ନିଃସୃତାନ୍ ଵିଷମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ଗିରିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତଃ
ସେଇ ବିପଦରୁ ବାହାରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ: 'ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ।'
ଏଷ ପ୍ରସ୍ରଵଣଃ ଶୈଲଃ ସାଗରୋଽଯଂ ମହୋଦଧିଃ। ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭଵନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଦ୍ ବିଲଂ ଶ୍ରୀମତ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵଯଂପ୍ରଭା
'ଏହା ପ୍ରସ୍ରବଣ ପାହାଡ଼, ଏହି ହେଉଛି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର। ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମମାନେ ଭଲରେ ରୁହ; ମୁଁ ମୋ ଗୃହକୁ ଯିବି।' ଏଭଳି କହି, ଶ୍ରୀମତୀ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭା ସେ ଗୁହାକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଚାସିତିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତସ୍ତେ ଦଦୃଶୁର୍ଘୋରଂ ସାଗରଂ ଵରୁଣାଲଯମ୍। ଅପାରମଭିଗର୍ଜନ୍ତଂ ଘୋରୈରୂର୍ମିଭିରାକୁଲମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଅସୀମ ଓ ଭୟାନକ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ସାଗରକୁ ଦେଖିଲେ ।
ମଯସ୍ଯ ମାଯାଵିହିତଂ ଗିରିଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍। ତେଷାଂ ମାସୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯୋ ରାଜ୍ଞା ସମଯଃ କୃତଃ
ମାୟାଙ୍କ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ମାସ ସମୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଗିରେଃ ପାଦେ ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତପାଦପେ। ଉପଵିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚିନ୍ତାମାପେଦିରେ ତଦା
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ତଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଛମାନେ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ ବସି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ତତଃ ପୁଷ୍ପାତିଭାରାଗ୍ରାଁଲ୍ଲତାଶତସମାଵୃତାନ୍। ଦ୍ରୁମାନ୍ ଵାସନ୍ତିକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଭୂଵୁର୍ଭଯଶଙ୍କିତାଃ
ତାପରେ, ଅନେକ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବସନ୍ତ କାଳର ଗଛମାନେ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ।
ତେ ଵସନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରତିଵେଦ୍ଯ ପରସ୍ପରମ୍। ନଷ୍ଟସଂଦେଶକାଲାର୍ଥା ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ
ବସନ୍ତ ଆସିଛି ବୋଲି ପରସ୍ପରକୁ କହି, ଓ ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇବାର ସମୟ ହାରାଇ ଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ ।
ତତସ୍ତାନ୍ କପିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଂଶ୍ଚୈଵ ଵନୌକସଃ। ଵାଚା ମଧୁରଯାଽଽଭାଷ୍ଯ ଯଥାଵଦନୁମାନ୍ଯ ଚ
ତାପରେ, ବନରେ ବସୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମାନ୍ୟ ଵାନରମାନେଂକୁ ମଧୁର କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଯଥାଯଥ ମନ୍ଜୁରି ନେଇଲେ ।
ସ ତୁ ସିଂହଵୃଷସ୍କନ୍ଧଃ ପୀନାଯତଭୁଜଃ କପିଃ। ଯୁଵରାଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସିଂହ ଓ ବୃଷଭ ଭଳି ମଜବୁତ କାନ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦ କଥା କହିଲେ ।
ଶାସନାତ୍ କପିରାଜସ୍ଯ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିନିର୍ଗତାଃ। ମାସଃ ପୂର୍ଣୋ ବିଲସ୍ଥାନାଂ ହରଯଃ କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯତ
ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବାହାରିଛୁ; ଗୁହାରେ ରହିଥିବା ବାନରମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ହେବାକୁ ଯାଉଛି—ସେମାନେ କାହିଁକି ଏହିଥିରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ଵଯମାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି କାଲସଂଖ୍ଯାଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତାଃ ସୋଽପି ଚାତୀତଃ କିମତଃ କାର୍ଯମୁତ୍ତରମ୍
ଆମେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲୁ; ସେ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା—ଏବେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନୀତିମାର୍ଗଵିଶାରଦାଃ। ହିତେଷ୍ଵଭିରତା ଭର୍ତୁର୍ନିସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ଆପଣମାନେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଓ ସମସ୍ତ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ।
କର୍ମସ୍ଵପ୍ରତିମାଃ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ଵିଶ୍ରୁତପୌରୁଷାଃ। ମାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିର୍ଯାତାଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷପ୍ରତିଚୋଦିତାଃ
ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେମାନେ, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ମୋତେ ଆଗରେ ରଖି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ ।
ଇଦାନୀମକୃତାର୍ଥାନାଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ହରିରାଜସ୍ଯ ସଂଦେଶମକୃତ୍ଵା କଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ଏବେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସଫଳ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ ନକରି କିଏ ଖୁସି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମିନ୍ନତୀତେ କାଲେ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ କୃତେ ସ୍ଵଯମ୍। ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସ୍ଵାମିଭାଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ନ କ୍ଷମିଷ୍ଯତି ନଃ ସର୍ଵାନପରାଧକୃତୋ ଗତାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର ଓ ଅଧିପତି ଭାବରେ ଦୃଢ଼; ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଅସଫଳ ହୋଇ ଫେରିବା, ସେମାନେ କାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ ।
ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ଚ ସୀତାଯାଃ ପାପମେଵ କରିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷମମିହାଦ୍ଯୈଵ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍
ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ନ ମିଳିଲେ, ସେ କେବଳ ପାପ କରିବେ; ତେଣୁ ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଦାରାଂଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ଗୃହାଣି ଚ। ଧ୍ରୁଵଂ ନୋ ହିଂସତେ ରାଜା ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରତିଗତାନିତଃ
ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଧନ ଓ ଘର ଛାଡ଼ି, ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରୁ ଫେରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବେ ।
ଵଧେନାପ୍ରତିରୂପେଣ ଶ୍ରେଯାନ୍ ମୃତ୍ଯୁରିହୈଵ ନଃ। ନ ଚାହଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିଷେଚିତଃ
ଅପମାନଜନକ ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଯୁବରାଜ କରିନାହାନ୍ତି ।
ନରେନ୍ଦ୍ରେଣାଭିଷିକ୍ତୋଽସ୍ମି ରାମେଣାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣା। ସ ପୂର୍ଵଂ ବଦ୍ଧଵୈରୋ ମାଂ ରାଜା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯତିକ୍ରମମ୍
ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ଭାବେ ଅଭିଷେକିତ ହୋଇଛି, ସେ ନିର୍ମଳ କର୍ମ କରୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଏହି ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ରଖିଥିବା ରାଜା ମୋ ଦୋଷ ଦେଖି—
ଘାତଯିଷ୍ଯତି ଦଣ୍ଡେନ ତୀକ୍ଷ୍ଣେନ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ। କିଂ ମେ ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵ୍ଯସନଂ ପଶ୍ଯଦ୍ଭିର୍ଜୀଵିତାନ୍ତରେ। ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ପୁଣ୍ଯେ ସାଗରରୋଧସି
—ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୋତେ ମାରିଦେବେ। ମୁଁ ଆଉ ଜୀବନରେ ମୋ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି କ’ଣ ଲାଭ? ଏହି ପବିତ୍ର ସମୁଦ୍ରତଟରେ ମୁଁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବି।
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା କୁମାରେଣ ଯୁଵରାଜେନ ଭାଷିତମ୍। ସର୍ଵେ ତେ ଵାନରଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ କରୁଣଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁଵନ୍
ଏପରି ରାଜକୁମାର ଏହି କଥା କହିବାକୁ ସୁନି, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ—
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରିଯାରକ୍ତଶ୍ଚ ରାଘଵଃ। ସମୀକ୍ଷ୍ଯାକୃତକାର୍ଯାଂସ୍ତୁ ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ସମଯେ ଗତେ
ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର, ରାଘବ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲପାଆନ୍ତି। ଯଦି କାମ ସଫଳ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ସମୟ ଆସିଯାଏ—
ଅଦୃଷ୍ଟାଯାଂ ଚ ଵୈଦେହ୍ଯାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ସମାଗତାନ୍। ରାଘଵପ୍ରିଯକାମାଯ ଘାତଯିଷ୍ଯତ୍ଯସଂଶଯମ୍
—ଯଦି ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ ଏବଂ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଫେରିଯିବା, ରାଘବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଆମକୁ ମାରିଦେବେ।
ନ କ୍ଷମଂ ଚାପରାଦ୍ଧାନାଂ ଗମନଂ ସ୍ଵାମିପାର୍ଶ୍ଵତଃ। ପ୍ରଧାନଭୂତାଶ୍ଚ ଵଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ସମାଗତାଃ
ଅପରାଧ କରିଥିବାମାନେ ମାଲିକଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଉପଦେଷ୍ଟା ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଛୁ।
ଇହୈଵ ସୀତାମନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତିମୁପଲଭ୍ଯ ଵା। ନୋ ଚେଦ୍ ଗଚ୍ଛାମ ତଂ ଵୀରଂ ଗମିଷ୍ଯାମୋ ଯମକ୍ଷଯମ୍
ଏଠାରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା, କିମ୍ବା କିଛି ସୂତ୍ର ମିଳିଲେ ଭଲ, ନାହିଁ ହେଲେ ତାହା ଶୂରବୀରଙ୍କ ପାଖକୁ ଯିବା, ନାହିଁ ହେଲେ ଆମେ ଯମଲୋକକୁ ଯିବା।
ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାନାଂ ତୁ ଭଯାର୍ଦିତାନାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚସ୍ତାର ଇଦଂ ବଭାଷେ। ଅଲଂ ଵିଷାଦେନ ବିଲଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵସାମ ସର୍ଵେ ଯଦି ରୋଚତେ ଵଃ
ଭୟରେ ଆକୁଳ ହୋଇଥିବା ବାନରମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାରା କହିଲେ: 'ଏହି ଦୁଃଖ ଅପେକ୍ଷା ଆଉ ନୁହେଁ! ତୁମମାନେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ରହିପାରିବା।'
ଇଦଂ ହି ମାଯାଵିହିତଂ ସୁଦୁର୍ଗମଂ ପ୍ରଭୂତପୁଷ୍ପୋଦକଭୋଜ୍ଯପେଯମ୍। ଇହାସ୍ତି ନୋ ନୈଵ ଭଯଂ ପୁରଂଦରା- ନ୍ନ ରାଘଵାଦ୍ ଵାନରରାଜତୋଽପି ଵା
'ଏହି ସ୍ଥାନ ମାୟାରେ ତିଆରି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ, ଫୁଲ, ପାଣି, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ପ୍ରଚୁର। ଏଠାରେ ଆମେ କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ, ନ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ, ନ ରାଘବଙ୍କୁ, ନ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵାଙ୍ଗଦସ୍ଯାପି ଵଚୋଽନୁକୂଲ- ମୂଚୁଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ହରଯଃ ପ୍ରତୀତାଃ। ଯଥା ନ ହନ୍ଯେମ ତଥା ଵିଧାନ- ମସକ୍ତମଦ୍ଯୈଵ ଵିଧୀଯତାଂ ନଃ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ବାନର ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଆଜି ଏଇଥିରେ ଏମିତି ଉପାୟ ନିଆଯାଉ, ଯାହାରେ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବୁନାହିଁ, ଏବଂ ବିଳମ୍ବ ଛାଡ଼ି ଏହା କରାଯାଉ।'