ଵିଵେଶ ଚାଙ୍ଗଦୋ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ ଦର୍ଭେଷୁ ଦୁର୍ମନାଃ। ତସ୍ଯ ସଂଵିଶତସ୍ତତ୍ର ରୁଦନ୍ତୋ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ଆଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ।
ନଯନେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁମୁଚୁରୁଷ୍ଣଂ ଵୈ ଵାରି ଦୁଃଖିତାଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚୈଵ ନିନ୍ଦନ୍ତଃ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଶ୍ଚ ଵାଲିନମ୍
ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚକୁରୁ ଉଷ୍ଣ ଲୁହ ଝରିଲା; କିଏ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଏ ଭାଲିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସନ୍ ପ୍ରାଯମାସିତୁମ୍। ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ
ସମସ୍ତେ ଆଙ୍ଗଦକୁ ଘେରି ଉପବାସର ନିଷ୍ପତି କଲେ; ଭାଲିପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ବୁଝି, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାଃ ସମୁପାଵିଶନ୍। ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଉଦକ୍ତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦର୍ଭା ଉପରେ ଏକାଠି ବସିଗଲେ, ନଦୀକୂଳରେ।
ମୁମୂର୍ଷଵୋ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତତ୍ କ୍ଷମମିତି ସ୍ମ ହ। ରାମସ୍ଯ ଵନଵାସଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସେହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାନରମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବା ଯୋଗ୍ୟ', ରାମଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଦଶରଥଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ମନେ ପକାଇ।
ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ଚୈଵ ଵଧଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଷଃ। ହରଣଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାଲିନଶ୍ଚ ଵଧଂ ତଥା। ରାମକୋପଂ ଚ ଵଦତାଂ ହରୀଣାଂ ଭଯମାଗତମ୍
ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନର ହତ୍ୟା, ଜଟାୟୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, ସୀତାଙ୍କର ଅପହରଣ, ବାଲିଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ସ ସଂଵିଶଦ୍ଭିର୍ବହୁଭିର୍ମହୀଧରୋ ମହାଦ୍ରିକୂଟପ୍ରତିମୈଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ବଭୂଵ ସଂନାଦିତନିର୍ଦରାନ୍ତରୋ ଭୃଶଂ ନଦଦ୍ଭିର୍ଜଲଦୈରିଵାମ୍ବରମ୍
ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସଦୃଶ ବାନରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଛପନତମ ସର୍ଗ।
ଉପଵିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଯଂ ଗିରିସ୍ଥଲେ। ହରଯୋ ଗୃଧ୍ରରାଜଶ୍ଚ ତଂ ଦେଶମୁପଚକ୍ରମେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ବାନରମାନେ ଓ ଗୃଧ୍ରରାଜ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ସମ୍ପାତିର୍ନାମ ନାମ୍ନା ତୁ ଚିରଜୀଵୀ ଵିହଂଗମଃ। ଭ୍ରାତା ଜଟାଯୁଷଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଖ୍ଯାତବଲପୌରୁଷଃ
ସମ୍ପାତି ନାମକ ଏକ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର, ଯିଏ ଜଟାୟୁଙ୍କର ଭାଇ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
କନ୍ଦରାଦଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ମହାଗିରେଃ। ଉପଵିଷ୍ଟାନ୍ ହରୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ଗିରମବ୍ରଵୀତ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ଆସି, ସମ୍ପାତି ସେଠାରେ ବସିଥିବା ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।
ଵିଧିଃ କିଲ ନରଂ ଲୋକେ ଵିଧାନେନାନୁଵର୍ତତେ। ଯଥାଯଂ ଵିହିତୋ ଭକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚିରାନ୍ମହ୍ଯମୁପାଗତଃ
'ଏହି ସଂସାରରେ ଭାଗ୍ୟ ମାନୁଷକୁ ତାହାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଏ; ଏହି ଭଳି, ବହୁଦିନ ପରେ ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଖାଦ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।'
ପରମ୍ପରାଣାଂ ଭକ୍ଷିଷ୍ଯେ ଵାନରାଣାଂ ମୃତଂ ମୃତମ୍। ଉଵାଚୈତଦ୍ ଵଚଃ ପକ୍ଷୀ ତାନ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ଲଵଂଗମାନ୍
'ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ ବାନରମାନେକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଖାଇବି,' ବଳିଲେ ସେଇ ପକ୍ଷୀ, ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭକ୍ଷ୍ଯଲୁବ୍ଧସ୍ଯ ପକ୍ଷିଣଃ। ଅଙ୍ଗଦଃ ପରମାଯସ୍ତୋ ହନୂମନ୍ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଖାଇବା ଲାଗି ଲୋଭି ପକ୍ଷୀର କଥା ଶୁଣି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ସୀତାପଦେଶେନ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯମଃ। ଇମଂ ଦେଶମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଵାନରାଣାଂ ଵିପତ୍ତଯେ
'ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦ୍ୱାରା, ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା ଯମ ନିଜେ ବାନରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ରାମସ୍ଯ ନ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ନ କୃତଂ ରାଜଶାସନମ୍। ହରୀଣାମିଯମଜ୍ଞାତା ଵିପତ୍ତିଃ ସହସାଽଽଗତା
ରାମଙ୍କର କାମ ହେଉନି, ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଉନି; ଏହି ଅପରିଚିତ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହଠାତ୍ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆସିଛି।
ଵୈଦେହ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାମେନ କୃତଂ କର୍ମ ଜଟାଯୁଷା। ଗୃଧ୍ରରାଜେନ ଯତ୍ ତତ୍ର ଶ୍ରୁତଂ ଵସ୍ତଦଶେଷତଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଜଟାୟୁ, ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଥିଲା, ସେ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
ତଥା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନ୍ଯପି। ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନ୍ ଯଥା ଵଯମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗି କାମ କରନ୍ତି, ଆମେ ଯେପରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ନେହକାରୁଣ୍ଯଯନ୍ତ୍ରିତାଃ। ତତସ୍ତସ୍ଯୋପକାରାର୍ଥଂ ତ୍ଯଜତାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
ସ୍ନେହ ଓ କରୁଣାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଉପକାର ପାଇଁ ଜଣେ ନିଜ ଜୀବନ ଇଚ୍ଛାରେ ତ୍ୟାଗ କରେ।
ପ୍ରିଯଂ କୃତଂ ହି ରାମସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ଜଟାଯୁଷା। ରାଘଵାର୍ଥେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଵଯଂ ସଂତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିବା ଜଟାୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲେ; ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ।
କାନ୍ତାରାଣି ପ୍ରପନ୍ନାଃ ସ୍ମ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମ ମୈଥିଲୀମ୍। ସ ସୁଖୀ ଗୃଧ୍ରରାଜସ୍ତୁ ରାଵଣେନ ହତୋ ରଣେ। ମୁକ୍ତଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଭଯାଦ୍ ଗତଶ୍ଚ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଆମେ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହୁଁ; କିନ୍ତୁ ଗୃଧ୍ରରାଜ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, କାରଣ ସେ ରାବଣଙ୍କ ହାତରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଓ ଉତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
ଜଟାଯୁଷୋ ଵିନାଶେନ ରାଜ୍ଞୋ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ। ହରଣେନ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯାଃ ସଂଶଯଂ ହରଯୋ ଗତାଃ
ଜଟାୟୁ ଓ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କର ନାଶ, ବୈଦେହୀଙ୍କ ଅପହରଣ ଦ୍ୱାରା ବାନରମାନେ ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।
ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣଯୋର୍ଵାସମରଣ୍ଯେ ସହ ସୀତଯା। ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ବାଣେନ ଵାଲିନଶ୍ଚ ତଥା ଵଧଃ
ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତାଙ୍କ ସହିତ ଅରଣ୍ୟରେ ବାସ କରିଥିଲେ । ଏହିପରି, ରାଘବଙ୍କ ତୀରରେ ବାଲିଙ୍କ ବଧ ଘଟିଥିଲା ।
ରାମକୋପାଦଶେଷାଣାଂ ରକ୍ଷସାଂ ଚ ତଥା ଵଧମ୍। କୈକେଯ୍ଯା ଵରଦାନେନ ଇଦଂ ଚ ଵିକୃତଂ କୃତମ୍
ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନେ ବିନାଶ ପାଇଥିଲେ । ଏହି ସବୁ ଘଟଣା କୈକେୟୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବରଦାନର ଫଳରେ ଘଟିଥିଲା ।
ତଦସୁଖମନୁକୀର୍ତିତଂ ଵଚୋ ଭୁଵି ପତିତାଂଶ୍ଚ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ଵାନରାନ୍। ଭୃଶଚକିତମତିର୍ମହାମତିଃ କୃପଣମୁଦାହୃତଵାନ୍ ସ ଗୃଧ୍ରରାଜଃ
ଏପରି ଦୁଃଖର କଥା କହିବା ପରେ ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି, ମହାବୁଦ୍ଧି ଗୃଧ୍ରରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ ହୃଦୟରେ ଦୟାଜନକ କଥା କହିଲେ ।
ତତ୍ ତୁ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଥା ଵାକ୍ଯମଙ୍ଗଦସ୍ଯ ମୁଖୋଦ୍ଗତମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵଚନଂ ଗୃଧ୍ରସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣତୁଣ୍ଡୋ ମହାସ୍ଵନଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମୁଖରୁ ନିସ୍କ୍ରାନ୍ତ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚଞ୍ଚ ଓ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର ଥିବା ଗୃଧ୍ର କହିଲେ ।
କୋଽଯଂ ଗିରା ଘୋଷଯତି ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରିଯତରସ୍ଯ ମେ। ଜଟାଯୁଷୋ ଵଧଂ ଭ୍ରାତୁଃ କମ୍ପଯନ୍ନିଵ ମେ ମନଃ
କିଏ ଏହିପରି ମୋର ପ୍ରାଣଠାରୁ ବଡ଼ ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଜଟାୟୁଙ୍କ ବଧର କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଯାହାରେ ମୋର ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ହେଉଛି ?
କଥମାସୀଜ୍ଜନସ୍ଥାନେ ଯୁଦ୍ଧଂ ରାକ୍ଷସଗୃଧ୍ରଯୋଃ। ନାମଧେଯମିଦଂ ଭ୍ରାତୁଶ୍ଚିରସ୍ଯାଦ୍ଯ ମଯା ଶ୍ରୁତମ୍
ଜନସ୍ଥାନରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଗୃଧ୍ର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ ଘଟିଲା ? ଆଜି ବହୁଦିନ ପରେ ମୁଁ ମୋର ଭାଇଙ୍କ ନାମ ଶୁଣିଲି ।
ଇଚ୍ଛେଯଂ ଗିରିଦୁର୍ଗାଚ୍ଚ ଭଵଦ୍ଭିରଵତାରିତୁମ୍। ଯଵୀଯସୋ ଗୁଣଜ୍ଞସ୍ଯ ଶ୍ଲାଘନୀଯସ୍ଯ ଵିକ୍ରମୈଃ
ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ତୁମେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଯୁବକ, ଗୁଣବାନ ଓ ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, ମୋତେ ଏହି ପାହାଡ଼ରୁ ତଳକୁ ନେଇଯିଅ ।
ଅତିଦୀର୍ଘସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି କୀର୍ତନାତ୍। ତଦିଚ୍ଛେଯମହଂ ଶ୍ରୋତୁଂ ଵିନାଶଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ଏତେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଏହି କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲି । ବାନରମାନେ, ମୁଁ ଚାହେଁ ତାଙ୍କ ବିନାଶ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ।