯତଶ୍ରୋଣୀଂ ତନୁମଧ୍ଯାଂ ଯଶସ୍ଵିନୀମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ଶୁଭସର୍ଵାଙ୍ଗୀଂ ପଵନଃ କାମମୋହିତଃ
ବିସ୍ତୃତ ନିତମ୍ଭ ଓ ସୁସ୍ଲିମ୍ବ ମଧ୍ୟ ଥିବା, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଦେହରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପବନ ଆକୁଳ ହୋଇ ମନରେ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ।
ସ ତାଂ ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ଦୀର୍ଘାଭ୍ଯାଂ ପର୍ଯଷ୍ଵଜତ ମାରୁତଃ। ମନ୍ମଥାଵିଷ୍ଟସର୍ଵାଙ୍ଗୋ ଗତାତ୍ମା ତାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ମନରେ କାମନା ଭରି, ପବନ ତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ, ତାଙ୍କର ନିର୍ମଳ ଦେହକୁ ଆଁଶିଲେ।
ସା ତୁ ତତ୍ରୈଵ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତା ସୁଵ୍ରତା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଏକପତ୍ନୀଵ୍ରତମିଦଂ କୋ ନାଶଯିତୁମିଚ୍ଛତି
ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ଭୟଭିତ ହୋଇ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ନାରୀ କହିଲେ, 'ମୋର ଏକପତ୍ନୀ ଧର୍ମ କିଏ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି?'
ଅଞ୍ଜନାଯା ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମାରୁତଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ନ ତ୍ଵାଂ ହିଂସାମି ସୁଶ୍ରୋଣି ମା ଭୂତ୍ ତେ ମନସୋ ଭଯମ୍
ଅଞ୍ଜନାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପବନ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ କିଛି କ୍ଷତି କରିନାହିଁ, ସୁନ୍ଦର ନିତମ୍ଭିନୀ, ତୁମ ମନରେ କୌଣସି ଭୟ ନ ରହୁ।'
ମନସାସ୍ମି ଗତୋ ଯତ୍ ତ୍ଵାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଯଶସ୍ଵିନି। ଵୀର୍ଯଵାନ୍ ବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନସ୍ତଵ ପୁତ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ମୁଁ କେବଳ ମନରେ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାରୀ, ତୁମ ପୁଅ ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।'
ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ମହାତେଜା ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ। ଲଙ୍ଘନେ ପ୍ଲଵନେ ଚୈଵ ଭଵିଷ୍ଯତି ମଯା ସମଃ
'ସେ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ଅପାର ବଳ ଓ ପ୍ରତାପର ମାଲିକ ହେବ। ଲମ୍ପଟିବା ଓ ଉଡ଼ିବାରେ, ସେ ମୋ ସମାନ ହେବ।'
ଏଵମୁକ୍ତା ତତସ୍ତୁଷ୍ଟା ଜନନୀ ତେ ମହାକପେ। ଗୁହାଯାଂ ତ୍ଵାଂ ମହାବାହୋ ପ୍ରଜଜ୍ଞେ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ତୁମ ମାଆ ଖୁସି ହେଲେ, ହେ ବଳଶାଳୀ ବନରାଜ। ଗୁହାରେ, ମହାବାହୁ, ସେ ତୁମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ବନରାଜମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଳବାନ୍।
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତଂ ତତଃ ସୂର୍ଯଂ ବାଲୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାଵନେ। ଫଲଂ ଚେତି ଜିଘୃକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵମୁତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯାଭ୍ଯୁତ୍ପତୋ ଦିଵମ୍
ତାପରେ, ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଦେଖି, ଛୁଆ ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ ତାକୁ ଫଳ ଭାବି ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଆକାଶକୁ ଲମ୍ପଟିଲେ।
ଶତାନି ତ୍ରୀଣି ଗତ୍ଵାଥ ଯୋଜନାନାଂ ମହାକପେ। ତେଜସା ତସ୍ଯ ନିର୍ଧୂତୋ ନ ଵିଷାଦଂ ଗତସ୍ତତଃ
ହେ ବଳଶାଳୀ ବନରାଜ, ତୁମେ ତୁମ ତେଜରେ ତିନି ଶତ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କେବେ ମନମନ୍ଦ ହେଲେ ନାହିଁ।
ତ୍ଵାମପ୍ଯୁପଗତଂ ତୂର୍ଣମନ୍ତରିକ୍ଷଂ ମହାକପେ। କ୍ଷିପ୍ତମିନ୍ଦ୍ରେଣ ତେ ଵଜ୍ରଂ କୋପାଵିଷ୍ଟେନ ତେଜସା
ତୁମେ ତ୍ୱରିତ ଭାବରେ ଆକାଶକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ହେ ବଳଶାଳୀ ବନରାଜ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ର, କ୍ରୋଧ ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତୁମ ଉପରେ ବଜ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ।
ତଦା ଶୈଲାଗ୍ରଶିଖରେ ଵାମୋ ହନୁରଭଜ୍ଯତ। ତତୋ ହି ନାମଧେଯଂ ତେ ହନୁମାନିତି କୀର୍ତିତମ୍
ସେତେବେଳେ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ତୁମର ବାମ ଗଲା ଭାଙ୍ଗିଗଲା। ଏହିଠାରୁ ତୁମେ 'ହନୁମାନ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ତତସ୍ତ୍ଵାଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଯୁର୍ଗନ୍ଧଵହଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ଭୃଶସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନ ଵଵୌ ଵୈ ପ୍ରଭଞ୍ଜନଃ
ତୁମକୁ ଆଘାତ ପାଇଁ ଦେଖି, ସ୍ୱୟଂ ବାୟୁଦେବ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ବାୟୁ ବହିବା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ।
ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାଶ୍ଚ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ କ୍ଷୁଭିତେ ସତି। ପ୍ରସାଦଯନ୍ତି ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ମାରୁତଂ ଭୁଵନେଶ୍ଵରାଃ
ତିନି ଲୋକ ଅସ୍ଥିର ହେବାରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଭୟଭୀତ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ କ୍ରୋଧିତ ବାୟୁଦେବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ପ୍ରସାଦିତେ ଚ ପଵନେ ବ୍ରହ୍ମା ତୁଭ୍ଯଂ ଵରଂ ଦଦୌ। ଅଶସ୍ତ୍ରଵଧ୍ଯତାଂ ତାତ ସମରେ ସତ୍ଯଵିକ୍ରମ
ବାୟୁଦେବ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ତୁମକୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: 'ଓ ସତ୍ୟବୀର, ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ନାହିଁ।'
ଵଜ୍ରସ୍ଯ ଚ ନିପାତେନ ଵିରୁଜଂ ତ୍ଵାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ। ସହସ୍ରନେତ୍ରଃ ପ୍ରୀତାତ୍ମା ଦଦୌ ତେ ଵରମୁତ୍ତମମ୍
ବଜ୍ର ଆଘାତରେ ତୁମେ ଅକ୍ଷତ ଦେଖି, ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଇନ୍ଦ୍ର ଖୁସି ହୋଇ, ତୁମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ।
ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦତଶ୍ଚ ମରଣଂ ତଵ ସ୍ଯାଦିତି ଵୈ ପ୍ରଭୋ। ସ ତ୍ଵଂ କେସରିଣଃ ପୁତ୍ରଃ କ୍ଷେତ୍ରଜୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ
'ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ କେବଳ ତୁମ ଇଚ୍ଛାରେ ହେବ।' ଏଭଳି ତୁମେ କେଶରୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, କ୍ଷେତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ଭୟଙ୍କର ପ୍ରତାପଶାଳୀ।