କିଂ ତେ ଵ୍ଯାଧିସମୁତ୍ଥାନଂ ପକ୍ଷଯୋଃ ପତନଂ କଥମ୍। ଦଣ୍ଡୋ ଵାଯଂ ଧୃତଃ କେନ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଛତଃ
ତୁମର ରୋଗ କାହିଁକି ହେଲା? ପାଖ କିପରି ଖସିଗଲା? କିଏ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦେଲା? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ସବୁ କଥା କହ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣ।
ତତସ୍ତଦ୍ ଦାରୁଣଂ କର୍ମ ଦୁଷ୍କରଂ ସହସା କୃତମ୍। ଆଚଚକ୍ଷେ ମୁନେଃ ସର୍ଵଂ ସୂର୍ଯାନୁଗମନଂ ତଥା
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ କଠିନ କାମ ଶୀଘ୍ର କରିଦେଲି; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା ସମେତ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି।
ଭଗଵନ୍ ଵ୍ରଣଯୁକ୍ତତ୍ଵାଲ୍ଲଜ୍ଜଯା ଚାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ନ ଶକ୍ନୋମି ଵଚନଂ ପରିଭାଷିତୁମ୍
ଭଗବାନ, ଘାଉ ଥିବାରୁ ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି; ଶରୀର ଥକି ଯାଇଛି, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।
ଅହଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଶ୍ଚ ସଂଘର୍ଷାଦ୍ ଗର୍ଵମୋହିତୌ। ଆକାଶଂ ପତିତୌ ଦୂରାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସନ୍ତୌ ପରାକ୍ରମମ୍
ମୁଁ ଓ ଜଟାୟୁ, ଗର୍ବ ଓ ମୋହରେ ଭରି, ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦୂରରୁ ଆକାଶକୁ ଉଡିଗଲୁ।
କୈଲାସଶିଖରେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମୁନୀନାମଗ୍ରତଃ ପଣମ୍। ରଵିଃ ସ୍ଯାଦନୁଯାତଵ୍ଯୋ ଯାଵଦସ୍ତଂ ମହାଗିରିମ୍
କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଆମେ ପଣ ରଖିଲୁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରିଅଂଶ ମହାପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବ, ତାଉଁ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା।
ଅପ୍ଯାଵାଂ ଯୁଗପତ୍ ପ୍ରାପ୍ତାଵପଶ୍ଯାଵ ମହୀତଲେ। ରଥଚକ୍ରପ୍ରମାଣାନି ନଗରାଣି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ସହଯାତ୍ରା କରୁଥିଲୁ, ଭୂମିରେ ଅନେକ ନଗର ଦେଖିଲୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ରଥ ଚକ୍ର ପରି ଆକାରର, ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଭିନ୍ନ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଦିତ୍ରଘୋଷଶ୍ଚ କ୍ଵଚିଦ୍ ଭୂଷଣନିଃସ୍ଵନଃ। ଗାଯନ୍ତୀଃ ସ୍ମାଙ୍ଗନା ବହ୍ଵୀଃ ପଶ୍ଯାଵୋ ରକ୍ତଵାସସଃ
କେଉଁଠି ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲୁ, କେଉଁଠି ଗହଣାର ଝଙ୍କାର; ଅନେକ ଲାଲ ଶାଡି ପିନ୍ଧିଥିବା ଜନାନୀ ଗାଇଉଥିବା ଦେଖିଲୁ।
ତୂର୍ଣମୁତ୍ପତ୍ଯ ଚାକାଶମାଦିତ୍ଯପଦମାସ୍ଥିତୌ। ଆଵାମାଲୋକଯାଵସ୍ତଦ୍ ଵନଂ ଶାଦ୍ଵଲସଂସ୍ଥିତମ୍
ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆକାଶକୁ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ପହଞ୍ଚିଲୁ। ସେଠାରୁ ଆମେ ତଳକୁ ଦେଖିଲୁ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ହରିତ ଘାସରେ ଢାକିଥିଲା।
ଉପଲୈରିଵ ସଂଛନ୍ନା ଦୃଶ୍ଯତେ ଭୂଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯୈଃ। ଆପଗାଭିଶ୍ଚ ସଂଵୀତା ସୂତ୍ରୈରିଵ ଵସୁଂଧରା
ପୃଥିବୀଟି ଶିଳା ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଯେପରି ଧରିତ୍ରୀକୁ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ।
ହିମଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ମେରୁଶ୍ଚ ସୁମହାଗିରିଃ। ଭୂତଲେ ସମ୍ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ନାଗା ଇଵ ଜଲାଶଯେ
ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ମେରୁ ପର୍ବତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳାଶୟରେ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ତୀଵ୍ରଃ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଖେଦଶ୍ଚ ଭଯଂ ଚାସୀତ୍ ତଦାଵଯୋଃ। ସମାଵିଶତ ମୋହଶ୍ଚ ତତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛା ଚ ଦାରୁଣା
ସେବେଳେ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଘମ ଭରିଗଲା; ମନ ଭ୍ରମିଗଲା, ତା'ପରେ ଭୟାନକ ଅଚେତନତା ଆସିଗଲା।
ନ ଚ ଦିଗ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାମ୍ଯା ନ ଚାଗ୍ନେଯୀ ନ ଵାରୁଣୀ। ଯୁଗାନ୍ତେ ନିଯତୋ ଲୋକୋ ହତୋ ଦଗ୍ଧ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ, ଆଗ୍ନେୟ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ସେପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ମନଶ୍ଚ ମେ ହତଂ ଭୂଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ସଂଶ୍ରଯମ୍। ଯତ୍ନେନ ମହତା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ମନଃ ସଂଧାଯ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାରିଗଲା; ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠି ମୁଁ ମୋର ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲି।
ଯତ୍ନେନ ମହତା ଭୂଯୋ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଲୋକିତଃ। ତୁଲ୍ଯପୃଥ୍ଵୀପ୍ରମାଣେନ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଭାତି ନୌ
ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ପୁଣିଥରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲି; ଆମ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ସମାନ ଆକାରର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଟାଯୁର୍ମାମନାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ନିପପାତ ମହୀଂ ତତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୂର୍ଣମାକାଶାଦାତ୍ମାନଂ ମୁକ୍ତଵାନହମ୍
ଜଟାୟୁ ମୋତେ ବିଦାୟ ନଦେଇ ସିଧାସଳଖ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା; ତା'କୁ ଆକାଶରୁ ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ଯିବା ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଚ ମଯା ଗୁପ୍ତୋ ଜଟାଯୁର୍ନ ପ୍ରଦହ୍ଯତ। ପ୍ରମାଦାତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଦଗ୍ଧଃ ପତନ୍ ଵାଯୁପଥାଦହମ୍
ମୋର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଝାଁପି ରଖିଥିବାରୁ ଜଟାୟୁ ପୁଡ଼ିନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅବଧାନ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଜଳିଗଲି ଏବଂ ବାତାସର ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲି।
ଆଶଙ୍କେ ତଂ ନିପତିତଂ ଜନସ୍ଥାନେ ଜଟାଯୁଷମ୍। ଅହଂ ତୁ ପତିତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ଦଗ୍ଧପକ୍ଷୋ ଜଡୀକୃତଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି ଜଟାୟୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ମୋର ପଖ ଜଳିଯାଇ ଶରୀର ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ। ସର୍ଵଥା ମର୍ତୁମେଵେଚ୍ଛନ୍ ପତିଷ୍ଯେ ଶିଖରାଦ୍ ଗିରେଃ
ମୋ ରାଜ୍ୟ, ଭାଇ ଓ ପଖର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲି, ଏବଂ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ମହାନ୍ତି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମରୁଦଂ ଭୃଶଦୁଃଖିତଃ। ଅଥ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ମୁହୂର୍ତଂ ଚ ଭଗଵାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
ଏପରି କହି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ବାୟୁଦେବ ଭୟାନକ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାକୁଳ ହେଲେ; କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ଭଗବାନ୍ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ପକ୍ଷୌ ଚ ତେ ପ୍ରପକ୍ଷୌ ଚ ପୁନରନ୍ଯୌ ଭଵିଷ୍ଯତଃ। ଚକ୍ଷୁଷୀ ଚୈଵ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚ ଵିକ୍ରମଶ୍ଚ ବଲଂ ଚ ତେ
ତୋର ପଖ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ସାହାୟକ ପଖ ପୁଣି ନୂତନ ହେବ; ତୋର ଦୃଷ୍ଟି, ପ୍ରାଣ, ପ୍ରଭାବ ଓ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଫେରିଆସିବ।
ପୁରାଣେ ସୁମହତ୍କାର୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ହି ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍। ଦୃଷ୍ଟଂ ମେ ତପସା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଵିଦିତଂ ମମ
ପୁରୁଣା କଥାରେ ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆସିବାକୁ ଶୁଣିଥିଲି; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛି, ଶୁଣି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଛି।
ରାଜା ଦଶରଥୋ ନାମ କଶ୍ଚିଦିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵର୍ଧନଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ମହାତେଜା ରାମୋ ନାମ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଉନ୍ନତିକାରୀ ଦଶରଥ ନାମକ ଏକ ରାଜା ହେବେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ରାମ ନାମରେ ଜନ୍ମିବେ।
ଅରଣ୍ଯଂ ଚ ସହ ଭ୍ରାତ୍ରା ଲକ୍ଷ୍ମଣେନ ଗମିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ନିଯୁକ୍ତଃ ସନ୍ ପିତ୍ରା ସତ୍ଯପରାକ୍ରମଃ
ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବେ; ଏହି କାରଣରେ ପିତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭାବରେ ଅଡ଼ିଗ ରହି।
ନୈର୍ଋତୋ ରାଵଣୋ ନାମ ତସ୍ଯ ଭାର୍ଯାଂ ହରିଷ୍ଯତି। ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରୋ ଜନସ୍ଥାନେ ଅଵଧ୍ଯଃ ସୁରଦାନଵୈଃ
ଜନସ୍ଥାନରେ ବସୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ରାଜା, ରାବଣ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ତାଙ୍କର ଜଣେ ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ହରଣ କରିବ; ସେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅଜୟ।
ସା ଚ କାମୈଃ ପ୍ରଲୋଭ୍ଯନ୍ତୀ ଭକ୍ଷ୍ଯୈର୍ଭୋଜ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୈଥିଲୀ। ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତି ମହାଭାଗା ଦୁଃଖମଗ୍ନା ଯଶସ୍ଵିନୀ
ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଅନେକ ଇଚ୍ଛା, ସୁସ୍ୱାଦୁ ଖାଦ୍ୟ ଓ ମିଠା ମିଠା ଖାଦ୍ୟଦ୍ରବ୍ୟ ଦେଇ ଆକର୍ଷିତ କରାଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ ଓ ଯଶସ୍ୱିନୀ ଜଣେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାରୁ କିଛି ମଧ୍ୟ ଖାଇବେ ନାହିଁ।
ପରମାନ୍ନଂ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦାସ୍ଯତି ଵାସଵଃ। ଯଦନ୍ନମମୃତପ୍ରଖ୍ଯଂ ସୁରାଣାମପି ଦୁର୍ଲଭମ୍
ବୈଦେହୀଙ୍କ ପାଇଁ କେଉଁଠି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଅଛି ଜାଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ତାହା ଦେବେ; ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ।
ତଦନ୍ନଂ ମୈଥିଲୀ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯେନ୍ଦ୍ରାଦିଦଂ ତ୍ଵିତି। ଅଗ୍ରମୁଦ୍ଧୃତ୍ଯ ରାମାଯ ଭୂତଲେ ନିର୍ଵପିଷ୍ଯତି
ମୈଥିଳୀ ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ପାଇ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାହାର ଏକ ଅଂଶ ନେଇ ଭୂମିରେ ରାମଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ।
ଯଦି ଜୀଵତି ମେ ଭର୍ତା ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାପି ଦେଵରଃ। ଦେଵତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛତୋର୍ଵାପି ତଯୋରନ୍ନମିଦଂ ତ୍ଵିତି
ମୋର ସ୍ୱାମୀ କିମ୍ବା ଦେବର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଦି ବଞ୍ଚିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ଦୁହେଁ ଦେବତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ଖାଦ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ହେଉ, ବୋଲି ସେ କହିବେ।