ଉଦିତାଂ ମରଣେ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୁନିଵାକ୍ଯୈର୍ନିଵର୍ତଯେ। ବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ତେନ ମେ ଦତ୍ତା ପ୍ରାଣାନାଂ ରକ୍ଷଣେ ମମ
ମୃତ୍ୟୁ ଭାବ ଆସିଲେ, ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ସେଠାରୁ ଫେରିଯାଏ; ସେ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ମୋର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ।
ସା ମେଽପନଯତେ ଦୁଃଖଂ ଦୀପ୍ତେଵାଗ୍ନିଶିଖା ତମଃ। ବୁଧ୍ଯତା ଚ ମଯା ଵୀର୍ଯଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେଇ ସଂକଳ୍ପ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ; ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେଉଛି।
ପୁତ୍ରଃ ସଂତର୍ଜିତୋ ଵାଗ୍ଭିର୍ନ ତ୍ରାତା ମୈଥିଲୀ କଥମ୍। ତସ୍ଯା ଵିଲପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୌ ଚ ସୀତାଵିଯୋଜିତୌ
ମୋ ପୁଅ କଠୋର କଥାରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିପରି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ନାହିଁ? ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇ—
ନ ମେ ଦଶରଥସ୍ନେହାତ୍ ପୁତ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଂ ପ୍ରିଯମ୍। ତସ୍ଯ ତ୍ଵେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ ସଂହତୈର୍ଵାନରୈଃ ସହ
ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନେହରୁ ମୋ ପୁଅ ପାଖରୁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ସେ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ—
ଉତ୍ପେତତୁସ୍ତଦା ପକ୍ଷୌ ସମକ୍ଷଂ ଵନଚାରିଣାମ୍। ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ପକ୍ଷୈରୁଦ୍ଗତୈରରୁଣଚ୍ଛଦୈଃ
ତାଳେ ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ସବୁଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ, ସମ୍ପାତିଙ୍କର ପଖ ଉଠି ଆସିଲା। ନିଜ ଦେହକୁ ଲାଲ ଛାୟାରେ ରଙ୍ଗିତ ପଖ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା।
ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଵାନରାଂଶ୍ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ନିଶାକରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ ପ୍ରସାଦାଦମିତୌଜସଃ
ସେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ବାନରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ରାଜା ଋଷିଙ୍କର କୃପାରେ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଦୟାରେ—'
ଆଦିତ୍ଯରଶ୍ମିନିର୍ଦଗ୍ଧୌ ପକ୍ଷୌ ପୁନରୁପସ୍ଥିତୌ। ଯୌଵନେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ମମାସୀଦ୍ ଯଃ ପରାକ୍ରମଃ
'ମୋର ପଖ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୋଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଉଥରେ ଫେରିଛି। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୋର ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଥିଲା—'
ତମେଵାଦ୍ଯାଵଗଚ୍ଛାମି ବଲଂ ପୌରୁଷମେଵ ଚ। ସର୍ଵଥା କ୍ରିଯତାଂ ଯତ୍ନଃ ସୀତାମଧିଗମିଷ୍ଯଥ
'ସେଇ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଆଜି ମୁଁ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାରିବ।'
ପକ୍ଷଲାଭୋ ମମାଯଂ ଵଃ ସିଦ୍ଧିପ୍ରତ୍ଯଯକାରକଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ ହରୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମ୍ପାତିଃ ପତଗୋତ୍ତମଃ
'ମୋର ପଖ ଫେରିଆସିବା, ତୁମମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହେବାର ଚିହ୍ନ।' ଏଭଳି କହି ସମ୍ପାତି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ପପାତ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଖଗମୋ ଗତିମ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ। ବଭୂଵୁର୍ହରିଶାର୍ଦୂଲା ଵିକ୍ରମାଭ୍ଯୁଦଯୋନ୍ମୁଖାଃ
ସେ ପକ୍ଷୀ, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, ନିଜ ଉଡ଼ା ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସମ୍ପାତିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶୌର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲା।
ଅଥ ପଵନସମାନଵିକ୍ରମାଃ ପ୍ଲଵଗଵରାଃ ପ୍ରତିଲବ୍ଧପୌରୁଷାଃ। ଅଭିଜିଦଭିମୁଖାଂ ଦିଶଂ ଯଯୁ- ର୍ଜନକସୁତାପରିମାର୍ଗଣୋନ୍ମୁଖାଃ
ତାପରେ, ବାୟୁ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାନରମାନେ, ପୁନଃ ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଫେରିପାଇ, ଆକାଶର ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ, ଜନକଙ୍କର କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ।
thumb|ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚଉଷଠିଅଂ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଆଖ୍ଯାତା ଗୃଧ୍ରରାଜେନ ସମୁତ୍ପ୍ଲୁତ୍ଯ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ। ସଂଗତାଃ ପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତା ଵିନେଦୁଃ ସିଂହଵିକ୍ରମାଃ
ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନେ ଉଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ସିଂହ ସମାନ ଶୌର୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରିଲେ।
ସମ୍ପାତେର୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରଯୋ ରାଵଣକ୍ଷଯମ୍। ହୃଷ୍ଟାଃ ସାଗରମାଜଗ୍ମୁଃ ସୀତାଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ସମ୍ପାତିଙ୍କର ରାବଣ ନାଶ ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦରେ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଅଭିଗମ୍ଯ ତୁ ତଂ ଦେଶଂ ଦଦୃଶୁର୍ଭୀମଵିକ୍ରମାଃ। କୃତ୍ସ୍ନଂ ଲୋକସ୍ଯ ମହତଃ ପ୍ରତିବିମ୍ବମଵସ୍ଥିତମ୍
ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚି, ଭୟଙ୍କର ଶୌର୍ୟ ଥିବା ବାନରମାନେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବଡ଼ ଆକାରର ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିଲେ।
ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ସମାସାଦ୍ଯୋତ୍ତରାଂ ଦିଶମ୍। ସଂନିଵେଶଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହରିଵୀରା ମହାବଲାଃ
ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରର ଉତ୍ତର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ନାୟକମାନେ ଏଠାରେ ନିଜ ଶିବିର ଗଠନ କରିଲେ।
ପ୍ରସୁପ୍ତମିଵ ଚାନ୍ଯତ୍ର କ୍ରୀଡନ୍ତମିଵ ଚାନ୍ଯତଃ। କ୍ଵଚିତ୍ ପର୍ଵତମାତ୍ରୈଶ୍ଚ ଜଲରାଶିଭିରାଵୃତମ୍
କେଉଁଠି ଶୁଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, କେଉଁଠି ଖେଳୁଥିବା ପରି। କିଛି ସ୍ଥାନରେ ପାହାଡ଼ ସମାନ ଜଳ ଧାରାରେ ଢାକି ରହିଥିଲା।
ସଂକୁଲଂ ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ପାତାଲତଲଵାସିଭିଃ। ରୋମହର୍ଷକରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିଷେଦୁଃ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ
ପାତାଳରେ ବସୁଥିବା ଦାନବମାନେ ଭିତରେ ଭରି ରହିଥିଲା। ଏହା ଦେଖି, ମନ୍ଦ୍ରା ଉଠିଯିବା ଦୃଶ୍ୟରେ, ବାନର ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଆକାଶମିଵ ଦୁଷ୍ପାରଂ ସାଗରଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵାନରାଃ। ଵିଷେଦୁଃ ସହିତାଃ ସର୍ଵେ କଥଂ କାର୍ଯମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ସାଗରକୁ ଆକାଶ ପରି ଅପାର ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଏକଠା ହୋଇ ନିରାଶ ହେଲେ, 'ଏହି କାମ କିପରି ସମ୍ପନ୍ନ ହେବ?' ବୋଲି କହିଲେ।
ଵିଷଣ୍ଣାଂ ଵାହିନୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଗରସ୍ଯ ନିରୀକ୍ଷଣାତ୍। ଆଶ୍ଵାସଯାମାସ ହରୀନ୍ ଭଯାର୍ତାନ୍ ହରିସତ୍ତମଃ
