ତ୍ରୀନ୍ ପଥୋ ହେତୁନା କେନ ପ୍ଲାଵଯେଲ୍ଲୋକପାଵନୀ । କଥଂ ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗା ଵିଶ୍ରୁତା ସରିଦୁତ୍ତମା ॥୧-୩୬-
ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା କେଉଁ କାରଣରେ ତିନିପଥରେ ବହେ? କିପରି ଏହି ନଦୀ ତିନିପଥଗାମିନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ?
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ କର୍ମଭିଃ କୈଃ ସମନ୍ଵିତା । ତଥା ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ ॥୧-୩୬-
ତିନି ଲୋକରେ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାହା ସହ ଏହି ଗଙ୍ଗା କରିଥିଲେ? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାପରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନିଖିଲେନ କଥାଂ ସର୍ଵାମୃଷିମଧ୍ଯେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ପୁରା ରାମ କୃତୋଦ୍ଵାହଃ ଶିତିକଣ୍ଠୋ ମହାତପାଃ ॥୧-୩୬-
ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ: ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ହେ ରାମ, ମହାତପସ୍ବୀ ଶିତିକଣ୍ଠ ବିବାହିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵୀଂ ମୈଥୁନାଯୋପଚକ୍ରମେ । ତସ୍ଯ ସଂକ୍ରୀଡମାନସ୍ଯ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଗତମ୍ ॥୧-୩୬-
ଭଗବାନ ଶିବ ଦେବୀକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେବାରେ ଲଗିଲେ । ଏହିପରି ମହାଦେବ, ଶିତକଣ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିବ ଦେବୀ ସହ ଖେଳିବାରେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ ସମୟ କଟିଗଲା ।
ନ ଚାପି ତନଯୋ ରାମ ତସ୍ଯାମାସୀତ୍ ପରଂତପ । ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପିତାମହପୁରୋଗମାଃ ॥୧-୩୬-
ହେ ରାମ, ତଥାପି ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇନାହିଁ । ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତାମହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ।
ଯଦିହୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ଭୂତଂ କସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିସହିଷ୍ଯତି । ଅଭିଗମ୍ଯ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣିପତ୍ଯେଦମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୩୬-
‘ଏଠାରେ ଯଦି କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇ, କିଏ ତାହାକୁ ସହିପାରିବ?’ — ଏପରି ଭାବି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି, ନମସ୍କାର କରି, ଏପରି କହିଲେ ।
ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ହିତେ ରତ । ସୁରାଣାଂ ପ୍ରଣିପାତେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୩୬-
‘ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ମହାଦେବ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା, ଆମେ ନମସ୍କାର କରିଛୁ, ଦୟା କରିବାଠାରେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ।’
ନ ଲୋକା ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତଵ ତେଜଃ ସୁରୋତ୍ତମ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୋ ଦେଵ୍ଯା ସହ ତପଶ୍ଚର ॥୧-୩୬-
‘ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା, ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଏହି ଲୋକମାନେ ସହିପାରିବେନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହିତ, ଦେବୀଙ୍କ ସହ ତପ କର ।’
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାମାର୍ଥଂ ତେଜସ୍ତେଜସି ଧାରଯ । ରକ୍ଷ ସର୍ଵାନିମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ନାଲୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୩୬-
‘ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ, ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ରଖ । ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏହି ଲୋକକୁ ଅବସ୍ଥାନ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ରଖ ।’
ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରଃ । ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପୁନଶ୍ଚେଦମୁଵାଚ ହ ॥୧-୩୬-
ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, ‘ଠିକ ଅଛି’, ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହି, ପୁନି ଏପରି କହିଲେ ।
ଧାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ତେଜସ୍ତେଜସୈଵ ସହୋମଯା । ତ୍ରିଦଶାଃ ପୃଥିଵୀ ଚୈଵ ନିର୍ଵାଣମଧିଗଚ୍ଛତୁ ॥୧-୩୬-
‘ମୁଁ ମୋ ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତି ସହିତ, ଦେବୀ ସହ ଧାରଣ କରିବି । ଦେବତାମାନେ ଓ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ ।’
ଯଦିଦଂ କ୍ଷୁଭିତଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମମ ତେଜୋ ହ୍ଯନୁତ୍ତମମ୍ । ଧାରଯିଷ୍ଯତି କସ୍ତନ୍ମେ ବ୍ରୁଵନ୍ତୁ ସୁରସତ୍ତମାଃ ॥୧-୩୬-
‘ମୋର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଯାହା ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି — କିଏ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଏହା କହନ୍ତୁ ।’
ଏଵମୁକ୍ତାସ୍ତତୋ ଦେଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଚୁର୍ଵୃଷଭଧ୍ଵଜମ୍ । ଯତ୍ତେଜଃ କ୍ଷୁଭିତଂ ହ୍ଯଦ୍ଯ ତଦ୍ଧରା ଧାରଯିଷ୍ଯତି ॥୧-୩୬-
ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ‘ତୁମ ଶକ୍ତି ଆଜି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଛି, ଏହାକୁ ପୃଥିବୀ ଧାରଣ କରିବ ।’
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସୁରପତିଃ ପ୍ରମୁମୋଚ ମହାବଲଃ । ତେଜସା ପୃଥିଵୀ ଯେନ ଵ୍ଯାପ୍ତା ସଗିରିକାନନା ॥୧-୩୬-
ଏପରି ଶୁଣି, ଦେବତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଶିବ ତାଙ୍କ ମହା ଶକ୍ତି ମୁକ୍ତ କରିଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ।
ତତୋ ଦେଵାଃ ପୁନରିଦମୂଚୁଶ୍ଚାପି ହୁତାଶନମ୍ । ଆଵିଶ ତ୍ଵଂ ମହାତେଜୋ ରୌଦ୍ରଂ ଵାଯୁସମନ୍ଵିତଃ ॥୧-୩୬-
ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପୁନି ଅଗ୍ନିକୁ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ମହା ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରି, ବାୟୁ ସହ ଦୁର୍ଦ୍ଧର୍ଷ ଭାବରେ ପ୍ରବେଶ କର ।’
ତଦଗ୍ନିନା ପୁନର୍ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ସଂଜାତଂ ଶ୍ଵେତପର୍ଵତମ୍ । ଦିଵ୍ଯଂ ଶରଵଣଂ ଚୈଵ ପାଵକାଦିତ୍ଯସଂନିଭମ୍ ॥୧-୩୬-
ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପୁନି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ତାହାରୁ ଶ୍ୱେତ ପାହାଡ଼ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶରବଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା ।
ଯତ୍ର ଜାତୋ ମହାତେଜାଃ କାର୍ତିକେଯୋଽଗ୍ନିସମ୍ଭଵଃ । ଅଥୋମାଂ ଚ ଶିଵଂ ଚୈଵ ଦେଵାଃ ସର୍ଷିଗଣାସ୍ତଦା ॥୧-୩୬-
ଏଠି ମହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ତିକେୟ ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ । ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଉମା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ।
ପୂଜଯାମାସୁରତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁପ୍ରୀତମନସସ୍ତଦା । ଅଥ ଶୈଲସୁତା ରାମ ତ୍ରିଦଶାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୬-
ସମସ୍ତେ ଅତି ଭକ୍ତି ସହ ପୂଜା କରିଲେ, ତାଙ୍କ ମନ ଅତି ଖୁସି ହେଲା । ତାପରେ, ହେ ରାମ, ପାହାଡ଼ର ଝିଅ ଦେବତାମାନେ ଏପରି କହିଲେ ।
ସମନ୍ଯୁରଶପତ୍ ସର୍ଵାନ୍ କ୍ରୋଧସଂରକ୍ତଲୋଚନା । ଯସ୍ମାନ୍ନିଵାରିତା ଚାହଂ ସଂଗତା ପୁତ୍ରକାମ୍ଯଯା ॥୧-୩୬-
କ୍ରୋଧରେ ଚକ୍ଷୁ ଲାଲ ହୋଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ମୁଁ ପୁଅ ପାଇଁ ଏକତ୍ର ହୋଇଥିଲି, ତଥାପି ଆମକୁ ବାଧା ଦେଲେ —’
ଅପତ୍ଯଂ ସ୍ଵେଷୁ ଦାରେଷୁ ନୋତ୍ପାଦଯିତୁମର୍ହଥ । ଅଦ୍ଯପ୍ରଭୃତି ଯୁଷ୍ମାକମପ୍ରଜାଃ ସନ୍ତୁ ପତ୍ନଯଃ ॥୧-୩୬-
‘ତୁମେ ନିଜ ଜନାନୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ । ଆଜିଠୁ ତୁମ ପତ୍ନୀମାନେ ପୁତ୍ରହୀନ ହେଉନ୍ତୁ ।’
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସୁରାନ୍ ସର୍ଵାଞ୍ଶଶାପ ପୃଥିଵୀମପି । ଅଵନେ ନୈକରୂପା ତ୍ଵଂ ବହୁଭାର୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯସି ॥୧-୩୬-
ଏପରି ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇ, ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଏକ ରୂପ ରଖିପାରିବେନାହିଁ; ତୁମେ ଅନେକ ପତ୍ନୀ ସହିତ ହେବାକୁ ପଡିବ ।’
ନ ଚ ପୁତ୍ରକୃତାଂ ପ୍ରୀତିଂ ମତ୍କ୍ରୋଧକଲୁଷୀକୃତା । ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତ୍ଵଂ ସୁଦୁର୍ମେଧୋ ମମ ପୁତ୍ରମନିଚ୍ଛତୀ ॥୧-୩୬-
ତୁମେ ମୋ ପୁଅକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ମୋତେ କ୍ରୋଧିତ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ସଂତୋଷ ପାଇବେ ନାହିଁ ।
ତାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପୀଡିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରାନ୍ ସୁରପତିସ୍ତଦା । ଗମନାଯୋପଚକ୍ରାମ ଦିଶଂ ଵରୁଣପାଲିତାମ୍ ॥୧-୩୬-
ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ସେତେବେଳେ ଭାରୁଣ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ସ ଗତ୍ଵା ତପ ଆତିଷ୍ଠତ୍ ପାର୍ଶ୍ଵେ ତସ୍ଯୋତ୍ତରେ ଗିରେଃ । ହିମଵତ୍ପ୍ରଭଵେ ଶୃଙ୍ଗେ ସହ ଦେଵ୍ଯା ମହେଶ୍ଵରଃ ॥୧-୩୬-
ସେଠାକୁ ଯାଇ, ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ଦେବୀ ସହିତ ହିମବତ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଅଂଶରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ବସିଲେ ।
ଏଷ ତେ ଵିସ୍ତରୋ ରାମ ଶୈଲପୁତ୍ର୍ଯା ନିଵେଦିତଃ ଗଙ୍ଗାଯାଃ ପ୍ରଭଵଂ ଚୈଵ ଶୃଣୁ ମେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣ ॥୧-୩୬-
ରାମ, ଏହି କଥା ପାହାଡ଼ର ଝିଅ ତୁମକୁ କହିଛି; ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ମୋ ଥରେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ ।
thumb|ସପ୍ତତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ସପ୍ତତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ସତ୍ତରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ ।
ତପ୍ଯମାନେ ତଦା ଦେଵେ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ । ସେନାପତିମଭୀପ୍ସନ୍ତଃ ପିତାମହମୁପାଗମନ୍ ॥୧-୩୭-
ସେତେବେଳେ ଦେବତା ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ଆଗୁଆ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏକ ନାୟକ ଚାହିଁ ପିତାମହଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ।
ତତୋଽବ୍ରୁଵନ୍ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଭଗଵନ୍ତଂ ପିତାମହମ୍ । ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସୁରାରାମ ସେନ୍ଦ୍ରାଃ ସାଗ୍ନିପୁରୋଗମାଃ ॥୧-୩୭-
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନି ସହିତ, ପିତାମହଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ମଧୁର କଥା କହିଲେ ।
ଯେନ ସେନାପତିର୍ଦେଵ ଦତ୍ତୋ ଭଗଵତା ପୁରା । ସ ତପଃ ପରମାସ୍ଥାଯ ତପ୍ଯତେ ସ୍ମ ସହୋମଯା ॥୧-୩୭-
ଯେଉଁ ଦେବତା ନାୟକ ଆପଣ ପୂର୍ବେ ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ଜୀବନୀ ସହିତ ଗଭୀର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଛନ୍ତି ।
ଯଦତ୍ରାନନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ସଂଵିଧତ୍ସ୍ଵ ଵିଧାନଜ୍ଞ ତ୍ଵଂ ହି ନଃ ପରମା ଗତିଃ ॥୧-୩୭-
ଏବେ ଯେଉଁ କାମ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କରିବା ଦରକାର, ଆପଣ ତାହା ଉଚିତ ଭାବେ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ଆମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ ।