ଅସ୍ମାଭିସ୍ତୁ ଗତଂ ସାର୍ଧଂ ଵିନୀତଵଦୁପସ୍ଥିତମ୍। ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯାତ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାଜ୍ଯେ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯତି
ଆମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ନମ୍ରତାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମକୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେବେ।
ଧର୍ମରାଜଃ ପିତୃଵ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରୀତିକାମୋ ଦୃଢଵ୍ରତଃ। ଶୁଚିଃ ସତ୍ଯପ୍ରତିଜ୍ଞଶ୍ଚ ସ ତ୍ଵାଂ ଜାତୁ ନ ନାଶଯେତ୍
ଧର୍ମରାଜା ତୁମର ପିତୃବ୍ୟ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା, ପବିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ; ସେ କେବେ ତୁମକୁ ନଷ୍ଟ କରିବେ ନାହିଁ।
ପ୍ରିଯକାମଶ୍ଚ ତେ ମାତୁସ୍ତଦର୍ଥଂ ଚାସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍। ତସ୍ଯାପତ୍ଯଂ ଚ ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ଯତ୍ ତସ୍ମାଦଙ୍ଗଦ ଗମ୍ଯତାମ୍
ସେ ତୁମର ମାଆଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ରଖିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଅ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମେ ଯିବା ଉଚିତ।
thumb|ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୁମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍। ସ୍ଵାମିସତ୍କାରସଂଯୁକ୍ତମଙ୍ଗଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ହନୁମାନଙ୍କ ନମ୍ର ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ଯାହାରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଅଛି, ଅଙ୍ଗଦ କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମମନଃଶୌଚମାନୃଶଂସ୍ଯମଥାର୍ଜଵମ୍। ଵିକ୍ରମଶ୍ଚୈଵ ଧୈର୍ଯଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵେ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ସ୍ଥିରତା, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ ସତ୍ୟତା, ଏବଂ ପ୍ରଭାବ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଯୋ ଭାର୍ଯାଂ ଜୀଵତୋ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍। ଧର୍ମେଣ ମାତରଂ ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵୀକରୋତି ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ
ଯେଉଁଜଣ ଜୀବନ୍ତ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀକୁ ନିଜ ମାତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଘୃଣିତ।
କଥଂ ସ ଧର୍ମଂ ଜାନୀତେ ଯେନ ଭ୍ରାତ୍ରା ଦୁରାତ୍ମନା। ଯୁଦ୍ଧାଯାଭିନିଯୁକ୍ତେନ ବିଲସ୍ଯ ପିହିତଂ ମୁଖମ୍
ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଭାଇକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଲଗାଇ ଗୁହାର ଦ୍ୱାର ଆଡ଼କରିଦେଇଛି, ସେ କେମିତି ଧର୍ମକୁ ଜାଣିପାରିବ?
ସତ୍ଯାତ୍ ପାଣିଗୃହୀତଶ୍ଚ କୃତକର୍ମା ମହାଯଶାଃ। ଵିସ୍ମୃତୋ ରାଘଵୋ ଯେନ ସ କସ୍ଯ ସୁକୃତଂ ସ୍ମରେତ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ହସ୍ତଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ଏବଂ ମହାପ୍ରଶଂସା ଲାଗିଥିଲେ, ସେ ରାଘବଙ୍କୁ ଭୁଲିଗଲେ; ଏପରେ କିଏ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ମରଣ କରିବ?
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଭଯେନେହ ନାଧର୍ମଭଯଭୀରୁଣା। ଆଦିଷ୍ଟା ମାର୍ଗିତୁଂ ସୀତା ଧର୍ମସ୍ତସ୍ମିନ୍ କଥଂ ଭଵେତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭୟରେ, ଧର୍ମଭୟରେ ନୁହେଁ, ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଥିଲେ; ଏପରେ ତାଙ୍କ ମନେ କେମିତି ଧର୍ମ ରହିପାରିବ?
ତସ୍ମିନ୍ ପାପେ କୃତଘ୍ନେ ତୁ ସ୍ମୃତିଭିନ୍ନେ ଚଲାତ୍ମନି। ଆର୍ଯଃ କୋ ଵିଶ୍ଵସେଜ୍ଜାତୁ ତତ୍କୁଲୀନୋ ଵିଶେଷତଃ
ଯିଏ ପାପୀ, କୃତଘ୍ନ, ସ୍ମୃତିହୀନ ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ମନର, ତାଙ୍କୁ କେଉଁ ଆର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ? ବିଶେଷତଃ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଲୋକମାନେ।
ରାଜ୍ଯେ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯଃ ସଗୁଣୋ ନିର୍ଗୁଣୋଽପି ଵା। କଥଂ ଶତ୍ରୁକୁଲୀନଂ ମାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜୀଵଯିଷ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟରେ ପୁଅକୁ ବସାଇବା ଉଚିତ, ସେ ଗୁଣୀ ହେଉ କି ଅଗୁଣୀ; ମୁଁ ଶତ୍ରୁ କୁଳର ହେବାରୁ ସୁଗ୍ରୀବ କେମିତି ମୋତେ ବଞ୍ଚିବାକୁ ଦେବେ?
ଭିନ୍ନମନ୍ତ୍ରୋଽପରାଦ୍ଧଶ୍ଚ ଭିନ୍ନଶକ୍ତିଃ କଥଂ ହ୍ଯହମ୍। କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵେଯମନାଥ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ
ମୋର ମନ୍ତ୍ର ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଅପରାଧ କରିଛି, ଶକ୍ତି ଭାଗ ଭାଗ ହୋଇଯାଇଛି; ଏପରେ ମୁଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ କେମିତି ବଞ୍ଚିପାରିବି, ଅନାଥ ଭଳି ଦୁର୍ବଳ?
ଉପାଂଶୁଦଣ୍ଡେନ ହି ମାଂ ବନ୍ଧନେନୋପପାଦଯେତ୍। ଶଠଃ କ୍ରୂରୋ ନୃଶଂସଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାଜ୍ଯକାରଣାତ୍
ସୁଗ୍ରୀବ, ଶଠ, କ୍ରୂର ଏବଂ ନିର୍ଦୟ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଶାସନ ଦେଇ ବାନ୍ଧି ରଖିବ।
ବନ୍ଧନାଚ୍ଚାଵସାଦାନ୍ମେ ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍। ଅନୁଜାନନ୍ତୁ ମାଂ ସର୍ଵେ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଵାନରାଃ
ବନ୍ଧନ ଏବଂ ଅପମାନ ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଉପବାସ ଠାରୁ ଅଧିକ ଖରାପ; ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରିଯାନ୍ତୁ।
ଅହଂ ଵଃ ପ୍ରତିଜାନାମି ନ ଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରୀମ୍। ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯୋ ମରଣମେଵ ମେ
ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ମୁଁ ସହରକୁ ଯିବିନାହିଁ; ଏଠାରେ ଉପବାସ କରି ରହିବି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ତୁ ରାଜା କୁଶଲମେଵ ଚ। ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ତୁ ରାଘଵୌ ବଲଶାଲିନୌ
ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ସହିତ ରାଜାଙ୍କୁ ଏବଂ ତାଙ୍କର କୁଶଳ; ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ସହିତ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ।
ଵାଚ୍ଯସ୍ତାତୋ ଯଵୀଯାନ୍ ମେ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ। ଆରୋଗ୍ଯପୂର୍ଵଂ କୁଶଲଂ ଵାଚ୍ଯା ମାତା ରୁମା ଚ ମେ
ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମାନ୍ୟ ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ; ଏବଂ ମୋ ମା ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ଆରୋଗ୍ୟ ଓ କୁଶଳ ଜଣାଇବାକୁ ଭୁଲିନାହିଁ।
ମାତରଂ ଚୈଵ ମେ ତାରାମାଶ୍ଵାସଯିତୁମର୍ହଥ। ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପ୍ରିଯପୁତ୍ରା ସା ସାନୁକ୍ରୋଶା ତପସ୍ଵିନୀ
ମୋ ମା ତାରାକୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ୱସନ ଦିଅ; ସେ ସ୍ୱଭାବରେ ପୁଅ ପ୍ରେମିକା, ଦୟାଳୁ ଏବଂ ତପସ୍ୱିନୀ।
ଵିନଷ୍ଟମିହ ମାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହାସ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍। ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତାନଭିଵାଦ୍ଯ ଚ
ମୁଁ ଏଠାରେ ନଷ୍ଟ ହେବାର ଖବର ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେବେ; ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି।
ଵିଵେଶ ଚାଙ୍ଗଦୋ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ ଦର୍ଭେଷୁ ଦୁର୍ମନାଃ। ତସ୍ଯ ସଂଵିଶତସ୍ତତ୍ର ରୁଦନ୍ତୋ ଵାନରର୍ଷଭାଃ
ଆଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ସେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ।
ନଯନେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁମୁଚୁରୁଷ୍ଣଂ ଵୈ ଵାରି ଦୁଃଖିତାଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚୈଵ ନିନ୍ଦନ୍ତଃ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଶ୍ଚ ଵାଲିନମ୍
ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କର ଚକୁରୁ ଉଷ୍ଣ ଲୁହ ଝରିଲା; କିଏ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଏ ଭାଲିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସନ୍ ପ୍ରାଯମାସିତୁମ୍। ତଦ୍ ଵାକ୍ଯଂ ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ
ସମସ୍ତେ ଆଙ୍ଗଦକୁ ଘେରି ଉପବାସର ନିଷ୍ପତି କଲେ; ଭାଲିପୁତ୍ରଙ୍କର କଥା ବୁଝି, ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ।
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାଃ ସମୁପାଵିଶନ୍। ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଉଦକ୍ତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଦର୍ଭା ଉପରେ ଏକାଠି ବସିଗଲେ, ନଦୀକୂଳରେ।
ମୁମୂର୍ଷଵୋ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତତ୍ କ୍ଷମମିତି ସ୍ମ ହ। ରାମସ୍ଯ ଵନଵାସଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ
ମୃତ୍ୟୁ ଆଶା କରୁଥିବା ସେହି ସର୍ବୋତ୍ତମ ବାନରମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଦୁଃଖ ସହିବା ଯୋଗ୍ୟ', ରାମଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ଦଶରଥଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ମନେ ପକାଇ।
ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ଚୈଵ ଵଧଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଷଃ। ହରଣଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାଲିନଶ୍ଚ ଵଧଂ ତଥା। ରାମକୋପଂ ଚ ଵଦତାଂ ହରୀଣାଂ ଭଯମାଗତମ୍
ସେମାନେ ଜନସ୍ଥାନର ହତ୍ୟା, ଜଟାୟୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ, ସୀତାଙ୍କର ଅପହରଣ, ବାଲିଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଏବଂ ରାମଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେବାକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ସ ସଂଵିଶଦ୍ଭିର୍ବହୁଭିର୍ମହୀଧରୋ ମହାଦ୍ରିକୂଟପ୍ରତିମୈଃ ପ୍ଲଵଂଗମୈଃ। ବଭୂଵ ସଂନାଦିତନିର୍ଦରାନ୍ତରୋ ଭୃଶଂ ନଦଦ୍ଭିର୍ଜଲଦୈରିଵାମ୍ବରମ୍
ଅନେକ ବଡ଼ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସଦୃଶ ବାନରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ କ୍ରନ୍ଦନରେ ଗଞ୍ଜି ଉଠିଲା, ଯେପରି ଆକାଶରେ ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣାଯାଏ।
thumb|ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଛପନତମ ସର୍ଗ।
ଉପଵିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ତେ ସର୍ଵେ ଯସ୍ମିନ୍ ପ୍ରାଯଂ ଗିରିସ୍ଥଲେ। ହରଯୋ ଗୃଧ୍ରରାଜଶ୍ଚ ତଂ ଦେଶମୁପଚକ୍ରମେ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ବାନରମାନେ ଓ ଗୃଧ୍ରରାଜ ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।
ସମ୍ପାତିର୍ନାମ ନାମ୍ନା ତୁ ଚିରଜୀଵୀ ଵିହଂଗମଃ। ଭ୍ରାତା ଜଟାଯୁଷଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵିଖ୍ଯାତବଲପୌରୁଷଃ
ସମ୍ପାତି ନାମକ ଏକ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର, ଯିଏ ଜଟାୟୁଙ୍କର ଭାଇ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରାକ୍ରମୀ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।