ସାଗର ଦେଖି ନିରାଶ ହୋଇଥିବା ସେନାକୁ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନର ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଲେ।
ନ ଵିଷାଦେ ମନଃ କାର୍ଯଂ ଵିଷାଦୋ ଦୋଷଵତ୍ତରଃ। ଵିଷାଦୋ ହନ୍ତି ପୁରୁଷଂ ବାଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵୋରଗଃ
ମନକୁ ନିରାଶାରେ ଲଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନିରାଶା ବଡ଼ ଦୁଷ୍ଟ। ନିରାଶା ଏକ ରୁଷ୍ଟ ସାପ ଯେପରି ଶିଶୁକୁ ମାରିଦିଏ, ଏହିପରି ମଣିଷକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ।
ଯୋ ଵିଷାଦଂ ପ୍ରସହତେ ଵିକ୍ରମେ ସମୁପସ୍ଥିତେ। ତେଜସା ତସ୍ଯ ହୀନସ୍ଯ ପୁରୁଷାର୍ଥୋ ନ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି
ଯେଉଁଠି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର, ସେଉଁଠି ଯିଏ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯାଏ, ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ହାରିଯାଏ।
ତସ୍ଯାଂ ରାତ୍ର୍ଯାଂ ଵ୍ଯତୀତାଯାମଙ୍ଗଦୋ ଵାନରୈଃ ସହ। ହରିଵୃଦ୍ଧୈଃ ସମାଗମ୍ଯ ପୁନର୍ମନ୍ତ୍ରମମନ୍ତ୍ରଯତ୍
ସେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଓ ବୟସ୍କ ବାନରମାନେ ପୁଣିଥରେ ଏକଠି ହୋଇ, କଣ କରିବେ ବୋଲି ଆଲୋଚନା କଲେ।
ସା ଵାନରାଣାଂ ଧ୍ଵଜିନୀ ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ବଭୌ। ଵାସଵଂ ପରିଵାର୍ଯେଵ ମରୁତାଂ ଵାହିନୀ ସ୍ଥିତା
ସେ ବାନର ସେନା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲା, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ମରୁତମାନେ ଦଢ଼ି ହୋଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
କୋଽନ୍ଯସ୍ତାଂ ଵାନରୀଂ ସେନାଂ ଶକ୍ତଃ ସ୍ତମ୍ଭଯିତୁଂ ଭଵେତ୍ । ଅନ୍ଯତ୍ର ଵାଲିତନଯାଦନ୍ଯତ୍ର ଚ ହନୂମତଃ
ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଓ ହନୁମାନ ଛାଡ଼ି, ଏହି ବାନର ସେନାକୁ ଅନ୍ୟ କିଏ ରୋକିପାରିବ?
ତତସ୍ତାନ୍ ହରିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ତଚ୍ଚ ସୈନ୍ଯମରିଂଦମଃ। ଅନୁମାନ୍ଯାଙ୍ଗଦଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵାକ୍ଯମର୍ଥଵଦବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତିଥିବା, ବୟସ୍କ ବାନରମାନେ ଓ ସେନା ସହ ଆଲୋଚନା କରି, ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ।
କ ଇଦାନୀଂ ମହାତେଜା ଲଙ୍ଘଯିଷ୍ଯତି ସାଗରମ୍। କଃ କରିଷ୍ଯତି ସୁଗ୍ରୀଵଂ ସତ୍ଯସଂଧମରିଂଦମମ୍
ଏଠାରେ ଏମିତି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉତ୍ସାହୀ, ସାଗର ଉଲ୍ଲାଙ୍ଘନ କରିପାରିବେ? କିଏ ସତ୍ୟବାନ୍ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କରିପାରିବେ?
କୋ ଵୀରୋ ଯୋଜନଶତଂ ଲଙ୍ଘଯେତ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମଃ। ଇମାଂଶ୍ଚ ଯୂଥପାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ମୋଚଯେତ୍ କୋ ମହାଭଯାତ୍
ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ଶତ ଯୋଜନା ଲାଘିପାରିବେ? ଏହି ସମସ୍ତ ଦଳପତିମାନେଂକୁ ଏତେ ବଡ଼ ଭୟରୁ କିଏ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ?
କସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ଦାରାଂଶ୍ଚ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚୈଵ ଗୃହାଣି ଚ। ଇତୋ ନିଵୃତ୍ତାଃ ପଶ୍ଯେମ ସିଦ୍ଧାର୍ଥାଃ ସୁଖିନୋ ଵଯମ୍
କିଏଙ୍କ ଦୟାରେ ଆମେ ଏଠାରୁ ଲୋଟି, ନିଜ ଝିଅ, ପୁଅ ଓ ଘରକୁ ଦେଖିପାରିବା, ଆମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ପରେ ଆନନ୍ଦରେ ରହିପାରିବା?
କସ୍ଯ ପ୍ରସାଦାଦ୍ ରାମଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଚ ମହାବଲମ୍। ଅଭିଗଚ୍ଛେମ ସଂହୃଷ୍ଟାଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚ ଵନୌକସମ୍
କିଏଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ଖୁସିରେ ରାମ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା?