ଉଵାଚ ହନୁମାନ୍ ଵାକ୍ଯଂ ତାମନିନ୍ଦିତଲୋଚନାମ୍। ଶରଣଂ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରପନ୍ନାଃ ସ୍ମଃ ସର୍ଵେ ଵୈ ଧର୍ମଚାରିଣୀମ୍
ହନୁମାନ୍ ତାଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ନିର୍ମଳ ଥିଲା, କହିଲେ: 'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଧର୍ମପରାୟଣୀ ତୁମ ପାଖରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।'
ଯଃ କୃତଃ ସମଯୋଽସ୍ମାସୁ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ସ ତୁ କାଲୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତୋ ବିଲେ ଚ ପରିଵର୍ତତାମ୍
'ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ସମୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସମୟ ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଗଲା; ଆମେ ଗୁହାରୁ ବାହାରିବା ଉଚିତ।'
ସା ତ୍ଵମସ୍ମାଦ୍ ବିଲାଦସ୍ମାନୁତ୍ତାରଯିତୁମର୍ହସି। ତସ୍ମାତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଵଚନାଦତିକ୍ରାନ୍ତାନ୍ ଗତାଯୁଷଃ
'ସେହିପାଇଁ, ତୁମେ ଆମକୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ବାହାର କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଆମେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଛୁ ଓ ଆମର ପ୍ରାଣ ଆପଦରେ ପଡ଼ିଛି।'
ତ୍ରାତୁମର୍ହସି ନଃ ସର୍ଵାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଭଯଶଙ୍କିତାନ୍। ମହଚ୍ଚ କାର୍ଯମସ୍ମାଭିଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ଧର୍ମଚାରିଣି
'ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରୋଷରେ ଭୟଭିତ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତୁମେ ରକ୍ଷା କର; ଓ ଧର୍ମପରାୟଣୀ, ଆମେ ଏଉଁ ମହାତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାମ ଅଧିକି ଅଛି।'
ତଚ୍ଚାପି ନ କୃତଂ କାର୍ଯମସ୍ମାଭିରିହ ଵାସିଭିଃ। ଏଵମୁକ୍ତା ହନୁମତା ତାପସୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
'ଏଠାରେ ରହୁଥିବା ଆମେ ସେ କାମ ଏଯାଁ କରିପାରିନାହିଁ।' ଏଭଳି ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, ତାପସୀ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଜୀଵତା ଦୁଷ୍କରଂ ମନ୍ଯେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟେନ ନିଵର୍ତିତୁମ୍। ତପସଃ ସୁପ୍ରଭାଵେଣ ନିଯମୋପାର୍ଜିତେନ ଚ
'ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ବଞ୍ଚି ଫେରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର; କିନ୍ତୁ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଓ ନିୟମର ଫଳରେ ଏହା ସମ୍ଭବ।'
ସର୍ଵାନେଵ ବିଲାଦସ୍ମାତ୍ ତାରଯିଷ୍ଯାମି ଵାନରାନ୍। ନିମୀଲଯତ ଚକ୍ଷୂଂଷି ସର୍ଵେ ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ
'ମୁଁ ସମସ୍ତ ବାନରମାନେଙ୍କୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ବାହାର କରିଦେବି; ସମସ୍ତ ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଆପଣମାନଙ୍କର ଆଖି ବନ୍ଦ କରନ୍ତୁ।'
ନହି ନିଷ୍କ୍ରମିତୁଂ ଶକ୍ଯମନିମୀଲିତଲୋଚନୈଃ। ତତୋ ନିମୀଲିତାଃ ସର୍ଵେ ସୁକୁମାରାଙ୍ଗୁଲୈଃ କରୈଃ
'ଆଖି ଖୋଲି ରଖିଲେ ବାହାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ;' ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ନିଜ ମୃଦୁ ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଆଖି ବନ୍ଦ କଲେ।
ସହସା ପିଦଧୁର୍ଦୃଷ୍ଟିଂ ହୃଷ୍ଟା ଗମନକାଂକ୍ଷଯା। ଵାନରାସ୍ତୁ ମହାତ୍ମାନୋ ହସ୍ତରୁଦ୍ଧମୁଖାସ୍ତଦା
ପ୍ରସ୍ଥାନ ଆଶାରେ ଆନନ୍ଦିତ ବାନରମାନେ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି ଢାକିଦେଲେ; ସେ ସମୟରେ ସେଇ ମହାତ୍ମା ବାନରମାନେ ନିଜ ହାତରେ ମୁହଁ ଢାକିଲେ।
ନିମେଷାନ୍ତରମାତ୍ରେଣ ବିଲାଦୁତ୍ତାରିତାସ୍ତଯା। ଉଵାଚ ସର୍ଵାଂସ୍ତାଂସ୍ତତ୍ର ତାପସୀ ଧର୍ମଚାରିଣୀ
ଏକ ତିମିର ମାତ୍ର ସମୟରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୁହାରୁ ବାହାର କରିଦେଲେ; ତାପସୀ ଧର୍ମପରାୟଣୀ ସେଠାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନିଃସୃତାନ୍ ଵିଷମାତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯେଦମବ୍ରଵୀତ୍। ଏଷ ଵିନ୍ଧ୍ଯୋ ଗିରିଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତଃ
ସେଇ ବିପଦରୁ ବାହାରିଥିବା ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ କହିଲେ: 'ଏହା ହେଉଛି ଶ୍ରୀମାନ୍ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ।'
ଏଷ ପ୍ରସ୍ରଵଣଃ ଶୈଲଃ ସାଗରୋଽଯଂ ମହୋଦଧିଃ। ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋଽସ୍ତୁ ଗମିଷ୍ଯାମି ଭଵନଂ ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଦ୍ ବିଲଂ ଶ୍ରୀମତ୍ ପ୍ରଵିଵେଶ ସ୍ଵଯଂପ୍ରଭା
'ଏହା ପ୍ରସ୍ରବଣ ପାହାଡ଼, ଏହି ହେଉଛି ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର। ବାନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ତୁମମାନେ ଭଲରେ ରୁହ; ମୁଁ ମୋ ଗୃହକୁ ଯିବି।' ଏଭଳି କହି, ଶ୍ରୀମତୀ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭା ସେ ଗୁହାକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କଲେ।
thumb|ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଚାସିତିଏ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ତତସ୍ତେ ଦଦୃଶୁର୍ଘୋରଂ ସାଗରଂ ଵରୁଣାଲଯମ୍। ଅପାରମଭିଗର୍ଜନ୍ତଂ ଘୋରୈରୂର୍ମିଭିରାକୁଲମ୍
ତାପରେ ସେମାନେ ଭୟଙ୍କର, ଅସୀମ ଓ ଭୟାନକ ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଓ ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ ସାଗରକୁ ଦେଖିଲେ ।
ମଯସ୍ଯ ମାଯାଵିହିତଂ ଗିରିଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍। ତେଷାଂ ମାସୋ ଵ୍ଯତିକ୍ରାନ୍ତୋ ଯୋ ରାଜ୍ଞା ସମଯଃ କୃତଃ
ମାୟାଙ୍କ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗ ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ରାଜା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଏକ ମାସ ସମୟ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶେଷ ହୋଇଗଲା ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଗିରେଃ ପାଦେ ସମ୍ପ୍ରପୁଷ୍ପିତପାଦପେ। ଉପଵିଶ୍ଯ ମହାତ୍ମାନଶ୍ଚିନ୍ତାମାପେଦିରେ ତଦା
ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ତଳେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗଛମାନେ ପୁଷ୍ପରେ ଭରିଥିଲେ, ସେ ମହାତ୍ମାମାନେ ବସି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ ।
ତତଃ ପୁଷ୍ପାତିଭାରାଗ୍ରାଁଲ୍ଲତାଶତସମାଵୃତାନ୍। ଦ୍ରୁମାନ୍ ଵାସନ୍ତିକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଭୂଵୁର୍ଭଯଶଙ୍କିତାଃ
ତାପରେ, ଅନେକ ଲତାରେ ଘେରାଯାଇଥିବା ଓ ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା ବସନ୍ତ କାଳର ଗଛମାନେ ଦେଖି, ସେମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ।
ତେ ଵସନ୍ତମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ପ୍ରତିଵେଦ୍ଯ ପରସ୍ପରମ୍। ନଷ୍ଟସଂଦେଶକାଲାର୍ଥା ନିପେତୁର୍ଧରଣୀତଲେ
ବସନ୍ତ ଆସିଛି ବୋଲି ପରସ୍ପରକୁ କହି, ଓ ସନ୍ଦେଶ ପଠାଇବାର ସମୟ ହାରାଇ ଯିବାରୁ, ସେମାନେ ଭୂମିରେ ଲୁଟି ପଡ଼ିଲେ ।
ତତସ୍ତାନ୍ କପିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଟାଂଶ୍ଚୈଵ ଵନୌକସଃ। ଵାଚା ମଧୁରଯାଽଽଭାଷ୍ଯ ଯଥାଵଦନୁମାନ୍ଯ ଚ
ତାପରେ, ବନରେ ବସୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ ଓ ମାନ୍ୟ ଵାନରମାନେଂକୁ ମଧୁର କଥାରେ ସମ୍ବୋଧନ କରି, ଯଥାଯଥ ମନ୍ଜୁରି ନେଇଲେ ।
ସ ତୁ ସିଂହଵୃଷସ୍କନ୍ଧଃ ପୀନାଯତଭୁଜଃ କପିଃ। ଯୁଵରାଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଅଙ୍ଗଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ସିଂହ ଓ ବୃଷଭ ଭଳି ମଜବୁତ କାନ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା, ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦ କଥା କହିଲେ ।
ଶାସନାତ୍ କପିରାଜସ୍ଯ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵିନିର୍ଗତାଃ। ମାସଃ ପୂର୍ଣୋ ବିଲସ୍ଥାନାଂ ହରଯଃ କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯତ
ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ବାହାରିଛୁ; ଗୁହାରେ ରହିଥିବା ବାନରମାନେ ପାଇଁ ଏକ ମାସ ହେବାକୁ ଯାଉଛି—ସେମାନେ କାହିଁକି ଏହିଥିରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହାନ୍ତି?
