ତସ୍ମାତ୍ ତୁ ମିଥୁନାଦେକଂ ପୁମାଂସଂ ପାପନିଶ୍ଚଯଃ । ଜଘାନ ଵୈରନିଲଯୋ ନିଷାଦସ୍ତସ୍ଯ ପଶ୍ଯତଃ ॥୧-୨-
ସେ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀକୁ, ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ଶିକାରୀ ମାରିଦେଲା, ଋଷି ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ।
ତଂ ଶୋଣିତପରୀତାଙ୍ଗଂ ଚେଷ୍ଟମାନଂ ମହୀତଲେ । ଭାର୍ଯା ତୁ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରୁରାଵ କରୁଣାଂ ଗିରମ୍ ॥୧-୨-
ତାଙ୍କର ସାଥୀ ରକ୍ତରେ ଲିପ୍ତ ଦେହ ନେଇ ଭୂମିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତଳମଳାଉଥିବା ଦେଖି, ମହିଳା ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ଭରି ହୁଁଇ ହୁଁଇ କାନ୍ଦିଲା।
ଵିଯୁକ୍ତା ପତିନା ତେନ ଦ୍ଵିଜେନ ସହଚାରିଣା । ତାମ୍ରଶୀର୍ଷେଣ ମତ୍ତେନ ପତ୍ତ୍ରିଣା ସହିତେନ ଵୈ ॥୧-୨-
ସେ ଦ୍ୱିଜ ପକ୍ଷୀ, ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ ଓ ରଙ୍ଗିନ ପାଖ ଥିବା, ମଦରେ ମତାଳ, ସାଥୀ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ମହିଳା ପକ୍ଷୀ ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରୁଥିଲା।
ତଥାଵିଧଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନିଷାଦେନ ନିପାତିତମ୍ । ଋଷେର୍ଧର୍ମାତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ କାରୁଣ୍ଯଂ ସମପଦ୍ଯତ ॥୧-୨-
ଏପରି ଏକ ପକ୍ଷୀକୁ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯିବା ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗିଉଠିଲା।
ତତଃ କରୁଣଵେଦିତ୍ଵାଦଧର୍ମୋଽଯମିତି ଦ୍ଵିଜଃ । ନିଶାମ୍ଯ ରୁଦତୀଂ କ୍ରୌଞ୍ଚୀମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୨-
ତାପରେ, କରୁଣାରେ ଭରି, ଋଷି ଭାବିଲେ—‘ଏହା ଅଧର୍ମ’, ଏବଂ କାନ୍ଦୁଥିବା କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ମା ନିଷାଦ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ ତ୍ଵମଗମଃ ଶାଶ୍ଵତୀଃ ସମାଃ । ଯତ୍ କ୍ରୌଞ୍ଚମିଥୁନାଦେକମଵଧୀଃ କାମମୋହିତମ୍ ॥୧-୨-
‘ହେ ନିଷାଦ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କେବେ ବି ମାନ୍ୟତା ପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକକୁ ମାରିଦେଲା।'
ତସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵତଶ୍ଚିନ୍ତା ବଭୂଵ ହୃଦି ଵୀକ୍ଷତଃ । ଶୋକାର୍ତେନାସ୍ଯ ଶକୁନେଃ କିମିଦଂ ଵ୍ଯାହୃତଂ ମଯା ॥୧-୨-
ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ଋଷି ଦେଖିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ଆସିଲା—‘ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ହୋଇ, ମୁଁ କଣ କହିଦେଲି?’
ଚିନ୍ତଯନ୍ ସ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଶ୍ଚକାର ମତିମାନ୍ମତିମ୍ । ଶିଷ୍ଯଂ ଚୈଵାବ୍ରଵୀଦ୍ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ସ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵଃ ॥୧-୨-
ବିଚାର କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋଷି ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ କହିଲେ:
ପାଦବଦ୍ଧୋଽକ୍ଷରସମସ୍ତନ୍ତ୍ରୀଲଯସମନ୍ଵିତଃ । ଶୋକାର୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ମେ ଶ୍ଲୋକୋ ଭଵତୁ ନାନ୍ଯଥା ॥୧-୨-
‘ପଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷର ଶ୍ରେଣୀ ଏବଂ ସୁରରେ ଯୋଡାଯାଇଥିବା, ଏହି ଶ୍ଲୋକ ମୋ ଦୁଃଖରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ରହୁ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।’
ଶିଷ୍ଯସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ବ୍ରୁଵତୋ ମୁନେର୍ଵାକ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ସଂହୃଷ୍ଟସ୍ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ଗୁରୁଃ ॥୧-୨-
ଋଷି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାକ୍ୟ କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ।
ସୋଽଭିଷେକଂ ତତଃ କୃତ୍ଵା ତୀର୍ଥେ ତସ୍ମିନ୍ ଯଥାଵିଧି । ତମେଵ ଚିନ୍ତଯନ୍ନର୍ଥମୁପାଵର୍ତତ ଵୈ ମୁନିଃ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ସେ ତୀର୍ଥରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଅଭିଷେକ କରି, ଏହି ଘଟଣା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମନେ, ମୁନି ଫେରିଗଲେ।
ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ତତଃ ଶିଷ୍ଯୋ ଵିନୀତଃ ଶ୍ରୁତଵାନ୍ ଗୁରୋଃ । କଲଶଂ ପୂର୍ଣମାଦାଯ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଜଗାମ ହ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଶିକ୍ଷିତ ଓ ବିନୀତ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳ କଳଶ ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶ୍ରମପଦଂ ଶିଷ୍ଯେଣ ସହ ଧର୍ମଵିତ୍ । ଉପଵିଷ୍ଟଃ କଥାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚକାର ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତଃ ॥୧-୨-
ଋଷି ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅନ୍ୟ କଥା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ବସିଗଲେ।
ଆଜଗାମ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକର୍ତା ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ । ଚତୁର୍ମୁଖୋ ମହାତେଜା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତଂ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨-
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ସଂସାରର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରଭୁ, ଚାରିମୁଖ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେ ମୁନିମାନ୍ୟଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।
ଵାଲ୍ମୀକିରଥ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସହସୋତ୍ଥାଯ ଵାଗ୍ଯତଃ । ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଯତୋ ଭୂତ୍ଵା ତସ୍ଥୌ ପରମଵିସ୍ମିତଃ ॥୧-୨-
ବାଲ୍ମୀକି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସହସା ଉଠିଗଲେ, ବାକ୍ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ହାତ ଜୋଡି, ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ପୂଜଯାମାସ ତଂ ଦେଵଂ ପାଦ୍ଯାର୍ଘ୍ଯାସନଵନ୍ଦନୈଃ । ପ୍ରଣମ୍ଯ ଵିଧିଵଚ୍ଚୈନଂ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵ ନିରାମଯମ୍ ॥୧-୨-
ସେ ଦେବତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ନମସ୍କାର ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଶିର ନମାଇ, ତାଙ୍କର କୁଶଳ ଜାଣିଲେ।
ଅଥୋପଵିଶ୍ଯ ଭଗଵାନାସନେ ପରମାର୍ଚିତେ । ଵାଲ୍ମୀକଯେ ଚ ଋଷଯେ ସଂଦିଦେଶାସନଂ ତତଃ ॥୧-୨-
ପରେ, ଭଗବାନ ଉଚ୍ଚ ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମଣା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ସୋଽପ୍ଯୁପାଵିଶଦାସନେ । ଉପଵିଷ୍ଟେ ତଦା ତସ୍ମିନ୍ ସାକ୍ଷାଲ୍ଲୋକପିତାମହେ ।॥୧-୨-
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିଲାପରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଆସନରେ ବସିଲେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ବସିଲେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ଦେଖାଦେଲେ ।
ତଦ୍ଗତେନୈଵ ମନସା ଵାଲ୍ମୀକିର୍ଧ୍ଯାନମାସ୍ଥିତଃ । ପାପାତ୍ମନା କୃତଂ କଷ୍ଟଂ ଵୈରଗ୍ରହଣବୁଦ୍ଧିନା ।॥୧-୨-
ଏହି ଘଟଣାରେ ମନ ଲଗାଇ ଭାଲ୍ମୀକି ଧ୍ୟାନରେ ବସିଲେ । ଦୁଷ୍ଟ ମନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖଦ ଦୃଷ୍ୟ କରାଯାଇଥିଲା, ସେ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ ।
ଯତ୍ ତାଦୃଶଂ ଚାରୁରଵଂ କ୍ରୌଞ୍ଚଂ ହନ୍ଯାଦକାରଣାତ୍ । ଶୋଚନ୍ନେଵ ପୁନଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୀମୁପଶ୍ଲୋକମିମଂ ଜଗୌ ॥୧-୨-
ଏମିତି ଅନ୍ୟାୟରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱରର କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ ମାରାଯିବା ଦେଖି ବିଳାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଗାଇଲେ, କ୍ରଉଞ୍ଚୀ ପକ୍ଷୀ ପାଇଁ ଶୋକ କରି ।
ପୁନରନ୍ତର୍ଗତମନା ଭୂତ୍ଵା ଶୋକପରାଯଣଃ । ତମୁଵାଚ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରହସନ୍ ମୁନିପୁଙ୍ଗଵମ୍ ॥୧-୨-
ପୁନି ମନକୁ ଭିତରେ ଆଣି, ଶୋକରେ ଡୁବିଯାଇଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି ମୁନିମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ କହିଲେ ।
ଶ୍ଲୋକ ଏଵାସ୍ତ୍ଵଯଂ ବଦ୍ଧୋ ନାତ୍ର କାର୍ଯା ଵିଚାରଣା । ମଚ୍ଛନ୍ଦାଦେଵ ତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଯଂ ସରସ୍ଵତୀ ॥୧-୨-
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ଅଛି, ସେପରି ରହୁ । ଏଠାରେ କିଛି ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଆସିଛି ।
ରାମସ୍ଯ ଚରିତଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ କୁରୁ ତ୍ଵମୃଷିସତ୍ତମ । ଧର୍ମାତ୍ମନୋ ଭଗଵତୋ ଲୋକେ ରାମସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ମୁନିମାନ୍ୟ, ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଲେଖ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ ।
ଵୃତ୍ତଂ କଥଯ ଧୀରସ୍ଯ ଯଥା ତେ ନାରଦାଚ୍ଛ୍ରୁତମ୍ । ରହସ୍ଯଂ ଚ ପ୍ରକାଶଂ ଚ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଧୀମତଃ ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ନାରଦଙ୍କଠୁ ଶୁଣିଥିଲା, ସେପରି ଧୀର ରାମଙ୍କର କଥା କହ । ତାଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ କଥା, ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ କହ ।
ରାମସ୍ଯ ସହସୌମିତ୍ରେ ରାକ୍ଷସାନାଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଵୈଦେହ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ଯଦ୍ ଵୃତ୍ତଂ ପ୍ରକାଶଂ ଯଦି ଵା ରହଃ ॥୧-୨-
ରାମ, ସଉମିତ୍ରୀ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ପ୍ରକାଶ ହେଉ କି ଗୁପ୍ତ, ସେମାନେ କହ ।
ତଚ୍ଚାପ୍ଯଵିଦିତଂ ସର୍ଵଂ ଵିଦିତଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି । ନ ତେ ଵାଗନୃତା କାଵ୍ଯେ କାଚିଦତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେଉଁ କଥା ଅଜଣା, ସେମାନେ ତୁମେ ଜାଣିବ । ଏହି କବିତାରେ ତୁମର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ ।
କୁରୁ ରାମକଥାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଶ୍ଲୋକବଦ୍ଧାଂ ମନୋରମାମ୍ । ଯାଵତ୍ ସ୍ଥାସ୍ଯନ୍ତି ଗିରଯଃ ସରିତଶ୍ଚ ମହୀତଲେ ॥୧-୨-
ରାମଙ୍କର ପୁଣ୍ୟ କଥା ଶ୍ଲୋକରେ ଗଠିତ ଓ ମନୋରମ ଭାବେ ଲେଖ । ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଏ ଭୂମିରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କଥା ରହିବ ।
ତାଵଦ୍ ରାମାଯଣକଥା ଲୋକେଷୁ ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି । ଯାଵଦ୍ ରାମସ୍ଯ ଚ କଥା ତ୍ଵତ୍କୃତା ପ୍ରଚରିଷ୍ଯତି ॥୧-୨-
ଯେପରି ତୁମେ ଲେଖିଥିବା ରାମଙ୍କର କଥା ଚାଲିଥାଏ, ତେଉଁପରି ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ ।
ତାଵଦୂର୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ମଲ୍ଲୋକେଷୁ ନିଵତ୍ସ୍ଯସି । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ । ତତଃ ସଶିଷ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ର୍ମୁନିର୍ଵିସ୍ମଯମାଯଯୌ ॥୧-୨-
ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ । ଏପରି କହି, ପୂଜ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ । ତାପରେ, ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ପୂଜ୍ୟ ମୁନି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଚାଲିଗଲେ ।
ତସ୍ଯ ଶିଷ୍ଯାସ୍ତତଃ ସର୍ଵେ ଜଗୁଃ ଶ୍ଲୋକମିମଂ ପୁନଃ । ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ ପ୍ରୀଯମାଣାଃ ପ୍ରାହୁଶ୍ଚ ଭୃଶଵିସ୍ମିତାଃ ॥୧-୨-
ତାପରେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପୁନିପୁନି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଥିଲେ ।