ମହର୍ଷିଃ ପରମାମର୍ଷୀ ନିଯମୈର୍ଦୁଷ୍ପ୍ରଧର୍ଷଣଃ। ତସ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ଵନେ ପୁତ୍ରୋ ବାଲକୋ ଦଶଵାର୍ଷିକଃ
ସେ ମହାର୍ଷି ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧୀ ଓ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ; ସେଠି ତାଙ୍କ ଦଶ ବର୍ଷର ଛୁଆଁ ହରାଇଗଲା।
ପ୍ରଣଷ୍ଟୋ ଜୀଵିତାନ୍ତାଯ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତେନ ମହାମୁନିଃ। ତେନ ଧର୍ମାତ୍ମନା ଶପ୍ତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତତ୍ର ମହଦ୍ଵନମ୍
ସେଇ ଘଟଣାରେ ମହାମୁନି ଭୟଙ୍କର ରୂଷ୍ଟ ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶାପ ଦେଲେ।
ଅଶରଣ୍ଯଂ ଦୁରାଧର୍ଷଂ ମୃଗପକ୍ଷିଵିଵର୍ଜିତମ୍। ତସ୍ଯ ତେ କାନନାନ୍ତାଂସ୍ତୁ ଗିରୀଣାଂ କନ୍ଦରାଣି ଚ
ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଶ୍ରୟହୀନ, ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା; ଏଠି ତୁମେ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଓ ଅରଣ୍ୟ ସୀମା ଭଲଭାବେ ଖୋଜ।
ପ୍ରଭଵାଣି ନଦୀନାଂ ଚ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତି ସମାହିତାଃ। ତତ୍ର ଚାପି ମହାତ୍ମାନୋ ନାପଶ୍ଯଞ୍ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ସେମାନେ ଏଠି ନଦୀର ଉତ୍ସ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହା ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ମହାତ୍ମାମାନେ ଜନକଙ୍କ ଝିଅକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ହର୍ତାରଂ ରାଵଣଂ ଵାପି ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରିଯକାରିଣଃ। ତେ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତୁ ତଂ ଭୀମଂ ଲତାଗୁଲ୍ମସମାଵୃତମ୍
ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିଥିବା ରାବଣ, ଯିଏ ହରଣ କରିଥିଲେ, ସେଠାରେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଦଦୃଶୁର୍ଭୀମକର୍ମାଣମସୁରଂ ସୁରନିର୍ଭଯମ୍। ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରା ଘୋରଂ ସ୍ଥିତଂ ଶୈଲମିଵାସୁରମ୍
ସେମାନେ ଲତା ଓ ଝାଡିରେ ଢାକା ଭୟଙ୍କର ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଏକ ଭୟାନକ, ଦେବତାମାନେ ଭୟ କରୁନଥିବା ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ।
ଗାଢଂ ପରିହିତାଃ ସର୍ଵେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ପର୍ଵତୋପମମ୍। ସୋଽପି ତାନ୍ ଵାନରାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ନଷ୍ଟାଃ ସ୍ଥେତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ ବଲୀ
ସେ ଦାନବଟିଏ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ଦୂରେ ହଟିଗଲେ। ଦାନବଟିଏ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲା, 'ତୁମେ ସବୁ ହେଲା ହରାଇଗଲା!'
ଅଭ୍ଯଧାଵତ ସଂକ୍ରୁଦ୍ଧୋ ମୁଷ୍ଟିମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସଂଗତମ୍। ତମାପତନ୍ତଂ ସହସା ଵାଲିପୁତ୍ରୋଽଙ୍ଗଦସ୍ତଦା
ସେ ଦାନବଟିଏ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ମୁଠି ଉଠାଇ ଦୌଡ଼ିଆସିଲା; ଏହି ସମୟରେ ବାଳିଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ ହଠାତ୍ ତାକୁ ଆଘାତ କଲେ।
ରାଵଣୋଽଯମିତି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତଲେନାଭିଜଘାନ ହ। ସ ଵାଲିପୁତ୍ରାଭିହତୋ ଵକ୍ତ୍ରାଚ୍ଛୋଣିତମୁଦ୍ଵମନ୍
ଅଙ୍ଗଦ ତାକୁ ରାବଣ ବୋଲି ଚିହ୍ନି, ତାଳି ମାରି ଆଘାତ କଲେ।
ଅସୁରୋ ନ୍ଯପତଦ୍ ଭୂମୌ ପର୍ଯସ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତଃ। ତେ ତୁ ତସ୍ମିନ୍ ନିରୁଚ୍ଛ୍ଵାସେ ଵାନରା ଜିତକାଶିନଃ
ବାଳିଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଆଘାତରେ ସେ ଦାନବଟିଏ ପାହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବା ପରି ଭୂମିରେ ଲୁହ ଝରାଇ ଚୁଆଁ ହେଲା।
ଵ୍ଯଚିନ୍ଵନ୍ ପ୍ରାଯଶସ୍ତତ୍ର ସର୍ଵଂ ତେ ଗିରିଗହ୍ଵରମ୍। ଵିଚିତଂ ତୁ ତତଃ ସର୍ଵଂ ସର୍ଵେ ତେ କାନନୌକସଃ
ସେ ଦାନବ ନିର୍ଜୀବ ହେବା ପରେ, ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ପାହାଡ଼ର ସମସ୍ତ ଗୁହା ଭଲଭାବେ ତଲାଶ କଲେ।
ଅନ୍ଯଦେଵାପରଂ ଘୋରଂ ଵିଵିଶୁର୍ଗିରିଗହ୍ଵରମ୍। ତେ ଵିଚିତ୍ଯ ପୁନଃ ଖିନ୍ନା ଵିନିଷ୍ପତ୍ଯ ସମାଗତାଃ। ଏକାନ୍ତେ ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ତୁ ନିଷେଦୁର୍ଦୀନମାନସାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଲାଶ କରି, ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପୁଣି ଖୋଜି ହେବା ପରେ, କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତେ ବାହାରି ଏକାନ୍ତରେ ଗଛ ତଳେ ବସି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଏକଠି ହେଲେ।
thumb|ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନପଞ୍ଚାଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏକୋନପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ।
ଅଥାଙ୍ଗଦସ୍ତଦା ସର୍ଵାନ୍ ଵାନରାନିଦମବ୍ରଵୀତ୍। ପରିଶ୍ରାନ୍ତୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସମାଶ୍ଵାସ୍ଯ ଶନୈର୍ଵଚଃ
ତାପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଦୟାଳୁ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ।
ଵନାନି ଗିରଯୋ ନଦ୍ଯୋ ଦୁର୍ଗାଣି ଗହନାନି ଚ। ଦରୀ ଗିରିଗୁହାଶ୍ଚୈଵ ଵିଚିତାଃ ସର୍ଵମନ୍ତତଃ
ବନ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଦୁର୍ଗମ ଓ ଘନ ଅଞ୍ଚଳ, ଖାଦି ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହା — ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ଭଲଭାବେ ତଲାଶ ହୋଇଯାଇଛି।
ତତ୍ର ତତ୍ର ସହାସ୍ମାଭିର୍ଜାନକୀ ନ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ। ତଥା ରକ୍ଷୋଽପହର୍ତା ଚ ସୀତାଯାଶ୍ଚୈଵ ଦୁଷ୍କୃତୀ
ଏଠା ଉଠା ସେମାନେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜାନକୀ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ନାହିଁ ସୀତାଙ୍କୁ ହରଣ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ।
କାଲଶ୍ଚ ନୋ ମହାନ୍ ଯାତଃ ସୁଗ୍ରୀଵଶ୍ଚୋଗ୍ରଶାସନଃ। ତସ୍ମାଦ୍ ଭଵନ୍ତଃ ସହିତା ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ସମନ୍ତତଃ
ଆମ ପାଖରେ ବହୁତ ସମୟ କଟିଗଲା, ସୁଗ୍ରୀବ ତିବ୍ର ଆଜ୍ଞା ଦେଉଥିବା ରାଜା। ତେଣୁ, ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଖୋଜନ୍ତୁ।
ଵିହାଯ ତନ୍ଦ୍ରୀଂ ଶୋକଂ ଚ ନିଦ୍ରାଂ ଚୈଵ ସମୁତ୍ଥିତାମ୍। ଵିଚିନୁଧ୍ଵଂ ତଥା ସୀତାଂ ପଶ୍ଯାମୋ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍
ଆଳସ୍ୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଘୁମ୍ ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ଭାବରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠି ଆମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା।
ଅନିର୍ଵେଦଂ ଚ ଦାକ୍ଷ୍ଯଂ ଚ ମନସଶ୍ଚାପରାଜଯମ୍। କାର୍ଯସିଦ୍ଧିକରାଣ୍ଯାହୁସ୍ତସ୍ମାଦେତଦ୍ ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଅଭିରୁଚି, ଦକ୍ଷତା ଓ ଅଜୟ ମନ — ଏହିମାନେ କାମର ସଫଳତା ଆଣେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିକଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ଅଦ୍ଯାପୀଦଂ ଵନଂ ଦୁର୍ଗଂ ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନୌକସଃ। ଖେଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନଃ ସର୍ଵଂ ଵନମେଵ ଵିଚିନ୍ଵତାମ୍
ଏଠିଏଁ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ବନକୁ ଆଉଥରେ ଖୋଜନ୍ତୁ, କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତେ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ବନ ତଲାଶ କରନ୍ତୁ।
ଅଵଶ୍ଯଂ କୁର୍ଵତାଂ ତସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ କର୍ମଣଃ ଫଲମ୍। ପରଂ ନିର୍ଵେଦମାଗମ୍ଯ ନହି ନୋନ୍ମୀଲନଂ କ୍ଷମମ୍
ଯେଉଁମାନେ ଲଗାତାର ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତାହାର ଫଳ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କିଛି ସାଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵଃ କ୍ରୋଧନୋ ରାଜା ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ଵାନରାଃ। ଭେତଵ୍ଯଂ ତସ୍ଯ ସତତଂ ରାମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଓ କଠୋର ଶାସନ କରନ୍ତି, ଓ ବାନରମାନେ, ସେଉଁଠି ଓ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ସଦା ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
ହିତାର୍ଥମେତଦୁକ୍ତଂ ଵଃ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ। ଉଚ୍ଯତାଂ ହି କ୍ଷମଂ ଯତ୍ ତତ୍ ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵାନରାଃ
ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କହିଛି; ଯଦି ତୁମମାନେ ଚାହଁ, ଏହା କର। ଯଦି ଆଉ କିଛି ଭଲ ଉପାୟ ଥାଏ, ସେଥିରେ ସମସ୍ତେ ମତ ଦିଅନ୍ତୁ।
ଅଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ଗନ୍ଧମାଦନଃ। ଉଵାଚ ଵ୍ଯକ୍ତଯା ଵାଚା ପିପାସାଶ୍ରମଖିନ୍ନଯା
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଗନ୍ଧମାଦନ ତୀବ୍ର ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସଦୃଶଂ ଖଲୁ ଵୋ ଵାକ୍ଯମଙ୍ଗଦୋ ଯଦୁଵାଚ ହ। ହିତଂ ଚୈଵାନୁକୂଲଂ ଚ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ଭାଷିତମ୍
ଅଙ୍ଗଦ କହିଥିବା କଥା ନିଶ୍ଚୟ ତୁମମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଭଲ। ସେ କହିଥିବା ଉପାୟ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ପୁନର୍ମାର୍ଗାମହେ ଶୈଲାନ୍ କନ୍ଦରାଂଶ୍ଚ ଶିଲାଂସ୍ତଥା। କାନନାନି ଚ ଶୂନ୍ଯାନି ଗିରିପ୍ରସ୍ରଵଣାନି ଚ
ଆମେ ପୁଣିଥରେ ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ପାଥର, ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଜିବା।
ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟାନି ସର୍ଵାଣି ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୁ ଵନଂ ସର୍ଵେ ଗିରିଦୁର୍ଗାଣି ସଂଗତାଃ
ମହାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବ ଯେଉଁଠି ଖୋଜିବାକୁ କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁଠାରେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁପ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିବା।
ତତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ପୁନର୍ଵାନରାସ୍ତେ ମହାବଲାଃ। ଵିନ୍ଧ୍ଯକାନନସଂକୀର୍ଣାଂ ଵିଚେରୁର୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍
ତାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ପୁଣି ଉଠି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲ ଭରିଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜିଲେ।
ତେ ଶାରଦାଭ୍ରପ୍ରତିମଂ ଶ୍ରୀମଦ୍ରଜତପର୍ଵତମ୍। ଶୃଙ୍ଗଵନ୍ତଂ ଦରୀଵନ୍ତମଧିରୁହ୍ଯ ଚ ଵାନରାଃ
ବାନରମାନେ ଶରଦ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହା ଥିବା ମଧୁର ଚାନ୍ଦି ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।
ତତ୍ର ଲୋଧ୍ରଵନଂ ରମ୍ଯଂ ସପ୍ତପର୍ଣଵନାନି ଚ। ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ହରିଵରାଃ ସୀତାଦର୍ଶନକାଂକ୍ଷିଣଃ
ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ, ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ସେଠାରେ ରମ୍ୟ ଲୋଧ୍ର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ।