ହିମଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ମେରୁଶ୍ଚ ସୁମହାଗିରିଃ। ଭୂତଲେ ସମ୍ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ନାଗା ଇଵ ଜଲାଶଯେ
ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ମେରୁ ପର୍ବତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳାଶୟରେ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ତୀଵ୍ରଃ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଖେଦଶ୍ଚ ଭଯଂ ଚାସୀତ୍ ତଦାଵଯୋଃ। ସମାଵିଶତ ମୋହଶ୍ଚ ତତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛା ଚ ଦାରୁଣା
ସେବେଳେ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଘମ ଭରିଗଲା; ମନ ଭ୍ରମିଗଲା, ତା'ପରେ ଭୟାନକ ଅଚେତନତା ଆସିଗଲା।
ନ ଚ ଦିଗ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାମ୍ଯା ନ ଚାଗ୍ନେଯୀ ନ ଵାରୁଣୀ। ଯୁଗାନ୍ତେ ନିଯତୋ ଲୋକୋ ହତୋ ଦଗ୍ଧ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ, ଆଗ୍ନେୟ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ସେପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ମନଶ୍ଚ ମେ ହତଂ ଭୂଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ସଂଶ୍ରଯମ୍। ଯତ୍ନେନ ମହତା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ମନଃ ସଂଧାଯ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାରିଗଲା; ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠି ମୁଁ ମୋର ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲି।
ଯତ୍ନେନ ମହତା ଭୂଯୋ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଲୋକିତଃ। ତୁଲ୍ଯପୃଥ୍ଵୀପ୍ରମାଣେନ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଭାତି ନୌ
ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ପୁଣିଥରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲି; ଆମ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ସମାନ ଆକାରର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଟାଯୁର୍ମାମନାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ନିପପାତ ମହୀଂ ତତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୂର୍ଣମାକାଶାଦାତ୍ମାନଂ ମୁକ୍ତଵାନହମ୍
ଜଟାୟୁ ମୋତେ ବିଦାୟ ନଦେଇ ସିଧାସଳଖ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା; ତା'କୁ ଆକାଶରୁ ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ଯିବା ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଚ ମଯା ଗୁପ୍ତୋ ଜଟାଯୁର୍ନ ପ୍ରଦହ୍ଯତ। ପ୍ରମାଦାତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଦଗ୍ଧଃ ପତନ୍ ଵାଯୁପଥାଦହମ୍
ମୋର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଝାଁପି ରଖିଥିବାରୁ ଜଟାୟୁ ପୁଡ଼ିନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅବଧାନ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଜଳିଗଲି ଏବଂ ବାତାସର ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲି।
ଆଶଙ୍କେ ତଂ ନିପତିତଂ ଜନସ୍ଥାନେ ଜଟାଯୁଷମ୍। ଅହଂ ତୁ ପତିତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ଦଗ୍ଧପକ୍ଷୋ ଜଡୀକୃତଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି ଜଟାୟୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ମୋର ପଖ ଜଳିଯାଇ ଶରୀର ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ। ସର୍ଵଥା ମର୍ତୁମେଵେଚ୍ଛନ୍ ପତିଷ୍ଯେ ଶିଖରାଦ୍ ଗିରେଃ
ମୋ ରାଜ୍ୟ, ଭାଇ ଓ ପଖର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲି, ଏବଂ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ମହାନ୍ତି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମରୁଦଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ। ଅଥ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ଚ ଭଗଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବାୟୁଦେବ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭଗବାନ୍ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପକ୍ଷୌ ଚ ତେ ପ୍ରପକ୍ଷୌ ଚ ପୁନରନ୍ଯୌ ଭଵିଷ୍ଯତଃ। ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରମଶ୍ଚ ବଲଂ ଚ ତେ
ତୋର ପଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସାହାୟକ ପଖ ପୁଣି ନୂତନ ହେବ; ତୋର ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଫେରିଆସିବ।
ପୁରାଣେ ସୁମହତ୍କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ହି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ତପସା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଵିଦିତଂ ମମ
ପୁରୁଣା କଥାରେ ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିବାକୁ ଶୁଣିଥିଲି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛି, ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛି।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ନାମ କଶ୍ଚିଦିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵର୍ଧନଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜା ରାମୋ ନାମ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉନ୍ନତିକାରୀ ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ହେବେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ନାମରେ ଜନ୍ମିବେ।
ଅରଣ୍ଯଂ ଚ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଗମିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତଃ ସନ୍ ପିତ୍ରା ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ; ଏହି କାରଣରେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଡ଼ିଗ ରହି।
ନୈର୍ଋତୋ ରାଵଣୋ ନାମ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ହରିଷ୍ଯତି। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଜନସ୍ଥାନେ ଅଵଧ୍ଯଃ ସୁରଦାନଵୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା, ରାବଣ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରଣ କରିବ; ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ।
ସା ଚ କାମୈଃ ପ୍ରଲୋଭ୍ଯନ୍ତୀ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୈଥିଲୀ। ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ମହାଭାଗା ଦୁଃଖମଗ୍ନା ଯଶସ୍ଵିନୀ
ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ମିଠା ଖାଦ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଖାଇବେ ନାହିଁ।
ପରମାନ୍ନଂ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦାସ୍ଯତି ଵାସଵଃ। ଯଦନ୍ନମମୃତପ୍ରଖ୍ଯଂ ସୁରାଣାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାହା ଦେବେ; ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ।
ତଦନ୍ନଂ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯେନ୍ଦ୍ରାଦିଦଂ ତ୍ଵିତି। ଅଗ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ରାମାଯ ଭୂତଲେ ନିର୍ଵପିଷ୍ଯତି
ମୈଥିଳୀ ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ପାଇ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ।
ଯଦି ଜୀଵତି ମେ ଭର୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାପି ଦେଵରଃ। ଦେଵତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତୋର୍ଵାପି ତଯୋରନ୍ନମିଦଂ ତ୍ଵିତି
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ଦେବର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁହେଁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ, ବୋଲି ସେ କହିବେ।
ଏଷ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରେଷିତାସ୍ତତ୍ର ରାମଦୂତାଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ। ଆଖ୍ଯେଯା ରାମମହିଷୀ ତ୍ଵଯା ତେଭ୍ଯୋ ଵିହଙ୍ଗମ
ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ଯେଉଁ ମାକଡ଼ମାନେ ତାଁକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଆସିବେ; ହେ ପକ୍ଷୀ, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କୁ ରାମଙ୍କ ରାଣୀ ବିଷୟରେ କହିଦେବା।
ସର୍ଵଥା ତୁ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯମୀଦୃଶଃ କ୍ଵ ଗମିଷ୍ଯସି। ଦେଶକାଲୌ ପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ପକ୍ଷୌ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯସେ
କେବେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଚାଲିଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କେଉଁଠି ଯିବ? ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କର; ତୁମେ ପୁଣି ପକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ।
ଉତ୍ସହେଯମହଂ କର୍ତୁମଦ୍ଯୈଵ ତ୍ଵାଂ ସପକ୍ଷକମ୍। ଇହସ୍ଥସ୍ତ୍ଵଂ ହି ଲୋକାନାଂ ହିତଂ କାର୍ଯଂ କରିଷ୍ଯସି
ମୁଁ ଆଜିଠାରେ ତୁମକୁ ପକ୍ଷ ସହିତ ପୁନଃ ସ୍ଥାପନ କରିପାରିବି; ଏଠାରେ ରୁହି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ କାମ କରିପାରିବ।
ତ୍ଵଯାପି ଖଲୁ ତତ୍ କାର୍ଯଂ ତଯୋଶ୍ଚ ନୃପପୁତ୍ରଯୋଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଗୁରୂଣାଂ ଚ ମୁନୀନାଂ ଵାସଵସ୍ଯ ଚ
ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମର, ଏହି ଦୁଇ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବଡ଼ମାନେ, ମୁନିମାନେ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଧ୍ୟ।
ଇଚ୍ଛାମ୍ଯହମପି ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଭ୍ରାତରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ। ନେଚ୍ଛେ ଚିରଂ ଧାରଯିତୁଂ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯେ କଲେଵରମ୍। ମହର୍ଷିସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଦେଵଂ ଦୃଷ୍ଟତତ୍ତ୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶନଃ
ମୁଁ ମଧ୍ୟ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ଧାରଣ କରିବାକୁ ମୋର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ମୁଁ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେବି। ଏଭଳି ତଥ୍ୟ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣିଥିବା ମହାର୍ଷି କହିଥିଲେ।
thumb|ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତିରିଷଠିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ଏତୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ। ମାଂ ପ୍ରଶସ୍ଯାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସ ସ୍ଵମାଲଯମ୍
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ କଥା କହି, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରି ଅନୁମତି ଦେଲେ, ତାପରେ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
କନ୍ଦରାତ୍ ତୁ ଵିସର୍ପିତ୍ଵା ପର୍ଵତସ୍ଯ ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ଅହଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଭଵତଃ ପ୍ରତିପାଲଯେ
ପାହାଡ଼ର ଗୁହାରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବାହାରି, ମୁଁ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତୁମ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି।
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵେତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ଵର୍ଷଂ ସାଗ୍ରଶତଂ ଗତମ୍। ଦେଶକାଲପ୍ରତୀକ୍ଷୋଽସ୍ମି ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵଚଃ
ଏହି ସମୟ ବିତିଗଲା, ଏଠାରେ ଏକ ଶତାଧିକ ବର୍ଷ ହୋଇଗଲା; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କ କଥା ହୃଦୟରେ ରଖି, ଠିକ୍ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲି।
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତେ ତୁ ନିଶାକରେ। ମାଂ ନିର୍ଦହତି ସଂତାପୋ ଵିତର୍କୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତମ୍
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଚନ୍ଦ୍ରବଂଶୀ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯିବା ସମୟରେ, ମୋତେ ଅନେକ ସନ୍ଦେହରେ ଘିରିଥିବା ଦୁଃଖ ଜଳାଇ ଦେଉଛି।