ନୈଶାନି ସର୍ଵଭୂତାନି ପ୍ରଚରନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ । ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସସଂଘାଶ୍ଚ ରୌଦ୍ରାଶ୍ଚ ପିଶିତାଶନାଃ ୧-୩୪-
ରାତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠି ସେଠି ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵିରରାମ ମହାମୁନିଃ । ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ତଂ ସର୍ଵେ ମୁନଯୋ ହ୍ଯଭ୍ଯପୂଜଯନ୍ ॥୧-୩୪-
ଏଭଳି କହି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ମହାମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ।
କୁଶିକାନାମଯଂ ଵଂଶୋ ମହାନ୍ ଧର୍ମପରଃ ସଦା । ବ୍ରହ୍ମୋପମା ମହାତ୍ମାନଃ କୁଶଵଂଶ୍ଯା ନରୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୩୪-
କୁଶିକଙ୍କ ବଂଶ ଅତି ବଡ଼, ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହିଥାଏ। କୁଶଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଵିଶେଷେଣ ଭଵାନେଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ମହାଯଶଃ । କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା କୁଲୋଦ୍ଯୋତକରୀ ତଵ ॥୧-୩୪-
ବିଶେଷ କରି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତୁମେ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୌଶିକୀ ତୁମ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଉଛି।
ମୁଦିତୈର୍ମୁନିଶାର୍ଦୂଲୈଃ ପ୍ରଶସ୍ତଃ କୁଶିକାତ୍ମଜଃ । ନିଦ୍ରାମୁପାଗମଚ୍ଛ୍ରୀମାନସ୍ତଂଗତ ଇଵାଂଶୁମାନ୍ ॥୧-୩୪-
ଖୁସି ହୋଇଥିବା ମୁଖ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଯେତେବେଳେ କୁଶିକଙ୍କ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ସେ ନିଦ୍ରାକୁ ଗଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।
ରାମୋଽପି ସହସୌମିତ୍ରିଃ କିଞ୍ଚିଦାଗତଵିସ୍ମଯଃ । ପ୍ରଶସ୍ଯ ମୁନିଶାର୍ଦୂଲଂ ନିଦ୍ରାଂ ସମୁପସେଵତେ ॥୧-୩୪-
ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି, କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ ପରେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୋଇଲେ।
thumb|ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତମ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଉପାସ୍ଯ ରାତ୍ରିଶେଷଂ ତୁ ଶୋଣାକୂଲେ ମହର୍ଷିଭିଃ । ନିଶାଯାଂ ସୁପ୍ରଭାତାଯାଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଭ୍ଯଭାଷତ ॥୧-୩୫-
ଶୋଣା ନଦୀ କୂଳରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶ କାଟିଲେ। ରାତି ଭଲ ଭାବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବାବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କଥା କହିଲେ।
ସୁପ୍ରଭାତା ନିଶା ରାମ ପୂର୍ଵା ସଂଧ୍ଯା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠୋତ୍ତିଷ୍ଠ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଗମନାଯାଭିରୋଚଯ ॥୧-୩୫-
ରାମ, ଏହି ରାତି ଏବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଛି, ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ସବୁ ଭଲ ହେଉ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ କୃତପୂର୍ଵାହ୍ଣିକକ୍ରିଯଃ । ଗମନଂ ରୋଚଯାମାସ ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମୁଵାଚ ହ ॥୧-୩୫-
ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପୂର୍ବାହ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରାମ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଏବଂ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅଯଂ ଶୋଣଃ ଶୁଭଜଲୋଽଗାଧଃ ପୁଲିନମଣ୍ଡିତଃ । କତରେଣ ପଥା ବ୍ରହ୍ମନ୍ ସଂତରିଷ୍ଯାମହେ ଵଯମ୍ ॥୧-୩୫-
ଏହି ଶୋଣା ନଦୀର ପାଣି ଶୁଭ୍ର, ଗଭୀର ଏବଂ ବାଲୁକା ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ। ମୁନିବର, କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହି ନଦୀ ଅଟିବା?
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ରାମେଣ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍ । ଏଷ ପନ୍ଥା ମଯୋଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଯେନ ଯାନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ ॥୧-୩୫-
ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯେଉଁ ପଥ ଦେଖାଇଛି, ଏହି ପଥରେ ମହାର୍ଷିମାନେ ଯାଆନ୍ତି।'
ଏଵମୁକ୍ତା ମହର୍ଷଯୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା । ପଶ୍ଯନ୍ତସ୍ତେ ପ୍ରଯାତା ଵୈ ଵନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ ॥୧-୩୫-
ବିଦ୍ୱାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ମହାର୍ଷିମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ।
ତେ ଗତ୍ଵା ଦୂରମଧ୍ଵାନଂ ଗତେଽର୍ଧଦିଵସେ ତଦା । ଜାହ୍ନଵୀଂ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଂ ଦଦୃଶୁର୍ମୁନିସେଵିତାମ୍ ॥୧-୩୫-
ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଅର୍ଧ ଦିନ କଟିଗଲାପରେ, ମୁନିମାନେ ପୂଜିତ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁଣ୍ଯସଲିଲାଂ ହଂସସାରସସେଵିତାମ୍ । ବଭୂଵୁର୍ମୁନଯଃ ସର୍ଵେ ମୁଦିତାଃ ସହରାଘଵାଃ ॥୧-୩୫-
ସେ ପବିତ୍ର ଜଳ ନଦୀ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପ୍ରବାସ କରୁଥିବା, ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ରାଘବ ଖୁସି ହେଲେ।
ତସ୍ଯାସ୍ତୀରେ ତଦା ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୁର୍ଵାସପରିଗ୍ରହମ୍ । ତତଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସଂତର୍ପ୍ଯ ପିତୃଦେଵତାଃ ॥୧-୩୫-
ସେମାନେ ସେଇ ତୀରରେ ବାସ ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ। ପରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ।
ହୁତ୍ଵା ଚୈଵାଗ୍ନିହୋତ୍ରାଣି ପ୍ରାଶ୍ଯ ଚାମୃତଵଦ୍ଧଵିଃ । ଵିଵିଶୁର୍ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ଶୁଭା ମୁଦିତମାନସାଃ ॥୧-୩୫-
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଅମୃତ ସମାନ ହବି ଖାଇ, ସମସ୍ତେ ଖୁସି ମନେ ଜାହ୍ନବୀ ତୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାତ୍ମାନଂ ପରିଵାର୍ଯ ସମନ୍ତତଃ । ଵିଷ୍ଠିତାଶ୍ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ରାଘଵୌ ଚ ଯଥାର୍ହତଃ । ସଂପ୍ରହୃଷ୍ଟମନା ରାମୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୫-
ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ବସିଲେ, ରାଘବମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଅସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଖୁସି ହୃଦୟରେ ରାମ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭଗଵଞ୍ଛ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ କଥମାକ୍ରମ୍ଯ ଗତା ନଦନଦୀପତିମ୍ ॥୧-୩୫-
ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏହି ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରି, ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?
ଚୋଦିତୋ ରାମଵାକ୍ଯେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାମୁନିଃ । ଵୃଦ୍ଧିଂ ଜନ୍ମ ଚ ଗଙ୍ଗାଯା ଵକ୍ତୁମେଵୋପଚକ୍ରମେ ॥୧-୩୫-
ରାମଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରୋ ହିମଵାନ୍ ରାମ ଧାତୂନାମାକରୋ ମହାନ୍ । ତସ୍ଯ କନ୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ରାମ ରୂପେଣାପ୍ରତିମଂ ଭୁଵି ॥୧-୩୫-
ହେ ରାମ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ଧାତୁର ମୂଳ ସ୍ତୋତ୍ର ହିମବାନଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ କନ୍ୟା ଥିଲେ।
ଯା ମେରୁଦୁହିତା ରାମ ତଯୋର୍ମାତା ସୁମଧ୍ଯମା । ନାମ୍ନା ମେନା ମନୋଜ୍ଞା ଵୈ ପତ୍ନୀ ହିମଵତଃ ପ୍ରିଯା ॥୧-୩୫-
ହେ ରାମ, ସେମାନଙ୍କର ମାଆ ଥିଲେ ମେନା, ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ରୂପସୀ ଓ ସୁସଂଖ୍ୟା ଝିଅ, ହିମବାନଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ।
ତସ୍ଯାଂ ଗଙ୍ଗେଯମଭଵଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ହିମଵତଃ ସୁତା । ଉମା ନାମ ଦ୍ଵିତୀଯାଭୂତ୍ କନ୍ଯା ତସ୍ଯୈଵ ରାଘଵ ॥୧-୩୫-
ହିମବାନଙ୍କ ଏହି ପତ୍ନୀ ମେନାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଉମା।
ଅଥ ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଂ ସୁରାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵକାର୍ଯଚିକୀର୍ଷଯା । ଶୈଲେନ୍ଦ୍ରଂ ଵରଯାମାସୁର୍ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରିପଥଗାଂ ନଦୀମ୍ ॥୧-୩୫-
ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ନଦୀ, ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ।
ଦଦୌ ଧର୍ମେଣ ହିମଵାଂସ୍ତନଯାଂ ଲୋକପାଵନୀମ୍ । ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦପଥଗାଂ ଗଙ୍ଗାଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯହିତକାମ୍ଯଯା ॥୧-୩୫-
ହିମବାନ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ନିଜ ଝିଅ, ଲୋକପାବନୀ ଓ ଇଚ୍ଛାମତା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତ୍ରିଲୋକାର୍ଥଂ ତ୍ରିଲୋକହିତକାଂକ୍ଷିଣଃ । ଗଙ୍ଗାମାଦାଯ ତେଽଗଚ୍ଛନ୍ କୃତାର୍ଥେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୫-
ତିନି ଲୋକର କଲ୍ୟାଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧିତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।
ଯା ଚାନ୍ଯା ଶୈଲଦୁହିତା କନ୍ଯାଽସୀଦ୍ ରଘୁନନ୍ଦନ । ଉଗ୍ରଂ ସୁଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ ତପସ୍ତେପେ ତପୋଧନା ॥୧-୩୫-
ହେ ରଘୁବଂଶର ଗର୍ବ, ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଶୈଳପୁତ୍ରୀ ଉମା ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଧରି, ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ।
ଉଗ୍ରେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତାଂ ଦଦୌ ଶୈଲଵରଃ ସୁତାମ୍ । ରୁଦ୍ରାଯାପ୍ରତିରୂପାଯ ଉମାଂ ଲୋକନମସ୍କୃତାମ୍ ॥୧-୩୫-
ଶୈଳରାଜ ନିଜ ଝିଅ ଉମାଙ୍କୁ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜିତା, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ।
ଏତେ ତେ ଶୈଲରାଜସ୍ଯ ସୁତେ ଲୋକନମସ୍କୃତେ । ଗଙ୍ଗା ଚ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ଉମାଦେଵୀ ଚ ରାଘଵ ॥୧-୩୫-
ହେ ରାଘବ, ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇଜଣ ପୂଜ୍ୟ କନ୍ୟା—ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମାଦେବୀ।
ଏତତ୍ ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯଥା ତ୍ରିପଥଗାମିନୀ । ଖଂ ଗତା ପ୍ରଥମଂ ତାତ ଗତିଂ ଗତିମତାଂ ଵର ॥୧-୩୫-
ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି—କିପରି ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଗଲେ।