ଦୁର୍ଦର୍ଶମିଵ ଘୋରଂ ଚ ଦୁର୍ଵିଗାହ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ। ତତଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭୋ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ଏହି ଗୁହା ଭୟଙ୍କର, ଦେଖିବାକୁ ଅତି କଷ୍ଟ, ପ୍ରବେଶ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଗମ। ତେବେ ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଆଗକୁ ଆସିଲେ।
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାନରାନ୍ ଘୋରାନ୍ କାନ୍ତାରଵନକୋଵିଦଃ। ଗିରିଜାଲାଵୃତାନ୍ ଦେଶାନ୍ ମାର୍ଗିତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ବନର ଜଣା ହନୁମାନ, ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେ ଉପରେ କହିଲେ: 'ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜି ଚାଲିଛୁ—'
ଵଯଂ ସର୍ଵେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ନ ଚ ପଶ୍ଯାମ ମୈଥିଲୀମ୍। ଅସ୍ମାଚ୍ଚାପି ବିଲାଦ୍ଧଂସାଃ କ୍ରୌଞ୍ଚାଶ୍ଚ ସହ ସାରସୈଃ
'ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅତି କ୍ଷୀଣ ଓ ଶିର୍ଷିତ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ। ତଥାପି ଏହି ଗୁହାରୁ ହଂସ, କଞ୍ଚ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି।'
ଜଲାର୍ଦ୍ରାଶ୍ଚକ୍ରଵାକାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତନ୍ତି ସ୍ମ ସର୍ଵଶଃ। ନୂନଂ ସଲିଲଵାନତ୍ର କୂପୋ ଵା ଯଦି ଵା ହ୍ରଦଃ
ପାଣିରେ ଭିଜିଥିବା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ କୁଆଁ କିମ୍ବା ଝିଲି ଅଛି।
ତଥା ଚେମେ ବିଲଦ୍ଵାରେ ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାଦପାଃ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତାସ୍ତଦ୍ ବିଲଂ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁସ୍ତିମିରାଵୃତମ୍
ଏହି ଗୁହାର ଦ୍ୱାରରେ ହରିତ ଗଛମାନେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି; ଏହିପରି କଥା ହେବା ପରେ, ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଅଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଂ ହରଯୋ ଦଦୃଶୂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍। ନିଶାମ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ ସିଂହାଂଶ୍ଚ ତାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ
ବାନରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହାରେ ତାଙ୍କର ଲୋମ ଶିର୍ଷିତ ହୋଇଗଲା; ସେଠାରୁ ସେମାନେ ସିଂହ, ଅନେକ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ହରିଶାର୍ଦୂଲା ବିଲଂ ତିମିରସଂଵୃତମ୍। ନ ତେଷାଂ ସଜ୍ଜତେ ଦୃଷ୍ଟିର୍ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ
ସିଂହ ଭଳି ବାନରମାନେ ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି, ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି କାମ କରୁନାହିଁ।
ଵାଯୋରିଵ ଗତିସ୍ତେଷାଂ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ତମସି ଵର୍ତତେ। ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଵେଗେନ ତଦ୍ ବିଲଂ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ
ଅନ୍ଧାରରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ବାୟୁର ଗତି ଭଳି ଚାଲିଥିଲା; ବଡ଼ ବାନରମାନେ ତେଜରେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରକାଶଂ ଚାଭିରାମଂ ଚ ଦଦୃଶୁର୍ଦେଶମୁତ୍ତମମ୍। ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ ବିଲେ ଭୀମେ ନାନାପାଦପସଂକୁଲେ
ସେମାନେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗୁହାରେ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଭରିଥିଲା।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଜଗ୍ମୁର୍ଯୋଜନମନ୍ତରମ୍। ତେ ନଷ୍ଟସଂଜ୍ଞାସ୍ତୃଷିତାଃ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାଃ ସଲିଲାର୍ଥିନଃ
ଏକାଏକାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେମାନେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଚାଲିଗଲେ; ତେବେ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ହରାଇଗଲା, ତିଆଁ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ପାଣି ଖୋଜିଥିଲେ।
ପରିପେତୁର୍ବିଲେ ତସ୍ମିନ୍ କଂଚିତ୍ କାଲମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ। ତେ କୃଶା ଦୀନଵଦନାଃ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ
ସେମାନେ ସେଇ ଗୁହାରେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଭାବେ ଘୁରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ମାନବାଙ୍ଗ ମାନ୍ଦା ମୁହଁ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଥକି ହେଇ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଆଲୋକଂ ଦଦୃଶୁର୍ଵୀରା ନିରାଶା ଜୀଵିତେ ଯଦା। ତତସ୍ତଂ ଦେଶମାଗମ୍ଯ ସୌମ୍ଯା ଵିତିମିରଂ ଵନମ୍
ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଶା ଛାଡ଼ି ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ, ସେତେବେଳେ ସେମାନେ ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ଉଦ୍ୟାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଦଦୃଶୁଃ କାଞ୍ଚନାନ୍ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଦୀପ୍ତଵୈଶ୍ଵାନରପ୍ରଭାନ୍। ସାଲାଂସ୍ତାଲାଂସ୍ତମାଲାଂଶ୍ଚ ପୁଂନାଗାନ୍ ଵଞ୍ଜୁଲାନ୍ ଧଵାନ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୁନା ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଗଛ, ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ସାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ପୁନ୍ନାଗ, ବଞ୍ଜୁଳ ଓ ଧବ ଗଛ ଦେଖିଲେ।
ଚମ୍ପକାନ୍ ନାଗଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ କର୍ଣିକାରାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍। ସ୍ତବକୈଃ କାଞ୍ଚନୈଶ୍ଚିତ୍ରୈ ରକ୍ତୈଃ କିସଲଯୈସ୍ତଥା
ସେଠାରେ ଚମ୍ପକ, ନାଗ ଓ ଫୁଲଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛ; ସୁନା ଫୁଲର ଗୁଛ ଓ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଲାଲ ଅଙ୍କୁର ଦେଖିଲେ।
ଆପୀଡୈଶ୍ଚ ଲତାଭିଶ୍ଚ ହେମାଭରଣଭୂଷିତାନ୍। ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଂକାଶାନ୍ ଵୈଦୂର୍ଯମଯଵେଦିକାନ୍
ସେଠାରେ ଲତା ମାଳା ଓ ସୁନା ଗହନାରେ ଶୋଭିତ ଗଛ, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ମଞ୍ଚ ଦେଖିଲେ।
ବିଭ୍ରାଜମାନାନ୍ ଵପୁଷା ପାଦପାଂଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯାନ୍। ନୀଲଵୈଦୂର୍ଯଵର୍ଣାଶ୍ଚ ପଦ୍ମିନୀଃ ପତଗୈର୍ଵୃତାଃ
ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ରୂପରେ ଶୋଭିତ ସୁନା ଗଛ, ନୀଳ ବୈଦୂର୍ୟ ରଙ୍ଗର ପଦ୍ମ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘେରିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ମହଦ୍ଭିଃ କାଞ୍ଚନୈର୍ଵୃକ୍ଷୈର୍ଵୃତା ବାଲାର୍କସଂନିଭୈଃ। ଜାତରୂପମଯୈର୍ମତ୍ସ୍ଯୈର୍ମହଦ୍ଭିଶ୍ଚାଥ ପଙ୍କଜୈଃ
ବଡ଼ ବଡ଼ ସୁନା ଗଛରେ ଘେରାଯାଇଥିବା, ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ; ସୁନାର ମାଛ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଦେଖିଲେ।
ନଲିନୀସ୍ତତ୍ର ଦଦୃଶୁଃ ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଯୁତାଃ। କାଞ୍ଚନାନି ଵିମାନାନି ରାଜତାନି ତଥୈଵ ଚ
ସେଠାରେ ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମସରୋବର, ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ମହଳ ଦେଖିଲେ।
ତପନୀଯଗଵାକ୍ଷାଣି ମୁକ୍ତାଜାଲାଵୃତାନି ଚ। ହୈମରାଜତଭୌମାନି ଵୈଦୂର୍ଯମଣିମନ୍ତି ଚ
ସୁନାର ଜନେଲା, ମୁକ୍ତା ଜାଲିରେ ଢାକା, ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ଭୂମି, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ।
ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ର ହରଯୋ ଗୃହମୁଖ୍ଯାନି ସର୍ଵଶଃ। ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ଫଲିନୋ ଵୃକ୍ଷାନ୍ ପ୍ରଵାଲମଣିସଂନିଭାନ୍
ସେଠାରେ ବାନରମାନେ ସବୁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୃହ, ଫୁଲ ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛ, ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ସଦୃଶ ଦେଖିଲେ।
କାଞ୍ଚନଭ୍ରମରାଂଶ୍ଚୈଵ ମଧୂନି ଚ ସମନ୍ତତଃ। ମଣିକାଞ୍ଚନଚିତ୍ରାଣି ଶଯନାନ୍ଯାସନାନି ଚ
ସୁନା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ସବୁଦିଗରେ ମଧୁ, ମଣି ଓ ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ଶୋଇବା ଓ ବସିବା ଜାଗା ଦେଖିଲେ।
ଵିଵିଧାନି ଵିଶାଲାନି ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ। ହୈମରାଜତକାଂସ୍ଯାନାଂ ଭାଜନାନାଂ ଚ ରାଶଯଃ
ସେମାନେ ସବୁଦିଗରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ କଂସ୍ୟର ବାତିଲା ରାଶି ଦେଖିଲେ।
ଅଗୁରୂଣାଂ ଚ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଚନ୍ଦନାନାଂ ଚ ସଂଚଯାନ୍। ଶୁଚୀନ୍ଯଭ୍ଯଵହାରାଣି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ
ଦିବ୍ୟ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନର ଭଣ୍ଡାର, ପବିତ୍ର ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଖିଲେ।
ମହାର୍ହାଣି ଚ ଯାନାନି ମଧୂନି ରସଵନ୍ତି ଚ। ଦିଵ୍ଯାନାମମ୍ବରାଣାଂ ଚ ମହାର୍ହାଣାଂ ଚ ସଂଚଯାନ୍
ମୂଲ୍ୟବାନ ଯାନ, ମିଠା ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ରର ଭଣ୍ଡାର ଦେଖିଲେ।
କମ୍ବଲାନାଂ ଚ ଚିତ୍ରାଣାମଜିନାନାଂ ଚ ସଂଚଯାନ୍। ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ଵିନ୍ଯସ୍ତାନ୍ ଦୀପ୍ତାନ୍ ଵୈଶ୍ଵାନରପ୍ରଭାନ୍
ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କମ୍ବଳ ଓ ପଶୁଚର୍ମର ଭଣ୍ଡାର, ଏଠାଉଠା ରଖାଯାଇଥିବା, ଅଗ୍ନି ଭଳି ଚମକୁଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଦଦୃଶୁର୍ଵାନରାଃ ଶୁଭ୍ରାଞ୍ଜାତରୂପସ୍ଯ ସଂଚଯାନ୍। ତତ୍ର ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ବିଲେ ତତ୍ର ମହାପ୍ରଭାଃ
ବାନରମାନେ ସେଇ ଶୋଭାମୟ ଗୁହାରେ ଏଠାଉଠା ଖୋଜିବା ସମୟରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଶୁଧ୍ଧ ସୁନାର ରାଶି ଦେଖିଲେ।
ଦଦୃଶୁର୍ଵାନରାଃ ଶୂରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଂ କାଂଚିଦଦୂରତଃ। ତାଂ ଚ ତେ ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ର ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରାମ୍
ଶୂର ବାନରମାନେ କିଛି ଦୂରେ ଏକ ମହିଳାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଚିର ଓ କଳା କୃଷ୍ଣାମୃଗ ଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ତାପସୀଂ ନିଯତାହାରାଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀମିଵ ତେଜସା। ଵିସ୍ମିତା ହରଯସ୍ତତ୍ର ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠନ୍ତ ସର୍ଵଶଃ। ପପ୍ରଚ୍ଛ ହନୁମାଂସ୍ତତ୍ର କାସି ତ୍ଵଂ କସ୍ଯ ଵା ବିଲମ୍
ସେ ଏକ ତପସ୍ୱିନୀ, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ, ତେଜରେ ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଚମକୁଥିଲେ। ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସବୁଠାରେ ଥମ୍ବି ରହିଗଲେ। ତାପରେ ହନୁମାନ୍ ସେଠାରେ ପଚାରିଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଗୁହା କାହାର?'
ତତୋ ହନୂମାନ୍ ଗିରିସଂନିକାଶଃ କୃତାଞ୍ଜଲିସ୍ତାମଭିଵାଦ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧାମ୍। ପପ୍ରଚ୍ଛ କା ତ୍ଵଂ ଭଵନଂ ବିଲଂ ଚ ରତ୍ନାନି ଚେମାନି ଵଦସ୍ଵ କସ୍ଯ
ତାପରେ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ହନୁମାନ୍ ଜୋଡ଼ିହାତରେ ସେଇ ବୃଦ୍ଧା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, "ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଘର ଓ ଗୁହା କାହାର? ଏହି ରତ୍ନମାନେ କାହାର? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।"
thumb|ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକାପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ।