ଶାସନାତ୍ କପିରାଜସ୍ଯ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିନିର୍ଗତାଃ। ମାସଃ ପୂର୍ଣୋ ବିଲସ୍ଥାନାଂ ହରଯଃ କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯତ
ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବାହାରିଛୁ; ଗୁହାରେ ରହିଥିବା ବାନରମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ହେବାକୁ ଯାଉଛି—ସେମାନେ କାହିଁକି ଏହିଥିରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ଵଯମାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି କାଲସଂଖ୍ଯାଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତାଃ ସୋଽପି ଚାତୀତଃ କିମତଃ କାର୍ଯମୁତ୍ତରମ୍
ଆମେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲୁ; ସେ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା—ଏବେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନୀତିମାର୍ଗଵିଶାରଦାଃ। ହିତେଷ୍ଵଭିରତା ଭର୍ତୁର୍ନିସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ଆପଣମାନେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଓ ସମସ୍ତ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ।
କର୍ମସ୍ଵପ୍ରତିମାଃ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ଵିଶ୍ରୁତପୌରୁଷାଃ। ମାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିର୍ଯାତାଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷପ୍ରତିଚୋଦିତାଃ
ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେମାନେ, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ମୋତେ ଆଗରେ ରଖି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ ।
ଇଦାନୀମକୃତାର୍ଥାନାଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ହରିରାଜସ୍ଯ ସଂଦେଶମକୃତ୍ଵା କଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ଏବେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସଫଳ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ ନକରି କିଏ ଖୁସି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମିନ୍ନତୀତେ କାଲେ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ କୃତେ ସ୍ଵଯମ୍। ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସ୍ଵାମିଭାଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ନ କ୍ଷମିଷ୍ଯତି ନଃ ସର୍ଵାନପରାଧକୃତୋ ଗତାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର ଓ ଅଧିପତି ଭାବରେ ଦୃଢ଼; ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଅସଫଳ ହୋଇ ଫେରିବା, ସେମାନେ କାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ ।
ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ଚ ସୀତାଯାଃ ପାପମେଵ କରିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷମମିହାଦ୍ଯୈଵ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍
ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ନ ମିଳିଲେ, ସେ କେବଳ ପାପ କରିବେ; ତେଣୁ ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଦାରାଂଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ଗୃହାଣି ଚ। ଧ୍ରୁଵଂ ନୋ ହିଂସତେ ରାଜା ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରତିଗତାନିତଃ
ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଧନ ଓ ଘର ଛାଡ଼ି, ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରୁ ଫେରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବେ ।
ଵଧେନାପ୍ରତିରୂପେଣ ଶ୍ରେଯାନ୍ ମୃତ୍ଯୁରିହୈଵ ନଃ। ନ ଚାହଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିଷେଚିତଃ
ଅପମାନଜନକ ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଯୁବରାଜ କରିନାହାନ୍ତି ।
ନରେନ୍ଦ୍ରେଣାଭିଷିକ୍ତୋଽସ୍ମି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ସ ପୂର୍ଵଂ ବଦ୍ଧଵୈରୋ ମାଂ ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍
ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକିତ ହୋଇଛି, ସେ ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥିବା ରାଜା ମୋ ଦୋଷ ଦେଖି—
ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ତୀକ୍ଷ୍ଣେନ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ। କିଂ ମେ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵ୍ଯସନଂ ପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜୀଵିତାନ୍ତରେ। ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯେ ସାଗରରୋଧସି
—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଦେବେ। ମୁଁ ଆଉ ଜୀବନରେ ମୋ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି କ’ଣ ଲାଭ? ଏହି ପବିତ୍ର ସମୁଦ୍ରତଟରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୁମାରେଣ ଯୁଵରାଜେନ ଭାଷିତମ୍। ସର୍ଵେ ତେ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି ରାଜକୁମାର ଏହି କଥା କହିବାକୁ ସୁନି, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ—
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରିଯାରକ୍ତଶ୍ଚ ରାଘଵଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯାକୃତକାର୍ଯାଂସ୍ତୁ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ ଗତେ
ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲପାଆନ୍ତି। ଯଦି କାମ ସଫଳ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ସମୟ ଆସିଯାଏ—
ଅଦୃଷ୍ଟାଯାଂ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ସମାଗତାନ୍। ରାଘଵପ୍ରିଯକାମାଯ ଘାତଯିଷ୍ଯତ୍ଯସଂଶଯମ୍
—ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଫେରିଯିବା, ରାଘବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ମାରିଦେବେ।
ନ କ୍ଷମଂ ଚାପରାଦ୍ଧାନାଂ ଗମନଂ ସ୍ଵାମିପାର୍ଶ୍ଵତଃ। ପ୍ରଧାନଭୂତାଶ୍ଚ ଵଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ସମାଗତାଃ
ଅପରାଧ କରିଥିବାମାନେ ମାଲିକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟା ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଛୁ।
ଇହୈଵ ସୀତାମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିମୁପଲଭ୍ଯ ଵା। ନୋ ଚେଦ୍ ଗଚ୍ଛାମ ତଂ ଵୀରଂ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଯମକ୍ଷଯମ୍
ଏଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା, କିମ୍ବା କିଛି ସୂତ୍ର ମିଳିଲେ ଭଲ, ନାହିଁ ହେଲେ ତାହା ଶୂରବୀରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା, ନାହିଁ ହେଲେ ଆମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବା।
ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାନାଂ ତୁ ଭଯାର୍ଦିତାନାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତାର ଇଦଂ ବଭାଷେ। ଅଲଂ ଵିଷାଦେନ ବିଲଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵସାମ ସର୍ଵେ ଯଦି ରୋଚତେ ଵଃ
ଭୟରେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବା ବାନରମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାରା କହିଲେ: 'ଏହି ଦୁଃଖ ଅପେକ୍ଷା ଆଉ ନୁହେଁ! ତୁମମାନେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରହିପାରିବା।'
ଇଦଂ ହି ମାଯାଵିହିତଂ ସୁଦୁର୍ଗମଂ ପ୍ରଭୂତପୁଷ୍ପୋଦକଭୋଜ୍ଯପେଯମ୍। ଇହାସ୍ତି ନୋ ନୈଵ ଭଯଂ ପୁରଂଦରା- ନ୍ନ ରାଘଵାଦ୍ ଵାନରରାଜତୋଽପି ଵା
'ଏହି ସ୍ଥାନ ମାୟାରେ ତିଆରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ, ଫୁଲ, ପାଣି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ପ୍ରଚୁର। ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ନ ରାଘବଙ୍କୁ, ନ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଙ୍ଗଦସ୍ଯାପି ଵଚୋଽନୁକୂଲ- ମୂଚୁଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ହରଯଃ ପ୍ରତୀତାଃ। ଯଥା ନ ହନ୍ଯେମ ତଥା ଵିଧାନ- ମସକ୍ତମଦ୍ଯୈଵ ଵିଧୀଯତାଂ ନଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଆଜି ଏଇଥିରେ ଏମିତି ଉପାୟ ନିଆଯାଉ, ଯାହାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବୁନାହିଁ, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ଏହା କରାଯାଉ।'
thumb|ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁଃପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହା ହେଉଛି କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଚଉଵନ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତଥା ବ୍ରୁଵତି ତାରେ ତୁ ତାରାଧିପତିଵର୍ଚସି। ଅଥ ମେନେ ହୃତଂ ରାଜ୍ଯଂ ହନୂମାନଙ୍ଗଦେନ ତତ୍
ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ରମାଳିକାର ମାନ୍ୟତା ସହିତ ଏପରି କହିଲେ, ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ଭାବିଲେ ଯେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ହରାଯାଇଛି।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ହ୍ଯଷ୍ଟାଙ୍ଗଯା ଯୁକ୍ତଂ ଚତୁର୍ବଲସମନ୍ଵିତମ୍। ଚତୁର୍ଦଶଗୁଣଂ ମେନେ ହନୂମାନ୍ ଵାଲିନଃ ସୁତମ୍
ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଥିବା ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ହନୁମାନ୍ ବାଲିଠାରୁ ଚଉଦ ଗୁଣ ଅଧିକ ମନେ କଲେ।
ଆପୂର୍ଯମାଣଂ ଶଶ୍ଵଚ୍ଚ ତେଜୋବଲପରାକ୍ରମୈଃ। ଶଶିନଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷାଦୌ ଵର୍ଧମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା
ଯେଉଁପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନେ ଦିନେ ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ତେଜ, ଶକ୍ତି ଓ ପରାକ୍ରମ ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼ୁଥିଲା।
ବୃହସ୍ପତିସମଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିକ୍ରମେ ସଦୃଶଂ ପିତୁଃ। ଶୁଶ୍ରୂଷମାଣଂ ତାରସ୍ଯ ଶୁକ୍ରସ୍ଯେଵ ପୁରଂଦରମ୍
ବୁଦ୍ଧିରେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ, ପରାକ୍ରମରେ ପିତାଙ୍କ ସମାନ, ତାରାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ମାନେ, ସେପରି।
ଭର୍ତୁରର୍ଥେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତଂ ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦଃ। ଅଭିସଂଧାତୁମାରେଭେ ହନୂମାନଙ୍ଗଦଂ ତତଃ
ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହନୁମାନ୍ ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସ ଚତୁର୍ଣାମୁପାଯାନାଂ ତୃତୀଯମୁପଵର୍ଣଯନ୍। ଭେଦଯାମାସ ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଵାନରାନ୍ ଵାକ୍ଯସମ୍ପଦା
ଚାରିଟି ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ ତୃତୀୟଟି ବିବେଚନା କରି, ହନୁମାନ୍ ନିଜ କଥାର ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଭାଗ କରିଦେଲେ।
ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଭିନ୍ନେଷୁ ତତୋଽଭୀଷଯଦଙ୍ଗଦମ୍। ଭୀଷଣୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ଵାକ୍ଯୈଃ କୋପୋପାଯସମନ୍ଵିତୈଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଭିନ୍ନ ହେଉଥିବାବେଳେ, ହନୁମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଓ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଭିନ୍ନ କଥା କହି ଭୟ ଦେଇଲେ।
ତ୍ଵଂ ସମର୍ଥତରଃ ପିତ୍ରା ଯୁଦ୍ଧେ ତାରେଯ ଵୈ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଦୃଢଂ ଧାରଯିତୁଂ ଶକ୍ତଃ କପିରାଜ୍ଯଂ ଯଥା ପିତା
ତାରାଙ୍କ ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମର ବାପାଠୁ ଅଧିକ ସମର୍ଥ; ଏବଂ ତୁମେ କପିମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ତୁମ ବାପା ଯେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେପରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ।
ନିତ୍ଯମସ୍ଥିରଚିତ୍ତା ହି କପଯୋ ହରିପୁଂଗଵ। ନାଜ୍ଞାପ୍ଯଂ ଵିଷହିଷ୍ଯନ୍ତି ପୁତ୍ରଦାରଂ ଵିନା ତ୍ଵଯା
ହରିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କପିମାନେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ମନର; ତୁମେ ନଥିଲେ, ସେମାନେ କେହି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ପୁଅ ଓ ଜନାନୀଠୁ ଦୂର ରହିବାକୁ ସହିପାରିବେ ନାହିଁ।