ତମୃଷିଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋଽସ୍ମି ଦୁଃଖେନାଭ୍ଯାଗତୋ ଭୃଶମ୍। ଜଟାଯୁଷା ମଯା ଚୈଵ ବହୁଶୋଽଧିଗତୋ ହି ସଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଜଟାୟୁ ଓ ମୁଁ ଅନେକବାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲୁ।
ତସ୍ଯାଶ୍ରମପଦାଭ୍ଯାଶେ ଵଵୁର୍ଵାତାଃ ସୁଗନ୍ଧିନଃ। ଵୃକ୍ଷୋ ନାପୁଷ୍ପିତଃ କଶ୍ଚିଦଫଲୋ ଵା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା; ଏଠାରେ କୌଣସି ଗଛ ଫୁଲ ବା ଫଳ ବିନା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଉପେତ୍ଯ ଚାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷେ ଚ ଭଗଵନ୍ତଂ ନିଶାକରମ୍
ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ମୁଁ ଗଛର ତଳେ ବସିଲି, ଭଗବାନ ନିଶାକରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଲି।
ଅଥ ପଶ୍ଯାମି ଦୂରସ୍ଥମୃଷିଂ ଜ୍ଵଲିତତେଜସମ୍। କୃତାଭିଷେକଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷମୁପାଵୃତ୍ତମୁଦଙ୍ମୁଖମ୍
ତାପରେ ଦୂରରୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ଋଷି ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆସୁଛନ୍ତି।
ତମୃକ୍ଷାଃ ସୃମରା ଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ସିଂହା ନାନାସରୀସୃପାଃ। ପରିଵାର୍ଯୋପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାତାରଂ ପ୍ରାଣିନୋ ଯଥା
ଅନେକ ଭାଲୁ, କୁକୁର, ବାଘ, ସିଂହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋକାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜୀବମାନେ ଜୀବନ ଦାତାଙ୍କୁ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତମୃଷିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵୈ ଯଯୁଃ। ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ରାଜନି ଯଥା ସର୍ଵଂ ସାମାତ୍ଯକଂ ବଲମ୍
ଋଷି ଆସିଗଲେ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଋଷିସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚାଶ୍ରମଂ ପୁନଃ। ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରାନ୍ନିର୍ଗମ୍ଯ ତତଃ କାର୍ଯମପୃଚ୍ଛତ
ଋଷି ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ପୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଭିତରେ ଗଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ବାହାରି ଆସି, ମୋର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସୌମ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୋମ୍ଣାଂ ତେ ନାଵଗମ୍ଯତେ। ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧାଵିମୌ ପକ୍ଷୌ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚାପି ଶରୀରକେ
ସୁମୂଦ୍ର, ତୁମ ରୋମର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ—ତୁମ ଦୁଇଟି ପାଖ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଗଲା, ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଦୁଃଖରେ ରହିଛି।
ଗୃଧ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୌ ମେ ମାତରିଶ୍ଵସମୌ ଜଵେ। ଗୃଧ୍ରାଣାଂ ଚୈଵ ରାଜାନୌ ଭ୍ରାତରୌ କାମରୂପିଣୌ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ଗୃଧ୍ର ଦେଖିଛି, ପବନ ସମାନ ତେଜ, ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କ ରାଜା, ଭାଇ, ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ଆକୃତି ନେଇପାରନ୍ତି।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋଽଵିତସ୍ତ୍ଵଂ ସମ୍ପାତେ ଜଟାଯୁରନୁଜସ୍ତଵ। ମାନୁଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଗୃହ୍ଣୀତାଂ ଚରଣୌ ମମ
ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ସମ୍ପାତି, ଜଟାୟୁ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ; ମାନବ ଆକୃତି ନେଇ, ମୋର ପାଦ ଧର।
କିଂ ତେ ଵ୍ଯାଧିସମୁତ୍ଥାନଂ ପକ୍ଷଯୋଃ ପତନଂ କଥମ୍। ଦଣ୍ଡୋ ଵାଯଂ ଧୃତଃ କେନ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାହି ପୃଚ୍ଛତଃ
ତୁମର ରୋଗ କାହିଁକି ହେଲା? ପାଖ କିପରି ଖସିଗଲା? କିଏ ଏହି ଦଣ୍ଡ ଦେଲା? ମୁଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି, ସବୁ କଥା କହ।
thumb|ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣ।
ତତସ୍ତଦ୍ ଦାରୁଣଂ କର୍ମ ଦୁଷ୍କରଂ ସହସା କୃତମ୍। ଆଚଚକ୍ଷେ ମୁନେଃ ସର୍ଵଂ ସୂର୍ଯାନୁଗମନଂ ତଥା
ତାପରେ ସେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ କଠିନ କାମ ଶୀଘ୍ର କରିଦେଲି; ମୁଁ ମୁନିଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା ସମେତ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି।
ଭଗଵନ୍ ଵ୍ରଣଯୁକ୍ତତ୍ଵାଲ୍ଲଜ୍ଜଯା ଚାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ନ ଶକ୍ନୋମି ଵଚନଂ ପରିଭାଷିତୁମ୍
ଭଗବାନ, ଘାଉ ଥିବାରୁ ଲଜ୍ଜା ଓ ଦୁଃଖରେ ମୋର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି; ଶରୀର ଥକି ଯାଇଛି, ମୁଁ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥା କହିପାରୁନାହିଁ।
ଅହଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଶ୍ଚ ସଂଘର୍ଷାଦ୍ ଗର୍ଵମୋହିତୌ। ଆକାଶଂ ପତିତୌ ଦୂରାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସନ୍ତୌ ପରାକ୍ରମମ୍
ମୁଁ ଓ ଜଟାୟୁ, ଗର୍ବ ଓ ମୋହରେ ଭରି, ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଦୂରରୁ ଆକାଶକୁ ଉଡିଗଲୁ।
କୈଲାସଶିଖରେ ବଦ୍ଧ୍ଵା ମୁନୀନାମଗ୍ରତଃ ପଣମ୍। ରଵିଃ ସ୍ଯାଦନୁଯାତଵ୍ଯୋ ଯାଵଦସ୍ତଂ ମହାଗିରିମ୍
କୈଳାସ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ଆମେ ପଣ ରଖିଲୁ—ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରିଅଂଶ ମହାପର୍ବତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯିବ, ତାଉଁ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିବା।
ଅପ୍ଯାଵାଂ ଯୁଗପତ୍ ପ୍ରାପ୍ତାଵପଶ୍ଯାଵ ମହୀତଲେ। ରଥଚକ୍ରପ୍ରମାଣାନି ନଗରାଣି ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍
ଆମେ ଦୁଇଜଣେ ସହଯାତ୍ରା କରୁଥିଲୁ, ଭୂମିରେ ଅନେକ ନଗର ଦେଖିଲୁ, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ରଥ ଚକ୍ର ପରି ଆକାରର, ଏକ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଭିନ୍ନ।
କ୍ଵଚିଦ୍ ଵାଦିତ୍ରଘୋଷଶ୍ଚ କ୍ଵଚିଦ୍ ଭୂଷଣନିଃସ୍ଵନଃ। ଗାଯନ୍ତୀଃ ସ୍ମାଙ୍ଗନା ବହ୍ଵୀଃ ପଶ୍ଯାଵୋ ରକ୍ତଵାସସଃ
କେଉଁଠି ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲୁ, କେଉଁଠି ଗହଣାର ଝଙ୍କାର; ଅନେକ ଲାଲ ଶାଡି ପିନ୍ଧିଥିବା ଜନାନୀ ଗାଇଉଥିବା ଦେଖିଲୁ।
ତୂର୍ଣମୁତ୍ପତ୍ଯ ଚାକାଶମାଦିତ୍ଯପଦମାସ୍ଥିତୌ। ଆଵାମାଲୋକଯାଵସ୍ତଦ୍ ଵନଂ ଶାଦ୍ଵଲସଂସ୍ଥିତମ୍
ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆକାଶକୁ ଉଠି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ପଥରେ ପହଞ୍ଚିଲୁ। ସେଠାରୁ ଆମେ ତଳକୁ ଦେଖିଲୁ, ଏହି ଅରଣ୍ୟ ହରିତ ଘାସରେ ଢାକିଥିଲା।
ଉପଲୈରିଵ ସଂଛନ୍ନା ଦୃଶ୍ଯତେ ଭୂଃ ଶିଲୋଚ୍ଚଯୈଃ। ଆପଗାଭିଶ୍ଚ ସଂଵୀତା ସୂତ୍ରୈରିଵ ଵସୁଂଧରା
ପୃଥିବୀଟି ଶିଳା ଓ ପାଥର ଦ୍ୱାରା ଢାକା ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ନଦୀମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଯେପରି ଧରିତ୍ରୀକୁ ସୂତା ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧିଦିଆଯାଏ।
ହିମଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନ୍ଧ୍ଯଶ୍ଚ ମେରୁଶ୍ଚ ସୁମହାଗିରିଃ। ଭୂତଲେ ସମ୍ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ନାଗା ଇଵ ଜଲାଶଯେ
ହିମାଳୟ, ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ମେରୁ ପର୍ବତ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଏମିତି ଚମକୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜଳାଶୟରେ ବଡ଼ ନାଗମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।
ତୀଵ୍ରଃ ସ୍ଵେଦଶ୍ଚ ଖେଦଶ୍ଚ ଭଯଂ ଚାସୀତ୍ ତଦାଵଯୋଃ। ସମାଵିଶତ ମୋହଶ୍ଚ ତତୋ ମୂର୍ଚ୍ଛା ଚ ଦାରୁଣା
ସେବେଳେ ଆମ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଘମ ଭରିଗଲା; ମନ ଭ୍ରମିଗଲା, ତା'ପରେ ଭୟାନକ ଅଚେତନତା ଆସିଗଲା।
ନ ଚ ଦିଗ୍ ଜ୍ଞାଯତେ ଯାମ୍ଯା ନ ଚାଗ୍ନେଯୀ ନ ଵାରୁଣୀ। ଯୁଗାନ୍ତେ ନିଯତୋ ଲୋକୋ ହତୋ ଦଗ୍ଧ ଇଵାଗ୍ନିନା
ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ, ଆଗ୍ନେୟ କିମ୍ବା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଯେପରି ଯୁଗାନ୍ତରେ ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଯାଇଛି, ସେପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ମନଶ୍ଚ ମେ ହତଂ ଭୂଯଶ୍ଚକ୍ଷୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ସଂଶ୍ରଯମ୍। ଯତ୍ନେନ ମହତା ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ମନଃ ସଂଧାଯ ଚକ୍ଷୁଷୀ
ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଗଲା, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାରିଗଲା; ବଡ଼ ପ୍ରୟାସରେ ସେଠି ମୁଁ ମୋର ମନ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲି।
ଯତ୍ନେନ ମହତା ଭୂଯୋ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଲୋକିତଃ। ତୁଲ୍ଯପୃଥ୍ଵୀପ୍ରମାଣେନ ଭାସ୍କରଃ ପ୍ରତିଭାତି ନୌ
ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ପୁଣିଥରେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖିଲି; ଆମ ପାଖରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀ ସମାନ ଆକାରର ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଟାଯୁର୍ମାମନାପୃଚ୍ଛ୍ଯ ନିପପାତ ମହୀଂ ତତଃ। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୂର୍ଣମାକାଶାଦାତ୍ମାନଂ ମୁକ୍ତଵାନହମ୍
ଜଟାୟୁ ମୋତେ ବିଦାୟ ନଦେଇ ସିଧାସଳଖ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା; ତା'କୁ ଆକାଶରୁ ତୁରନ୍ତ ତଳକୁ ଯିବା ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଚ ମଯା ଗୁପ୍ତୋ ଜଟାଯୁର୍ନ ପ୍ରଦହ୍ଯତ। ପ୍ରମାଦାତ୍ ତତ୍ର ନିର୍ଦଗ୍ଧଃ ପତନ୍ ଵାଯୁପଥାଦହମ୍
ମୋର ପଖ ଦ୍ୱାରା ଝାଁପି ରଖିଥିବାରୁ ଜଟାୟୁ ପୁଡ଼ିନଥିଲା; କିନ୍ତୁ ଅବଧାନ ନ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଜଳିଗଲି ଏବଂ ବାତାସର ପଥରୁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲି।
ଆଶଙ୍କେ ତଂ ନିପତିତଂ ଜନସ୍ଥାନେ ଜଟାଯୁଷମ୍। ଅହଂ ତୁ ପତିତୋ ଵିନ୍ଧ୍ଯେ ଦଗ୍ଧପକ୍ଷୋ ଜଡୀକୃତଃ
ମୁଁ ଭାବୁଛି ଜଟାୟୁ ଜନସ୍ଥାନରେ ପଡ଼ିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ମୋର ପଖ ଜଳିଯାଇ ଶରୀର ଅଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ ହୀନୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଚ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ। ସର୍ଵଥା ମର୍ତୁମେଵେଚ୍ଛନ୍ ପତିଷ୍ଯେ ଶିଖରାଦ୍ ଗିରେଃ
ମୋ ରାଜ୍ୟ, ଭାଇ ଓ ପଖର ଶକ୍ତି ହରାଇ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲି, ଏବଂ ପର୍ବତ ଶିଖରରୁ ଆପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲି।
thumb|ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଦ୍ଵିଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ମହାନ୍ତି ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବାଉଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।