ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଣ୍ଯସଲିଲାଂ ହଂସସାରସସେଵିତାମ୍ । ବଭୂଵୁର୍ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ମୁଦିତାଃ ସହରାଘଵାଃ ॥୧-୩୫-
ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ନଦୀ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପ୍ରବାସ କରୁଥିବା, ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ତଦା ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁର୍ଵାସପରିଗ୍ରହମ୍ । ତତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସଂତର୍ପ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ ॥୧-୩୫-
ସେମାନେ ସେଇ ତୀରରେ ବାସ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
ହୁତ୍ଵା ଚୈଵାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣି ପ୍ରାଶ୍ଯ ଚାମୃତଵଦ୍ଧଵିଃ । ଵିଵିଶୁର୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ଶୁଭା ମୁଦିତମାନସାଃ ॥୧-୩୫-
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଅମୃତ ସମାନ ହବି ଖାଇ, ସମସ୍ତେ ଖୁସି ମନେ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପରିଵାର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । ଵିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ରାଘଵୌ ଚ ଯଥାର୍ହତଃ । ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟମନା ରାମୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୫-
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ବସିଲେ, ରାଘବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଖୁସି ହୃଦୟରେ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କଥମାକ୍ରମ୍ଯ ଗତା ନଦନଦୀପତିମ୍ ॥୧-୩୫-
ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?
ଚୋଦିତୋ ରାମଵାକ୍ଯେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ଜନ୍ମ ଚ ଗଙ୍ଗାଯା ଵକ୍ତୁମେଵୋପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୫-
ରାମଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରୋ ହିମଵାନ୍ ରାମ ଧାତୂନାମାକରୋ ମହାନ୍ । ତସ୍ଯ କନ୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ରାମ ରୂପେଣାପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି ॥୧-୩୫-
ହେ ରାମ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଧାତୁର ମୂଳ ସ୍ତୋତ୍ର ହିମବାନଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ କନ୍ୟା ଥିଲେ।
ଯା ମେରୁଦୁହିତା ରାମ ତଯୋର୍ମାତା ସୁମଧ୍ଯମା । ନାମ୍ନା ମେନା ମନୋଜ୍ଞା ଵୈ ପତ୍ନୀ ହିମଵତଃ ପ୍ରିଯା ॥୧-୩୫-
ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କର ମାଆ ଥିଲେ ମେନା, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ରୂପସୀ ଓ ସୁସଂଖ୍ୟା ଝିଅ, ହିମବାନଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ।
ତସ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗେଯମଭଵଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହିମଵତଃ ସୁତା । ଉମା ନାମ ଦ୍ଵିତୀଯାଭୂତ୍ କନ୍ଯା ତସ୍ଯୈଵ ରାଘଵ ॥୧-୩୫-
ହିମବାନଙ୍କ ଏହି ପତ୍ନୀ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଉମା।
ଅଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵକାର୍ଯଚିକୀର୍ଷଯା । ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ ଵରଯାମାସୁର୍ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍ ॥୧-୩୫-
ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ନଦୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ।
ଦଦୌ ଧର୍ମେଣ ହିମଵାଂସ୍ତନଯାଂ ଲୋକପାଵନୀମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦପଥଗାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାମ୍ଯଯା ॥୧-୩୫-
ହିମବାନ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ନିଜ ଝିଅ, ଲୋକପାବନୀ ଓ ଇଚ୍ଛାମତା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତ୍ରିଲୋକାର୍ଥଂ ତ୍ରିଲୋକହିତକାଂକ୍ଷିଣଃ । ଗଙ୍ଗାମାଦାଯ ତେଽଗଚ୍ଛନ୍ କୃତାର୍ଥେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୫-
ତିନି ଲୋକର କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଯା ଚାନ୍ଯା ଶୈଲଦୁହିତା କନ୍ଯାଽସୀଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଉଗ୍ରଂ ସୁଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ ତପସ୍ତେପେ ତପୋଧନା ॥୧-୩୫-
ହେ ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ, ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ଉମା ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଧରି, ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଉଗ୍ରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତାଂ ଦଦୌ ଶୈଲଵରଃ ସୁତାମ୍ । ରୁଦ୍ରାଯାପ୍ରତିରୂପାଯ ଉମାଂ ଲୋକନମସ୍କୃତାମ୍ ॥୧-୩୫-
ଶୈଳରାଜ ନିଜ ଝିଅ ଉମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜିତା, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ଏତେ ତେ ଶୈଲରାଜସ୍ଯ ସୁତେ ଲୋକନମସ୍କୃତେ । ଗଙ୍ଗା ଚ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଉମାଦେଵୀ ଚ ରାଘଵ ॥୧-୩୫-
ହେ ରାଘବ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୂଜ୍ୟ କନ୍ୟା—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମାଦେବୀ।
ଏତତ୍ ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯଥା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ଖଂ ଗତା ପ୍ରଥମଂ ତାତ ଗତିଂ ଗତିମତାଂ ଵର ॥୧-୩୫-
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି—କିପରି ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ।
ସୈଷା ସୁରନଦୀ ରମ୍ଯା ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରତନଯା ତଦା । ସୁରଲୋକଂ ସମାରୂଢା ଵିପାପା ଜଲଵାହିନୀ ॥୧-୩୫-
ତାପରେ ଏହି ଶୁଭ୍ର ଦେବନଦୀ, ପାହାଡ଼ର ଝିଅ, ପାପରହିତ ଓ ଜଳବାହିନୀ ହୋଇ, ଦେବଲୋକକୁ ଚଢ଼ିଗଲେ।
thumb|ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଛତ୍ତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ।
ଉକ୍ତଵାକ୍ଯେ ମୁନୌ ତସ୍ମିନ୍ନୁଭୌ ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣୌ । ପ୍ରତିନନ୍ଦ୍ଯ କଥାଂ ଵୀରାଵୂଚତୁର୍ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୩୬-
ମୁନି ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ଶୂରବୀର ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସେ କଥାକୁ ସ୍ବୀକାର କରି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଧର୍ମଯୁକ୍ତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କଥିତଂ ପରମଂ ତ୍ଵଯା । ଦୁହିତୁଃ ଶୈଲରାଜସ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଯା ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଵିସ୍ତରଂ ଵିସ୍ତରଜ୍ଞୋଽସି ଦିଵ୍ଯମାନୁଷସମ୍ଭଵମ୍ ॥୧-୩୬-
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଧର୍ମମୟ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଶୈଳରାଜଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କନ୍ୟାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବାକୁ ଉଚିତ, କାରଣ ଆପଣ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି।
ତ୍ରୀନ୍ ପଥୋ ହେତୁନା କେନ ପ୍ଲାଵଯେଲ୍ଲୋକପାଵନୀ । କଥଂ ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗା ଵିଶ୍ରୁତା ସରିଦୁତ୍ତମା ॥୧-୩୬-
ଲୋକପାବନୀ ଗଙ୍ଗା କେଉଁ କାରଣରେ ତିନିପଥରେ ବହେ? କିପରି ଏହି ନଦୀ ତିନିପଥଗାମିନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ?
ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଧର୍ମଜ୍ଞ କର୍ମଭିଃ କୈଃ ସମନ୍ଵିତା । ତଥା ବ୍ରୁଵତି କାକୁତ୍ସ୍ଥେ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତପୋଧନଃ ॥୧-୩୬-
ତିନି ଲୋକରେ, ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାହା ସହ ଏହି ଗଙ୍ଗା କରିଥିଲେ? ଏଭଳି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାପରେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ନିଖିଲେନ କଥାଂ ସର୍ଵାମୃଷିମଧ୍ଯେ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍ । ପୁରା ରାମ କୃତୋଦ୍ଵାହଃ ଶିତିକଣ୍ଠୋ ମହାତପାଃ ॥୧-୩୬-
ସେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ କଥା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହିଲେ: ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ହେ ରାମ, ମହାତପସ୍ବୀ ଶିତିକଣ୍ଠ ବିବାହିତ ହୋଇଥିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵୀଂ ମୈଥୁନାଯୋପଚକ୍ରମେ । ତସ୍ଯ ସଂକ୍ରୀଡମାନସ୍ଯ ମହାଦେଵସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଶିତିକଣ୍ଠସ୍ଯ ଦେଵସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଗତମ୍ ॥୧-୩୬-
ଭଗବାନ ଶିବ ଦେବୀକୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ସହ ଏକତ୍ର ହେବାରେ ଲଗିଲେ । ଏହିପରି ମହାଦେବ, ଶିତକଣ୍ଠ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଶିବ ଦେବୀ ସହ ଖେଳିବାରେ, ଏକ ଶତ ବର୍ଷ ଦିବ୍ୟ ସମୟ କଟିଗଲା ।
ନ ଚାପି ତନଯୋ ରାମ ତସ୍ଯାମାସୀତ୍ ପରଂତପ । ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସମୁଦ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପିତାମହପୁରୋଗମାଃ ॥୧-୩୬-
ହେ ରାମ, ତଥାପି ଦେବୀଙ୍କୁ ଏକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଇନାହିଁ । ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପିତାମହଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ।
ଯଦିହୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ଭୂତଂ କସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିସହିଷ୍ଯତି । ଅଭିଗମ୍ଯ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରଣିପତ୍ଯେଦମବ୍ରୁଵନ୍ ॥୧-୩୬-
‘ଏଠାରେ ଯଦି କିଛି ଜନ୍ମ ନେଇ, କିଏ ତାହାକୁ ସହିପାରିବ?’ — ଏପରି ଭାବି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଆସି, ନମସ୍କାର କରି, ଏପରି କହିଲେ ।
ଦେଵଦେଵ ମହାଦେଵ ଲୋକସ୍ଯାସ୍ଯ ହିତେ ରତ । ସୁରାଣାଂ ପ୍ରଣିପାତେନ ପ୍ରସାଦଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୩୬-
‘ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ମହାଦେବ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକର ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା, ଆମେ ନମସ୍କାର କରିଛୁ, ଦୟା କରିବାଠାରେ ତୁମେ ଯୋଗ୍ୟ ।’
ନ ଲୋକା ଧାରଯିଷ୍ଯନ୍ତି ତଵ ତେଜଃ ସୁରୋତ୍ତମ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତୋ ଦେଵ୍ଯା ସହ ତପଶ୍ଚର ॥୧-୩୬-
‘ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା, ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଏହି ଲୋକମାନେ ସହିପାରିବେନାହିଁ । ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ସହିତ, ଦେବୀଙ୍କ ସହ ତପ କର ।’
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାମାର୍ଥଂ ତେଜସ୍ତେଜସି ଧାରଯ । ରକ୍ଷ ସର୍ଵାନିମାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ ନାଲୋକଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥୧-୩୬-
‘ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ, ତୁମ ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ରଖ । ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କର, ଏହି ଲୋକକୁ ଅବସ୍ଥାନ ଅନୁଯୋଗ୍ୟ ରଖ ।’
ଦେଵତାନାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵଲୋକମହେଶ୍ଵରଃ । ବାଢମିତ୍ଯବ୍ରଵୀତ୍ ସର୍ଵାନ୍ ପୁନଶ୍ଚେଦମୁଵାଚ ହ ॥୧-୩୬-
ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମହେଶ୍ୱର କହିଲେ, ‘ଠିକ ଅଛି’, ଏପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହି, ପୁନି ଏପରି କହିଲେ ।