ଅନିର୍ଵେଦଂ ଚ ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ମନସଶ୍ଚାପରାଜଯମ୍। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିକରାଣ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ମାଦେତଦ୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଅଭିରୁଚି, ଦକ୍ଷତା ଓ ଅଜୟ ମନ — ଏହିମାନେ କାମର ସଫଳତା ଆଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିକଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ଅଦ୍ଯାପୀଦଂ ଵନଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନୌକସଃ। ଖେଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ସର୍ଵଂ ଵନମେଵ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍
ଏଠିଏଁ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ବନକୁ ଆଉଥରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ବନ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଵଶ୍ଯଂ କୁର୍ଵତାଂ ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍। ପରଂ ନିର୍ଵେଦମାଗମ୍ଯ ନହି ନୋନ୍ମୀଲନଂ କ୍ଷମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲଗାତାର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହାର ଫଳ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିଛି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧନୋ ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ଭେତଵ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସତତଂ ରାମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ କଠୋର ଶାସନ କରନ୍ତି, ଓ ବାନରମାନେ, ସେଉଁଠି ଓ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
ହିତାର୍ଥମେତଦୁକ୍ତଂ ଵଃ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ। ଉଚ୍ଯତାଂ ହି କ୍ଷମଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵାନରାଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କହିଛି; ଯଦି ତୁମମାନେ ଚାହଁ, ଏହା କର। ଯଦି ଆଉ କିଛି ଭଲ ଉପାୟ ଥାଏ, ସେଥିରେ ସମସ୍ତେ ମତ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧମାଦନଃ। ଉଵାଚ ଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ପିପାସାଶ୍ରମଖିନ୍ନଯା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗନ୍ଧମାଦନ ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସଦୃଶଂ ଖଲୁ ଵୋ ଵାକ୍ଯମଙ୍ଗଦୋ ଯଦୁଵାଚ ହ। ହିତଂ ଚୈଵାନୁକୂଲଂ ଚ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍
ଅଙ୍ଗଦ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଭଲ। ସେ କହିଥିବା ଉପାୟ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁନର୍ମାର୍ଗାମହେ ଶୈଲାନ୍ କନ୍ଦରାଂଶ୍ଚ ଶିଲାଂସ୍ତଥା। କାନନାନି ଚ ଶୂନ୍ଯାନି ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ
ଆମେ ପୁଣିଥରେ ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ପାଥର, ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିବା।
ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟାନି ସର୍ଵାଣି ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନଂ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣି ସଂଗତାଃ
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠି ଖୋଜିବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିବା।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୁନର୍ଵାନରାସ୍ତେ ମହାବଲାଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯକାନନସଂକୀର୍ଣାଂ ଵିଚେରୁର୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ତାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ପୁଣି ଉଠି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଭରିଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜିଲେ।
ତେ ଶାରଦାଭ୍ରପ୍ରତିମଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ରଜତପର୍ଵତମ୍। ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତଂ ଦରୀଵନ୍ତମଧିରୁହ୍ଯ ଚ ଵାନରାଃ
ବାନରମାନେ ଶରଦ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହା ଥିବା ମଧୁର ଚାନ୍ଦି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ଲୋଧ୍ରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ସପ୍ତପର୍ଣଵନାନି ଚ। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ହରିଵରାଃ ସୀତାଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଲୋଧ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ।
ତସ୍ଯାଗ୍ରମଧିରୂଢାସ୍ତେ ଶ୍ରାନ୍ତା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମାଃ। ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ମ ଵୈଦେହୀଂ ରାମସ୍ଯ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ସେମାନେ ଶିଖର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟିଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଶୈଲଂ ବହୁକନ୍ଦରମ୍। ଅଧ୍ଯାରୋହନ୍ତ ହରଯୋ ଵୀକ୍ଷମାଣାଃ ସମନ୍ତତଃ
ତେବେ, ଅନେକ ଗୁହା ଥିବା ସେଇ ପାହାଡ଼ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେବା ପରେ, ବାନରମାନେ ସେଉଠାକୁ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖିଲେ।
