ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମରୁଦଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ। ଅଥ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ଚ ଭଗଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବାୟୁଦେବ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭଗବାନ୍ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପକ୍ଷୌ ଚ ତେ ପ୍ରପକ୍ଷୌ ଚ ପୁନରନ୍ଯୌ ଭଵିଷ୍ଯତଃ। ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରମଶ୍ଚ ବଲଂ ଚ ତେ
ତୋର ପଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସାହାୟକ ପଖ ପୁଣି ନୂତନ ହେବ; ତୋର ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଫେରିଆସିବ।
ପୁରାଣେ ସୁମହତ୍କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ହି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ତପସା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଵିଦିତଂ ମମ
ପୁରୁଣା କଥାରେ ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିବାକୁ ଶୁଣିଥିଲି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛି, ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛି।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ନାମ କଶ୍ଚିଦିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵର୍ଧନଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜା ରାମୋ ନାମ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉନ୍ନତିକାରୀ ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ହେବେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ନାମରେ ଜନ୍ମିବେ।
ଅରଣ୍ଯଂ ଚ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଗମିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତଃ ସନ୍ ପିତ୍ରା ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ; ଏହି କାରଣରେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଡ଼ିଗ ରହି।
ନୈର୍ଋତୋ ରାଵଣୋ ନାମ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ହରିଷ୍ଯତି। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଜନସ୍ଥାନେ ଅଵଧ୍ଯଃ ସୁରଦାନଵୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା, ରାବଣ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରଣ କରିବ; ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ।
ସା ଚ କାମୈଃ ପ୍ରଲୋଭ୍ଯନ୍ତୀ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୈଥିଲୀ। ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ମହାଭାଗା ଦୁଃଖମଗ୍ନା ଯଶସ୍ଵିନୀ
ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ମିଠା ଖାଦ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଖାଇବେ ନାହିଁ।
ପରମାନ୍ନଂ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦାସ୍ଯତି ଵାସଵଃ। ଯଦନ୍ନମମୃତପ୍ରଖ୍ଯଂ ସୁରାଣାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାହା ଦେବେ; ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ।
ତଦନ୍ନଂ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯେନ୍ଦ୍ରାଦିଦଂ ତ୍ଵିତି। ଅଗ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ରାମାଯ ଭୂତଲେ ନିର୍ଵପିଷ୍ଯତି
ମୈଥିଳୀ ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ପାଇ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ।
ଯଦି ଜୀଵତି ମେ ଭର୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାପି ଦେଵରଃ। ଦେଵତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତୋର୍ଵାପି ତଯୋରନ୍ନମିଦଂ ତ୍ଵିତି
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ଦେବର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁହେଁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ, ବୋଲି ସେ କହିବେ।
ଏଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରେଷିତାସ୍ତତ୍ର ରାମଦୂତାଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ। ଆଖ୍ଯେଯା ରାମମହିଷୀ ତ୍ଵଯା ତେଭ୍ଯୋ ଵିହଙ୍ଗମ
ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ଯେଉଁ ମାକଡ଼ମାନେ ତାଁକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିବେ; ହେ ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ରାଣୀ ବିଷୟରେ କହିଦେବା।
ସର୍ଵଥା ତୁ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମୀଦୃଶଃ କ୍ଵ ଗମିଷ୍ଯସି। ଦେଶକାଲୌ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ପକ୍ଷୌ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯସେ
କେବେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କେଉଁଠି ଯିବ? ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର; ତୁମେ ପୁଣି ପକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ।
ଉତ୍ସହେଯମହଂ କର୍ତୁମଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ସପକ୍ଷକମ୍। ଇହସ୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକାନାଂ ହିତଂ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ଆଜିଠାରେ ତୁମକୁ ପକ୍ଷ ସହିତ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବି; ଏଠାରେ ରୁହି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ କାମ କରିପାରିବ।
ତ୍ଵଯାପି ଖଲୁ ତତ୍ କାର୍ଯଂ ତଯୋଶ୍ଚ ନୃପପୁତ୍ରଯୋଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଗୁରୂଣାଂ ଚ ମୁନୀନାଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର, ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ମାନେ, ମୁନିମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ।
ଇଚ୍ଛାମ୍ଯହମପି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ନେଚ୍ଛେ ଚିରଂ ଧାରଯିତୁଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ କଲେଵରମ୍। ମହର୍ଷିସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦେଵଂ ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶନଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ମୁଁ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବି। ଏଭଳି ତଥ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମହାର୍ଷି କହିଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଏତୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ମାଂ ପ୍ରଶସ୍ଯାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସ ସ୍ଵମାଲଯମ୍
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ କଥା କହି, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରି ଅନୁମତି ଦେଲେ, ତାପରେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କନ୍ଦରାତ୍ ତୁ ଵିସର୍ପିତ୍ଵା ପର୍ଵତସ୍ଯ ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ଅହଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଭଵତଃ ପ୍ରତିପାଲଯେ
ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାହାରି, ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତୁମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵେତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଵର୍ଷଂ ସାଗ୍ରଶତଂ ଗତମ୍। ଦେଶକାଲପ୍ରତୀକ୍ଷୋଽସ୍ମି ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵଚଃ
ଏହି ସମୟ ବିତିଗଲା, ଏଠାରେ ଏକ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ହୋଇଗଲା; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ହୃଦୟରେ ରଖି, ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି।
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତେ ତୁ ନିଶାକରେ। ମାଂ ନିର୍ଦହତି ସଂତାପୋ ଵିତର୍କୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତମ୍
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯିବା ସମୟରେ, ମୋତେ ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଘିରିଥିବା ଦୁଃଖ ଜଳାଇ ଦେଉଛି।
ଉଦିତାଂ ମରଣେ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୁନିଵାକ୍ଯୈର୍ନିଵର୍ତଯେ। ବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ତେନ ମେ ଦତ୍ତା ପ୍ରାଣାନାଂ ରକ୍ଷଣେ ମମ
ମୃତ୍ୟୁ ଭାବ ଆସିଲେ, ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ଦ୍ୱାରା ସେଠାରୁ ଫେରିଯାଏ; ସେ ମୋତେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ମୋର ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା ପାଇଁ।
ସା ମେଽପନଯତେ ଦୁଃଖଂ ଦୀପ୍ତେଵାଗ୍ନିଶିଖା ତମଃ। ବୁଧ୍ଯତା ଚ ମଯା ଵୀର୍ଯଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ସେଇ ସଂକଳ୍ପ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରେ, ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ; ଏବଂ ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟ ରାବଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ସଚେତନ ହେଉଛି।
ପୁତ୍ରଃ ସଂତର୍ଜିତୋ ଵାଗ୍ଭିର୍ନ ତ୍ରାତା ମୈଥିଲୀ କଥମ୍। ତସ୍ଯା ଵିଲପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୌ ଚ ସୀତାଵିଯୋଜିତୌ
ମୋ ପୁଅ କଠୋର କଥାରେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କିପରି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ନାହିଁ? ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର କଥା ଶୁଣି, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଇ—
ନ ମେ ଦଶରଥସ୍ନେହାତ୍ ପୁତ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଂ ପ୍ରିଯମ୍। ତସ୍ଯ ତ୍ଵେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ ସଂହତୈର୍ଵାନରୈଃ ସହ
ଦଶରଥଙ୍କ ସ୍ନେହରୁ ମୋ ପୁଅ ପାଖରୁ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ସେ ଏପରି କହୁଥିବା ବେଳେ, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଏକଠି ହୋଇଥିଲେ—
ଉତ୍ପେତତୁସ୍ତଦା ପକ୍ଷୌ ସମକ୍ଷଂ ଵନଚାରିଣାମ୍। ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ପକ୍ଷୈରୁଦ୍ଗତୈରରୁଣଚ୍ଛଦୈଃ
ତାଳେ ସେଉଁଠି ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିବା ସବୁଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ, ସମ୍ପାତିଙ୍କର ପଖ ଉଠି ଆସିଲା। ନିଜ ଦେହକୁ ଲାଲ ଛାୟାରେ ରଙ୍ଗିତ ପଖ ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା।
ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଵାନରାଂଶ୍ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ନିଶାକରସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେଃ ପ୍ରସାଦାଦମିତୌଜସଃ
ସେ ଅପୂର୍ବ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରି, ବାନରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ, ରାଜା ଋଷିଙ୍କର କୃପାରେ, ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଦୟାରେ—'
ଆଦିତ୍ଯରଶ୍ମିନିର୍ଦଗ୍ଧୌ ପକ୍ଷୌ ପୁନରୁପସ୍ଥିତୌ। ଯୌଵନେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ମମାସୀଦ୍ ଯଃ ପରାକ୍ରମଃ
'ମୋର ପଖ, ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୋଡ଼ି ଯାଇଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ଆଉଥରେ ଫେରିଛି। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ମୋର ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଥିଲା—'
ତମେଵାଦ୍ଯାଵଗଚ୍ଛାମି ବଲଂ ପୌରୁଷମେଵ ଚ। ସର୍ଵଥା କ୍ରିଯତାଂ ଯତ୍ନଃ ସୀତାମଧିଗମିଷ୍ଯଥ
'ସେଇ ଶକ୍ତି ଏବଂ ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଆଜି ମୁଁ ଅନୁଭବ କରୁଛି। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେଷ୍ଟା କର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜି ପାରିବ।'
ପକ୍ଷଲାଭୋ ମମାଯଂ ଵଃ ସିଦ୍ଧିପ୍ରତ୍ଯଯକାରକଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ ହରୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ସମ୍ପାତିଃ ପତଗୋତ୍ତମଃ
'ମୋର ପଖ ଫେରିଆସିବା, ତୁମମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହେବାର ଚିହ୍ନ।' ଏଭଳି କହି ସମ୍ପାତି, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଉତ୍ପପାତ ଗିରେଃ ଶୃଙ୍ଗାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଖଗମୋ ଗତିମ୍। ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ। ବଭୂଵୁର୍ହରିଶାର୍ଦୂଲା ଵିକ୍ରମାଭ୍ଯୁଦଯୋନ୍ମୁଖାଃ
ସେ ପକ୍ଷୀ, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଉଡ଼ିଗଲେ, ନିଜ ଉଡ଼ା ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସମ୍ପାତିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଗଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ଶୌର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଗଲା।