ତସ୍ମିନ୍ ପାପେ କୃତଘ୍ନେ ତୁ ସ୍ମୃତିଭିନ୍ନେ ଚଲାତ୍ମନି। ଆର୍ଯଃ କୋ ଵିଶ୍ଵସେଜ୍ଜାତୁ ତତ୍କୁଲୀନୋ ଵିଶେଷତଃ
ଯିଏ ପାପୀ, କୃତଘ୍ନ, ସ୍ମୃତିହୀନ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ମନର, ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଆର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ? ବିଶେଷତଃ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ।
ରାଜ୍ଯେ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯଃ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽପି ଵା। କଥଂ ଶତ୍ରୁକୁଲୀନଂ ମାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜୀଵଯିଷ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟରେ ପୁଅକୁ ବସାଇବା ଉଚିତ, ସେ ଗୁଣୀ ହେଉ କି ଅଗୁଣୀ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁ କୁଳର ହେବାରୁ ସୁଗ୍ରୀବ କେମିତି ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦେବେ?
ଭିନ୍ନମନ୍ତ୍ରୋଽପରାଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭିନ୍ନଶକ୍ତିଃ କଥଂ ହ୍ଯହମ୍। କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵେଯମନାଥ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ
ମୋର ମନ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ଶକ୍ତି ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରେ ମୁଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ କେମିତି ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଅନାଥ ଭଳି ଦୁର୍ବଳ?
ଉପାଂଶୁଦଣ୍ଡେନ ହି ମାଂ ବନ୍ଧନେନୋପପାଦଯେତ୍। ଶଠଃ କ୍ରୂରୋ ନୃଶଂସଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାଜ୍ଯକାରଣାତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ, ଶଠ, କ୍ରୂର ଏବଂ ନିର୍ଦୟ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଶାସନ ଦେଇ ବାନ୍ଧି ରଖିବ।
ବନ୍ଧନାଚ୍ଚାଵସାଦାନ୍ମେ ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍। ଅନୁଜାନନ୍ତୁ ମାଂ ସର୍ଵେ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଵାନରାଃ
ବନ୍ଧନ ଏବଂ ଅପମାନ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଉପବାସ ଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ; ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରିଯାନ୍ତୁ।
ଅହଂ ଵଃ ପ୍ରତିଜାନାମି ନ ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରୀମ୍। ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯୋ ମରଣମେଵ ମେ
ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ମୁଁ ସହରକୁ ଯିବିନାହିଁ; ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ରହିବି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ତୁ ରାଜା କୁଶଲମେଵ ଚ। ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ତୁ ରାଘଵୌ ବଲଶାଲିନୌ
ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର କୁଶଳ; ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ସହିତ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ।
ଵାଚ୍ଯସ୍ତାତୋ ଯଵୀଯାନ୍ ମେ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ। ଆରୋଗ୍ଯପୂର୍ଵଂ କୁଶଲଂ ଵାଚ୍ଯା ମାତା ରୁମା ଚ ମେ
ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ; ଏବଂ ମୋ ମା ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ କୁଶଳ ଜଣାଇବାକୁ ଭୁଲିନାହିଁ।
ମାତରଂ ଚୈଵ ମେ ତାରାମାଶ୍ଵାସଯିତୁମର୍ହଥ। ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପ୍ରିଯପୁତ୍ରା ସା ସାନୁକ୍ରୋଶା ତପସ୍ଵିନୀ
ମୋ ମା ତାରାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ୱସନ ଦିଅ; ସେ ସ୍ୱଭାବରେ ପୁଅ ପ୍ରେମିକା, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ତପସ୍ୱିନୀ।
ଵିନଷ୍ଟମିହ ମାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହାସ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍। ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତାନଭିଵାଦ୍ଯ ଚ
ମୁଁ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ; ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି।
ଵିଵେଶ ଚାଙ୍ଗଦୋ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ ଦର୍ଭେଷୁ ଦୁର୍ମନାଃ। ତସ୍ଯ ସଂଵିଶତସ୍ତତ୍ର ରୁଦନ୍ତୋ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ଆଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ।
ନଯନେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁମୁଚୁରୁଷ୍ଣଂ ଵୈ ଵାରି ଦୁଃଖିତାଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚୈଵ ନିନ୍ଦନ୍ତଃ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଶ୍ଚ ଵାଲିନମ୍
ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚକୁରୁ ଉଷ୍ଣ ଲୁହ ଝରିଲା; କିଏ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଏ ଭାଲିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସନ୍ ପ୍ରାଯମାସିତୁମ୍। ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ
ସମସ୍ତେ ଆଙ୍ଗଦକୁ ଘେରି ଉପବାସର ନିଷ୍ପତି କଲେ; ଭାଲିପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ବୁଝି, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାଃ ସମୁପାଵିଶନ୍। ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଉଦକ୍ତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦର୍ଭା ଉପରେ ଏକାଠି ବସିଗଲେ, ନଦୀକୂଳରେ।
ମୁମୂର୍ଷଵୋ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତତ୍ କ୍ଷମମିତି ସ୍ମ ହ। ରାମସ୍ଯ ଵନଵାସଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସେହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାନରମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବା ଯୋଗ୍ୟ', ରାମଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଦଶରଥଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ମନେ ପକାଇ।
ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ଚୈଵ ଵଧଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଷଃ। ହରଣଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାଲିନଶ୍ଚ ଵଧଂ ତଥା। ରାମକୋପଂ ଚ ଵଦତାଂ ହରୀଣାଂ ଭଯମାଗତମ୍
ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନର ହତ୍ୟା, ଜଟାୟୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, ସୀତାଙ୍କର ଅପହରଣ, ବାଲିଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ସ ସଂଵିଶଦ୍ଭିର୍ବହୁଭିର୍ମହୀଧରୋ ମହାଦ୍ରିକୂଟପ୍ରତିମୈଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ବଭୂଵ ସଂନାଦିତନିର୍ଦରାନ୍ତରୋ ଭୃଶଂ ନଦଦ୍ଭିର୍ଜଲଦୈରିଵାମ୍ବରମ୍
ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସଦୃଶ ବାନରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଛପନତମ ସର୍ଗ।
ଉପଵିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଯଂ ଗିରିସ୍ଥଲେ। ହରଯୋ ଗୃଧ୍ରରାଜଶ୍ଚ ତଂ ଦେଶମୁପଚକ୍ରମେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ବାନରମାନେ ଓ ଗୃଧ୍ରରାଜ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ସମ୍ପାତିର୍ନାମ ନାମ୍ନା ତୁ ଚିରଜୀଵୀ ଵିହଂଗମଃ। ଭ୍ରାତା ଜଟାଯୁଷଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଖ୍ଯାତବଲପୌରୁଷଃ
ସମ୍ପାତି ନାମକ ଏକ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର, ଯିଏ ଜଟାୟୁଙ୍କର ଭାଇ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
