ପଶ୍ଯନ୍ ଦାଶରଥେର୍ଭାର୍ଯାଂ ରାମସ୍ଯ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଭ୍ରଷ୍ଟାଭରଣକୌଶେଯାଂ ଶୋକଵେଗପରାଜିତାମ୍
ମୁଁ ଦଶରଥଙ୍କ ପୁଅ ରାମଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖିଲି; ସେ ଗହଣା ଓ ରେଶମ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିଲେ, ଶୋକରେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋର୍ନାମ କ୍ରୋଶନ୍ତୀଂ ମୁକ୍ତମୂର୍ଧଜାମ୍। ଏଷ କାଲାତ୍ଯଯସ୍ତାତ ଇତି ଵାକ୍ଯଵିଦାଂ ଵରଃ
ତାଙ୍କ କେଶ ଖୋଲା ଥିଲା, ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନାମ ଡାକୁଥିଲେ; ଏହି ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି, କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଏତଦର୍ଥଂ ସମଗ୍ରଂ ମେ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାପି ହି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ନାସୀତ୍ କାଚିତ୍ ପରାକ୍ରମେ
ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଏହି କଥାକୁ ପ୍ରମାଣ ସହିତ ମୋତେ ଜଣାଇଥିଲେ; ତଥାପି ସେ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ମୋର ମନରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ନିଶ୍ଚୟ ହେଲା ନାହିଁ।
ଅପକ୍ଷୋ ହି କଥଂ ପକ୍ଷୀ କର୍ମ କିଂଚିତ୍ ସମାରଭେତ୍। ଯତ୍ ତୁ ଶକ୍ଯଂ ମଯା କର୍ତୁଂ ଵାଗ୍ବୁଦ୍ଧିଗୁଣଵର୍ତିନା
ପଖ ନଥିବା ପକ୍ଷୀ କିପରି କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବ? ତଥାପି, ମୋର ଶବ୍ଦ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଆଧାରରେ ଯେତେକି କରିପାରିବି, ସେ କାମ କରିବି।
ଶ୍ରୂଯତାଂ ତତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭଵତାଂ ପୌରୁଷାଶ୍ରଯମ୍। ଵାଙ୍ମତିଭ୍ଯାଂ ହି ସର୍ଵେଷାଂ କରିଷ୍ଯାମି ପ୍ରିଯଂ ହି ଵଃ
ଏବେ ମୁଁ କହିବାକୁ ଯାଉଛି, ଆପଣମାନଙ୍କର ପ୍ରତାପ ଉପରେ ଭରସା କରି; ମୋର ଶବ୍ଦ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଆପଣମାନେ ଯେଉଁ ଦିନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେବେ, ମୁଁ ସେ କାମ କରିବି।
ଯଦ୍ଧି ଦାଶରଥେଃ କାର୍ଯଂ ମମ ତନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ତଦ୍ ଭଵନ୍ତୋ ମତିଶ୍ରେଷ୍ଠା ବଲଵନ୍ତୋ ମନସ୍ଵିନଃ
ରାମଙ୍କର କାମ ଯେଉଁଟି, ତାହା ମୋର କାମ ମଧ୍ୟ; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଆପଣମାନେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ମନ ଥିବା।
ପ୍ରହିତାଃ କପିରାଜେନ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦାଃ। ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣବାଣାଶ୍ଚ ଵିହିତାଃ କଙ୍କପତ୍ରିଣଃ
ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଆପଣମାନେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପରିଚାଳିତ। ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଗୃଧ୍ର ପଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ତୀର ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
ତ୍ରଯାଣାମପି ଲୋକାନାଂ ପର୍ଯାପ୍ତାସ୍ତ୍ରାଣନିଗ୍ରହେ। କାମଂ ଖଲୁ ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ତେଜୋବଲସମନ୍ଵିତଃ। ଭଵତାଂ ତୁ ସମର୍ଥାନାଂ ନ କିଂଚିଦପି ଦୁଷ୍କରମ୍
ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତ୍ରକୁ ରୋକିବାପାଇଁ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ, ତେଉଁ ଶକ୍ତି ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ତୀରରେ ଅଛି। ଦଶମୁଖ ରାବଣ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବହୁତ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ଥିବା, କିନ୍ତୁ ଆପଣମାନେ ଯେଉଁ ଦିନ ଦୃଢ଼ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି କାମ ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ତଦଲଂ କାଲସଙ୍ଗେନ କ୍ରିଯତାଂ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯଃ। ନହି କର୍ମସୁ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ଭଵଦ୍ଵିଧାଃ
ଏହିପରି ଦିନ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଆଉ ଦରକାର ନାହିଁ; ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣମାନେ ପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କାମ କରିବାରେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ନାହିଁ।
thumb|ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଷ୍ଠିତମଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକଷଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣିବାକୁ ଅଛି।
ତତଃ କୃତୋଦକଂ ସ୍ନାତଂ ତଂ ଗୃଧ୍ରଂ ହରିଯୂଥପାଃ। ଉପଵିଷ୍ଟା ଗିରୌ ରମ୍ଯେ ପରିଵାର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ପରେ, ପାଣିଦାନ ଓ ସ୍ନାନ କରି, ବାନର ମୁଖ୍ୟମାନେ ସେ ଗୃଧ୍ରକୁ ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ରେ ଚାରିପାଖରେ ବସି ଘେରି ରଖିଲେ।
ତମଙ୍ଗଦମୁପାସୀନଂ ତୈଃ ସର୍ଵୈର୍ହରିଭିର୍ଵୃତମ୍। ଜନିତପ୍ରତ୍ଯଯୋ ହର୍ଷାତ୍ ସମ୍ପାତିଃ ପୁନରବ୍ରଵୀତ୍
ଅଙ୍ଗଦ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖିଥିବା, ସମ୍ପାତି ଆନନ୍ଦ ଓ ଭରସାରେ ପୁନି କହିଲେ।
କୃତ୍ଵା ନିଃଶବ୍ଦମେକାଗ୍ରାଃ ଶୃଣ୍ଵନ୍ତୁ ହରଯୋ ମମ। ତଥ୍ଯଂ ସଂକୀର୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଯଥା ଜାନାମି ମୈଥିଲୀମ୍
ବାନରମାନେ ନିରବ ଓ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ମୋର କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ; ମୁଁ ମୈଥିଳୀ ବିଷୟରେ ଯେତେ ଜାଣିଛି, ସେ ଠିକ୍ କଥା କହିବି।
ଅସ୍ଯ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଶିଖରେ ପତିତୋଽସ୍ମି ପୁରାନଘ। ସୂର୍ଯତାପପରୀତାଙ୍ଗୋ ନିର୍ଦଗ୍ଧଃ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିଭିଃ
ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ, ମୁଁ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ପଡ଼ିଥିଲି; ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ମୋର ଶରୀର ଜଳିଗଲା।
ଲବ୍ଧସଂଜ୍ଞସ୍ତୁ ଷଡ୍ରାତ୍ରାଦ୍ ଵିଵଶୋ ଵିହ୍ଵଲନ୍ନିଵ। ଵୀକ୍ଷମାଣୋ ଦିଶଃ ସର୍ଵା ନାଭିଜାନାମି କିଂଚନ
ଛଅ ରାତି ପରେ ମୁଁ ହୁସି ଆସିଲି, ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ କିଛି ଚିହ୍ନିପାରିଲି ନାହିଁ।
ତତସ୍ତୁ ସାଗରାନ୍ ଶୈଲାନ୍ ନଦୀଃ ସର୍ଵାଃ ସରାଂସି ଚ। ଵନାନି ଚ ପ୍ରଦେଶାଂଶ୍ଚ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ମତିରାଗତା
ତାପରେ, ସମୁଦ୍ର, ପାହାଡ଼, ସମସ୍ତ ନଦୀ, ଝିଲି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖି, ମୋର ବୁଦ୍ଧି ପୁନି ଫେରିଲା।
ହୃଷ୍ଟପକ୍ଷିଗଣାକୀର୍ଣଃ କନ୍ଦରୋଦରକୂଟଵାନ୍। ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯୋଦଧେସ୍ତୀରେ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋଽଯମିତି ନିଶ୍ଚିତଃ
ଏହି ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ଦକ୍ଷିଣ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ, ଅନେକ କନ୍ଦରା, ଗୁହା ଓ ଉଚ୍ଚ ଶିଖର ଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା।
ଆସୀଚ୍ଚାତ୍ରାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ସୁରୈରପି ସୁପୂଜିତମ୍। ଋଷିର୍ନିଶାକରୋ ନାମ ଯସ୍ମିନ୍ନୁଗ୍ରତପାଽଭଵତ୍
ଏଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହାକୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ କରୁଥିଲେ; ଏଠାରେ ନିଶାକର ନାମକ ଋଷି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ।
ଅଷ୍ଟୌ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତେନାସ୍ମିନ୍ନୃଷିଣା ଗିରୌ। ଵସତୋ ମମ ଧର୍ମଜ୍ଞେ ସ୍ଵର୍ଗତେ ତୁ ନିଶାକରେ
ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଏହି ଋଷି ଅଷ୍ଟ ହଜାର ବର୍ଷ ରହିଥିଲେ; ଧର୍ମଜ୍ଞ ନିଶାକର ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯିବା ପରେ,
ଅଵତୀର୍ଯ ଚ ଵିନ୍ଧ୍ଯାଗ୍ରାତ୍ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ଵିଷମାଚ୍ଛନୈଃ। ତୀକ୍ଷ୍ଣଦର୍ଭାଂ ଵସୁମତୀଂ ଦୁଃଖେନ ପୁନରାଗତଃ
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟରେ, ଧୀରେ ଧୀରେ ତଳକୁ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଯାଇ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଦର୍ଭା ଘାସରେ ଢ଼କା ପୃଥିବୀକୁ ପୁନି ଫେରିଲି।
ତମୃଷିଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋଽସ୍ମି ଦୁଃଖେନାଭ୍ଯାଗତୋ ଭୃଶମ୍। ଜଟାଯୁଷା ମଯା ଚୈଵ ବହୁଶୋଽଧିଗତୋ ହି ସଃ
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆମେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ଜଟାୟୁ ଓ ମୁଁ ଅନେକବାର ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲୁ।
ତସ୍ଯାଶ୍ରମପଦାଭ୍ଯାଶେ ଵଵୁର୍ଵାତାଃ ସୁଗନ୍ଧିନଃ। ଵୃକ୍ଷୋ ନାପୁଷ୍ପିତଃ କଶ୍ଚିଦଫଲୋ ଵା ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ପାଖରେ ସୁଗନ୍ଧିତ ପବନ ବହୁଥିଲା; ଏଠାରେ କୌଣସି ଗଛ ଫୁଲ ବା ଫଳ ବିନା ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଉପେତ୍ଯ ଚାଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷେ ଚ ଭଗଵନ୍ତଂ ନିଶାକରମ୍
ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ ଆସି, ମୁଁ ଗଛର ତଳେ ବସିଲି, ଭଗବାନ ନିଶାକରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିଲି।
ଅଥ ପଶ୍ଯାମି ଦୂରସ୍ଥମୃଷିଂ ଜ୍ଵଲିତତେଜସମ୍। କୃତାଭିଷେକଂ ଦୁର୍ଧର୍ଷମୁପାଵୃତ୍ତମୁଦଙ୍ମୁଖମ୍
ତାପରେ ଦୂରରୁ ମୁଁ ଦେଖିଲି, ଏକ ଋଷି ଦୀପ୍ତିରେ ଚମକୁଛନ୍ତି, ସ୍ନାନ ସମାପ୍ତ କରି, ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଆସୁଛନ୍ତି।
ତମୃକ୍ଷାଃ ସୃମରା ଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ସିଂହା ନାନାସରୀସୃପାଃ। ପରିଵାର୍ଯୋପଗଚ୍ଛନ୍ତି ଦାତାରଂ ପ୍ରାଣିନୋ ଯଥା
ଅନେକ ଭାଲୁ, କୁକୁର, ବାଘ, ସିଂହ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୋକାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ଆସୁଥିଲେ, ଯେପରି ଜୀବମାନେ ଜୀବନ ଦାତାଙ୍କୁ ଘେରିଥାନ୍ତି।
ତତଃ ପ୍ରାପ୍ତମୃଷିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତାନି ସତ୍ତ୍ଵାନି ଵୈ ଯଯୁଃ। ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ରାଜନି ଯଥା ସର୍ଵଂ ସାମାତ୍ଯକଂ ବଲମ୍
ଋଷି ଆସିଗଲେ ବୋଲି ଜାଣି, ସେ ସବୁ ପ୍ରାଣୀ ଚାଲିଗଲେ; ରାଜା ଆସିଲେ ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେପରି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଋଷିସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାଂ ତୁଷ୍ଟଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଶ୍ଚାଶ୍ରମଂ ପୁନଃ। ମୁହୂର୍ତମାତ୍ରାନ୍ନିର୍ଗମ୍ଯ ତତଃ କାର୍ଯମପୃଚ୍ଛତ
ଋଷି ମୋତେ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ, ପୁନି ଆଶ୍ରମକୁ ଭିତରେ ଗଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ବାହାରି ଆସି, ମୋର କାରଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସୌମ୍ଯ ଵୈକଲ୍ଯତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୋମ୍ଣାଂ ତେ ନାଵଗମ୍ଯତେ। ଅଗ୍ନିଦଗ୍ଧାଵିମୌ ପକ୍ଷୌ ପ୍ରାଣାଶ୍ଚାପି ଶରୀରକେ
ସୁମୂଦ୍ର, ତୁମ ରୋମର ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ—ତୁମ ଦୁଇଟି ପାଖ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଗଲା, ଏବଂ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଶରୀରରେ ଦୁଃଖରେ ରହିଛି।
ଗୃଧ୍ରୌ ଦ୍ଵୌ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୌ ମେ ମାତରିଶ୍ଵସମୌ ଜଵେ। ଗୃଧ୍ରାଣାଂ ଚୈଵ ରାଜାନୌ ଭ୍ରାତରୌ କାମରୂପିଣୌ
ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଦୁଇଟି ଗୃଧ୍ର ଦେଖିଛି, ପବନ ସମାନ ତେଜ, ଗୃଧ୍ରମାନଙ୍କ ରାଜା, ଭାଇ, ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ଆକୃତି ନେଇପାରନ୍ତି।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠୋଽଵିତସ୍ତ୍ଵଂ ସମ୍ପାତେ ଜଟାଯୁରନୁଜସ୍ତଵ। ମାନୁଷଂ ରୂପମାସ୍ଥାଯ ଗୃହ୍ଣୀତାଂ ଚରଣୌ ମମ
ତୁମେ ବଡ଼ ଭାଇ ସମ୍ପାତି, ଜଟାୟୁ ତୁମ ଛୋଟ ଭାଇ; ମାନବ ଆକୃତି ନେଇ, ମୋର ପାଦ ଧର।