ଵଯମାଶ୍ଵଯୁଜେ ମାସି କାଲସଂଖ୍ଯାଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ପ୍ରସ୍ଥିତାଃ ସୋଽପି ଚାତୀତଃ କିମତଃ କାର୍ଯମୁତ୍ତରମ୍
ଆମେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲୁ; ସେ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଗଲା—ଏବେ ଆମେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?
ଭଵନ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ନୀତିମାର୍ଗଵିଶାରଦାଃ। ହିତେଷ୍ଵଭିରତା ଭର୍ତୁର୍ନିସୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵକର୍ମସୁ
ଆପଣମାନେ ବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଓ ସମସ୍ତ କାମରେ ନିଯୁକ୍ତ ।
କର୍ମସ୍ଵପ୍ରତିମାଃ ସର୍ଵେ ଦିକ୍ଷୁ ଵିଶ୍ରୁତପୌରୁଷାଃ। ମାଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ନିର୍ଯାତାଃ ପିଙ୍ଗାକ୍ଷପ୍ରତିଚୋଦିତାଃ
ଅପୂର୍ବ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିପୁଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେମାନେ, ପିଙ୍ଗଳ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ମୋତେ ଆଗରେ ରଖି ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ ।
ଇଦାନୀମକୃତାର୍ଥାନାଂ ମର୍ତଵ୍ଯଂ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ। ହରିରାଜସ୍ଯ ସଂଦେଶମକୃତ୍ଵା କଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍
ଏବେ ଯେଉଁମାନେ କାମ ସଫଳ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ପୂରଣ ନକରି କିଏ ଖୁସି ରହିପାରିବ?
ଅସ୍ମିନ୍ନତୀତେ କାଲେ ତୁ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ କୃତେ ସ୍ଵଯମ୍। ପ୍ରାଯୋପଵେଶନଂ ଯୁକ୍ତଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ଵନୌକସାମ୍
ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି ବୋଲି, ସମସ୍ତ ବନବାସୀଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ ।
ତୀକ୍ଷ୍ଣଃ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସ୍ଵାମିଭାଵେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ। ନ କ୍ଷମିଷ୍ଯତି ନଃ ସର୍ଵାନପରାଧକୃତୋ ଗତାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର ଓ ଅଧିପତି ଭାବରେ ଦୃଢ଼; ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଅସଫଳ ହୋଇ ଫେରିବା, ସେମାନେ କାହାକୁ ମାନ୍ୟ କରିବେ ନାହିଁ ।
ଅପ୍ରଵୃତ୍ତୌ ଚ ସୀତାଯାଃ ପାପମେଵ କରିଷ୍ଯତି। ତସ୍ମାତ୍ କ୍ଷମମିହାଦ୍ଯୈଵ ଗନ୍ତୁଂ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍
ସୀତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ନ ମିଳିଲେ, ସେ କେବଳ ପାପ କରିବେ; ତେଣୁ ଆଜିଠାରୁ ଆମେ ମୃତ୍ୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ ।
ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ଦାରାଂଶ୍ଚ ଧନାନି ଚ ଗୃହାଣି ଚ। ଧ୍ରୁଵଂ ନୋ ହିଂସତେ ରାଜା ସର୍ଵାନ୍ ପ୍ରତିଗତାନିତଃ
ପୁଅ, ଜଣେଇ, ଧନ ଓ ଘର ଛାଡ଼ି, ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏଠାରୁ ଫେରିଥିବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବେ ।
ଵଧେନାପ୍ରତିରୂପେଣ ଶ୍ରେଯାନ୍ ମୃତ୍ଯୁରିହୈଵ ନଃ। ନ ଚାହଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣାଭିଷେଚିତଃ
ଅପମାନଜନକ ମୃତ୍ୟୁ ଠାରୁ ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଯୁବରାଜ କରିନାହାନ୍ତି ।