କନ୍ଦରାଦଭିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ମହାଗିରେଃ। ଉପଵିଷ୍ଟାନ୍ ହରୀନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଷ୍ଟାତ୍ମା ଗିରମବ୍ରଵୀତ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରୁ ବାହାରି ଆସି, ସମ୍ପାତି ସେଠାରେ ବସିଥିବା ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ।
ଵିଧିଃ କିଲ ନରଂ ଲୋକେ ଵିଧାନେନାନୁଵର୍ତତେ। ଯଥାଯଂ ଵିହିତୋ ଭକ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚିରାନ୍ମହ୍ଯମୁପାଗତଃ
'ଏହି ସଂସାରରେ ଭାଗ୍ୟ ମାନୁଷକୁ ତାହାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଚଳାଏ; ଏହି ଭଳି, ବହୁଦିନ ପରେ ମୋ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଖାଦ୍ୟ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।'
ପରମ୍ପରାଣାଂ ଭକ୍ଷିଷ୍ଯେ ଵାନରାଣାଂ ମୃତଂ ମୃତମ୍। ଉଵାଚୈତଦ୍ ଵଚଃ ପକ୍ଷୀ ତାନ୍ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ଲଵଂଗମାନ୍
'ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ ବାନରମାନେକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଖାଇବି,' ବଳିଲେ ସେଇ ପକ୍ଷୀ, ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭକ୍ଷ୍ଯଲୁବ୍ଧସ୍ଯ ପକ୍ଷିଣଃ। ଅଙ୍ଗଦଃ ପରମାଯସ୍ତୋ ହନୂମନ୍ତମଥାବ୍ରଵୀତ୍
ଖାଇବା ଲାଗି ଲୋଭି ପକ୍ଷୀର କଥା ଶୁଣି, ଅତି ଦୁଃଖିତ ଅଙ୍ଗଦ ହନୁମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପଶ୍ଯ ସୀତାପଦେଶେନ ସାକ୍ଷାଦ୍ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ଯମଃ। ଇମଂ ଦେଶମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ଵାନରାଣାଂ ଵିପତ୍ତଯେ
'ଦେଖ, ସୀତାଙ୍କର ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଦ୍ୱାରା, ମୃତ୍ୟୁର ଦେବତା ଯମ ନିଜେ ବାନରମାନଙ୍କର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।'
ରାମସ୍ଯ ନ କୃତଂ କାର୍ଯଂ ନ କୃତଂ ରାଜଶାସନମ୍। ହରୀଣାମିଯମଜ୍ଞାତା ଵିପତ୍ତିଃ ସହସାଽଽଗତା
ରାମଙ୍କର କାମ ହେଉନି, ରାଜାଙ୍କର ଆଜ୍ଞା ପୂରଣ ହେଉନି; ଏହି ଅପରିଚିତ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ହଠାତ୍ ବାନରମାନେ ଉପରେ ଆସିଛି।
ଵୈଦେହ୍ଯାଃ ପ୍ରିଯକାମେନ କୃତଂ କର୍ମ ଜଟାଯୁଷା। ଗୃଧ୍ରରାଜେନ ଯତ୍ ତତ୍ର ଶ୍ରୁତଂ ଵସ୍ତଦଶେଷତଃ
ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଜଟାୟୁ, ଗୃଧ୍ରରାଜ, ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସେଠାରୁ ଯାହା ଶୁଣାଯାଇଥିଲା, ସେ ସବୁ କଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି।
ତଥା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତାନ୍ଯପି। ପ୍ରିଯଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ରାମସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରାଣାନ୍ ଯଥା ଵଯମ୍
ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ପଶୁ ଯୋନିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ଲାଗି କାମ କରନ୍ତି, ଆମେ ଯେପରି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମୁପକୁର୍ଵନ୍ତି ସ୍ନେହକାରୁଣ୍ଯଯନ୍ତ୍ରିତାଃ। ତତସ୍ତସ୍ଯୋପକାରାର୍ଥଂ ତ୍ଯଜତାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
ସ୍ନେହ ଓ କରୁଣାରେ ବାଧ୍ୟ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ତେଣୁ ଉପକାର ପାଇଁ ଜଣେ ନିଜ ଜୀବନ ଇଚ୍ଛାରେ ତ୍ୟାଗ କରେ।
ପ୍ରିଯଂ କୃତଂ ହି ରାମସ୍ଯ ଧର୍ମଜ୍ଞେନ ଜଟାଯୁଷା। ରାଘଵାର୍ଥେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ଵଯଂ ସଂତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତାଃ
ଧର୍ମକୁ ଜାଣୁଥିବା ଜଟାୟୁ ନିଶ୍ଚୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିଥିଲେ; ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରମିତ ହୋଇ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଛୁ।