ରାଵଣୋଽଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଲେନାଭିଜଘାନ ହ। ସ ଵାଲିପୁତ୍ରାଭିହତୋ ଵକ୍ତ୍ରାଚ୍ଛୋଣିତମୁଦ୍ଵମନ୍
ଅଙ୍ଗଦ ତାକୁ ରାବଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାଳି ମାରି ଆଘାତ କଲେ।
ଅସୁରୋ ନ୍ଯପତଦ୍ ଭୂମୌ ପର୍ଯସ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତଃ। ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସେ ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ
ବାଳିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଆଘାତରେ ସେ ଦାନବଟିଏ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁହ ଝରାଇ ଚୁଆଁ ହେଲା।
ଵ୍ଯଚିନ୍ଵନ୍ ପ୍ରାଯଶସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵଂ ତେ ଗିରିଗହ୍ଵରମ୍। ଵିଚିତଂ ତୁ ତତଃ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେ ତେ କାନନୌକସଃ
ସେ ଦାନବ ନିର୍ଜୀବ ହେବା ପରେ, ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଗୁହା ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କଲେ।
ଅନ୍ଯଦେଵାପରଂ ଘୋରଂ ଵିଵିଶୁର୍ଗିରିଗହ୍ଵରମ୍। ତେ ଵିଚିତ୍ଯ ପୁନଃ ଖିନ୍ନା ଵିନିଷ୍ପତ୍ଯ ସମାଗତାଃ। ଏକାନ୍ତେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ତୁ ନିଷେଦୁର୍ଦୀନମାନସାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଲାଶ କରି, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁଣି ଖୋଜି ହେବା ପରେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ବାହାରି ଏକାନ୍ତରେ ଗଛ ତଳେ ବସି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଏକଠି ହେଲେ।
thumb|ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏକୋନପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ।
ଅଥାଙ୍ଗଦସ୍ତଦା ସର୍ଵାନ୍ ଵାନରାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଶନୈର୍ଵଚଃ
ତାପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଦୟାଳୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ।
ଵନାନି ଗିରଯୋ ନଦ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗାଣି ଗହନାନି ଚ। ଦରୀ ଗିରିଗୁହାଶ୍ଚୈଵ ଵିଚିତାଃ ସର୍ଵମନ୍ତତଃ
ବନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଘନ ଅଞ୍ଚଳ, ଖାଦି ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହା — ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ ହୋଇଯାଇଛି।
ତତ୍ର ତତ୍ର ସହାସ୍ମାଭିର୍ଜାନକୀ ନ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ। ତଥା ରକ୍ଷୋଽପହର୍ତା ଚ ସୀତାଯାଶ୍ଚୈଵ ଦୁଷ୍କୃତୀ
ଏଠା ଉଠା ସେମାନେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜାନକୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ନାହିଁ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ।
କାଲଶ୍ଚ ନୋ ମହାନ୍ ଯାତଃ ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚୋଗ୍ରଶାସନଃ। ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵନ୍ତଃ ସହିତା ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ
ଆମ ପାଖରେ ବହୁତ ସମୟ କଟିଗଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ତିବ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦେଉଥିବା ରାଜା। ତେଣୁ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜନ୍ତୁ।
ଵିହାଯ ତନ୍ଦ୍ରୀଂ ଶୋକଂ ଚ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍। ଵିଚିନୁଧ୍ଵଂ ତଥା ସୀତାଂ ପଶ୍ଯାମୋ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଆଳସ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଘୁମ୍ ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ଭାବରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା।
ଅନିର୍ଵେଦଂ ଚ ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ମନସଶ୍ଚାପରାଜଯମ୍। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିକରାଣ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ମାଦେତଦ୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଅଭିରୁଚି, ଦକ୍ଷତା ଓ ଅଜୟ ମନ — ଏହିମାନେ କାମର ସଫଳତା ଆଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିକଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ଅଦ୍ଯାପୀଦଂ ଵନଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନୌକସଃ। ଖେଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ସର୍ଵଂ ଵନମେଵ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍
ଏଠିଏଁ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ବନକୁ ଆଉଥରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ବନ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଵଶ୍ଯଂ କୁର୍ଵତାଂ ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍। ପରଂ ନିର୍ଵେଦମାଗମ୍ଯ ନହି ନୋନ୍ମୀଲନଂ କ୍ଷମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲଗାତାର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହାର ଫଳ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିଛି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧନୋ ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ଭେତଵ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସତତଂ ରାମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ କଠୋର ଶାସନ କରନ୍ତି, ଓ ବାନରମାନେ, ସେଉଁଠି ଓ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
ହିତାର୍ଥମେତଦୁକ୍ତଂ ଵଃ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ। ଉଚ୍ଯତାଂ ହି କ୍ଷମଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵାନରାଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କହିଛି; ଯଦି ତୁମମାନେ ଚାହଁ, ଏହା କର। ଯଦି ଆଉ କିଛି ଭଲ ଉପାୟ ଥାଏ, ସେଥିରେ ସମସ୍ତେ ମତ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧମାଦନଃ। ଉଵାଚ ଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ପିପାସାଶ୍ରମଖିନ୍ନଯା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗନ୍ଧମାଦନ ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସଦୃଶଂ ଖଲୁ ଵୋ ଵାକ୍ଯମଙ୍ଗଦୋ ଯଦୁଵାଚ ହ। ହିତଂ ଚୈଵାନୁକୂଲଂ ଚ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍
ଅଙ୍ଗଦ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଭଲ। ସେ କହିଥିବା ଉପାୟ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁନର୍ମାର୍ଗାମହେ ଶୈଲାନ୍ କନ୍ଦରାଂଶ୍ଚ ଶିଲାଂସ୍ତଥା। କାନନାନି ଚ ଶୂନ୍ଯାନି ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ
ଆମେ ପୁଣିଥରେ ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ପାଥର, ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିବା।
ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟାନି ସର୍ଵାଣି ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନଂ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣି ସଂଗତାଃ
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠି ଖୋଜିବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିବା।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୁନର୍ଵାନରାସ୍ତେ ମହାବଲାଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯକାନନସଂକୀର୍ଣାଂ ଵିଚେରୁର୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ତାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ପୁଣି ଉଠି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଭରିଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜିଲେ।
ତେ ଶାରଦାଭ୍ରପ୍ରତିମଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ରଜତପର୍ଵତମ୍। ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତଂ ଦରୀଵନ୍ତମଧିରୁହ୍ଯ ଚ ଵାନରାଃ
ବାନରମାନେ ଶରଦ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହା ଥିବା ମଧୁର ଚାନ୍ଦି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ଲୋଧ୍ରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ସପ୍ତପର୍ଣଵନାନି ଚ। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ହରିଵରାଃ ସୀତାଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଲୋଧ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ।
ତସ୍ଯାଗ୍ରମଧିରୂଢାସ୍ତେ ଶ୍ରାନ୍ତା ଵିପୁଲଵିକ୍ରମାଃ। ନ ପଶ୍ଯନ୍ତି ସ୍ମ ଵୈଦେହୀଂ ରାମସ୍ଯ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍
ସେମାନେ ଶିଖର ଉପରେ ଚଢ଼ି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରାଣୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତେ ତୁ ଦୃଷ୍ଟିଗତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଶୈଲଂ ବହୁକନ୍ଦରମ୍। ଅଧ୍ଯାରୋହନ୍ତ ହରଯୋ ଵୀକ୍ଷମାଣାଃ ସମନ୍ତତଃ
ତେବେ, ଅନେକ ଗୁହା ଥିବା ସେଇ ପାହାଡ଼ ଦୃଷ୍ଟିଗତ ହେବା ପରେ, ବାନରମାନେ ସେଉଠାକୁ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖିଲେ।
ଅଵରୁହ୍ଯ ତତୋ ଭୂମିଂ ଶ୍ରାନ୍ତା ଵିଗତଚେତସଃ। ସ୍ଥିତା ମୁହୂର୍ତଂ ତତ୍ରାଥ ଵୃକ୍ଷମୂଲମୁପାଶ୍ରିତାଃ
ତାପରେ, ସେମାନେ ଭୂମିକୁ ଅବତରଣ କରି, କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ମନ ହରାଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଖଣ୍ଡ ଗଛ ତଳେ ବସି ଅଲ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତେ ମୁହୂର୍ତଂ ସମାଶ୍ଵସ୍ତାଃ କିଂଚିଦ୍ଭଗ୍ନପରିଶ୍ରମାଃ। ପୁନରେଵୋଦ୍ଯତାଃ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ମାର୍ଗିତୁଂ ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ସେମାନେ କିଛି ଖଣ୍ଡ ବିଶ୍ରାମ କରି, କ୍ଳାନ୍ତି କିଛି ହ୍ରାସ ପାଇଲା ପରେ, ପୁଣି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଲେ।
ହନୁମତ୍ପ୍ରମୁଖାସ୍ତାଵତ୍ ପ୍ରସ୍ଥିତାଃ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯମେଵାଦିତଃ କୃତ୍ଵା ଵିଚେରୁଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ
ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜିଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ।
ସହ ତାରାଙ୍ଗଦାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସଂଗମ୍ଯ ହନୁମାନ୍ କପିଃ। ଵିଚିନୋତି ଚ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଗୁହାଶ୍ଚ ଗହନାନି ଚ
ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ହନୁମାନ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ।
ସିଂହଶାର୍ଦୂଲଜୁଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଗୁହାଶ୍ଚ ପରିତସ୍ତଦା। ଵିଷମେଷୁ ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ
ସେଠାରେ, ସେଇ ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାଖରେ ସିଂହ ଓ ବାଘ ରହୁଥିବା ଗୁହା ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଝରଣା ଥିବା ଅଞ୍ଚଳ ଥିଲା।