ଅଵରୁହ୍ଯ ତତୋ ଭୂମିଂ ଶ୍ରାନ୍ତା ଵିଗତଚେତସଃ। ସ୍ଥିତା ମୁହୂର୍ତଂ ତତ୍ରାଥ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ତାପରେ, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କରି, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ମନ ହରାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଖଣ୍ଡ ଗଛ ତଳେ ବସି ଅଲ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତେ ମୁହୂର୍ତଂ ସମାଶ୍ଵସ୍ତାଃ କିଂଚିଦ୍ଭଗ୍ନପରିଶ୍ରମାଃ। ପୁନରେଵୋଦ୍ଯତାଃ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ମାର୍ଗିତୁଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ସେମାନେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ବିଶ୍ରାମ କରି, କ୍ଳାନ୍ତି କିଛି ହ୍ରାସ ପାଇଲା ପରେ, ପୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଲେ।
ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତାଵତ୍ ପ୍ରସ୍ଥିତାଃ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯମେଵାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଵିଚେରୁଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସହ ତାରାଙ୍ଗଦାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସଂଗମ୍ଯ ହନୁମାନ୍ କପିଃ। ଵିଚିନୋତି ଚ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଗୁହାଶ୍ଚ ଗହନାନି ଚ
ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ହନୁମାନ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ।
ସିଂହଶାର୍ଦୂଲଜୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଗୁହାଶ୍ଚ ପରିତସ୍ତଦା। ଵିଷମେଷୁ ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ
ସେଠାରେ, ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାଖରେ ସିଂହ ଓ ବାଘ ରହୁଥିବା ଗୁହା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଝରଣା ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା।
ଆସେଦୁସ୍ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ କୋଟିଂ ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମାମ୍। ତେଷାଂ ତତ୍ରୈଵ ଵସତାଂ ସ କାଲୋ ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତତ
ସେମାନେ ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ରହିଥିବାବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ସମୟ କଟିଗଲା।
ସ ହି ଦେଶୋ ଦୁରନ୍ଵେଷ୍ଯୋ ଗୁହାଗହନଵାନ୍ ମହାନ୍। ତତ୍ର ଵାଯୁସୁତଃ ସର୍ଵଂ ଵିଚିନୋତି ସ୍ମ ପର୍ଵତମ୍
ସେଠାରେ ଅଞ୍ଚଳଟି ବହୁତ ଦୁର୍ଗମ, ଗୁହା ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଥିଲା; ସେଠି ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ସମଗ୍ର ପାହାଡ଼ ଖୋଜିଲେ।
ପରସ୍ପରେଣ ରହିତା ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ। ଗଜୋ ଗଵାକ୍ଷୋ ଗଵଯଃ ଶରଭୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ
ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ — ଏମାନେ ଏକାଏକା ଅଛନ୍ତି, ତେବେ ଏକାଏକା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏକାଏକାଠୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ।
ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଶ୍ଚୈଵ ହନୂମାନ୍ ଜାମ୍ବଵାନପି। ଅଙ୍ଗଦୋ ଯୁଵରାଜଶ୍ଚ ତାରଶ୍ଚ ଵନଗୋଚରଃ
ମଇନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଯୁବରାଜ ଅଙ୍ଗଦ ଓ ତାର — ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଥିଲେ।
ଗିରିଜାଲାଵୃତାନ୍ ଦେଶାନ୍ ମାର୍ଗିତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତ୍ର ଦଦୃଶୁର୍ଵିଵୃତଂ ବିଲମ୍
ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜି ଚାଲିଥିବା ସେମାନେ, ଏଠାରେ ଏକ ଖୋଲା ଗୁହା ଦେଖିଲେ।
ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷବିଲଂ ନାମ ଦାନଵେନାଭିରକ୍ଷିତମ୍। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାସ୍ତୁ ଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ତୁ ସଲିଲାର୍ଥିନଃ
ଏହା ଦୁର୍ଗମ ମୃକ୍ଷ ନାମକ ଗୁହା, ଦାନବ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାଣିର ଅଭାବରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଶିର୍ଷିତ, ସେମାନେ ପାଣି ଖୋଜି ଏଠାକୁ ଆସିଲେ।
ଅଵକୀର୍ଣଂ ଲତାଵୃକ୍ଷୈର୍ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାବିଲମ୍। ତତ୍ର କ୍ରୌଞ୍ଚାଶ୍ଚ ହଂସାଶ୍ଚ ସାରସାଶ୍ଚାପି ନିଷ୍କ୍ରମନ୍
ଲତା ଓ ଗଛରେ ଆବୃତ ଏହି ବଡ଼ ଗୁହାକୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ କଞ୍ଚ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଥିଲେ।
ଜଲାର୍ଦ୍ରାଶ୍ଚକ୍ରଵାକାଶ୍ଚ ରକ୍ତାଙ୍ଗାଃ ପଦ୍ମରେଣୁଭିଃ। ତତସ୍ତଦ୍ ବିଲମାସାଦ୍ଯ ସୁଗନ୍ଧି ଦୁରତିକ୍ରମମ୍
ପାଣିରେ ଭିଜିଥିବା ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ, ପଦ୍ମରେଣୁରେ ଲାଲ ହୋଇଥିବା ଶରୀର ସହିତ, ଏଠାରେ ଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଏହି ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ଵିସ୍ମଯଵ୍ଯଗ୍ରମନସୋ ବଭୂଵୁର୍ଵାନରର୍ଷଭାଃ। ସଂଜାତପରିଶଙ୍କାସ୍ତେ ତଦ୍ ବିଲଂ ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମାଃ
ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ; ସେମାନେ ଏହି ଗୁହାପାଇଁ ସନ୍ଦେହ କରିଲେ।
ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ସଂହୃଷ୍ଟାସ୍ତେଜୋଵନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ। ନାନାସତ୍ତ୍ଵସମାକୀର୍ଣଂ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରନିଲଯୋପମମ୍
ତଥାପି ଆନନ୍ଦ ଓ ଶକ୍ତିରେ ଭରି, ସେମାନେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏଠା ନିଜେ ଦାନବ ମହାରାଜଙ୍କର ନିବାସ ଭଳି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରାଣୀରେ ଭରିଥିଲା।