ନ ଚିନ୍ତଯତି ରାଜ୍ଯାର୍ଥଂ ସୋଽସ୍ମାନ୍ ଶୋକପରାଯଣାନ୍। ସାମାତ୍ଯପରିଷତ୍ ତାରେ କାମମେଵୋପସେଵତେ
ସେ ରାଜ୍ୟର ଭଲ କିମ୍ବା ଆମ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଆତୁର ଆମକୁ ଚିନ୍ତା କରୁନାହିଁ; ହେ ତାରା, ସେ କେବଳ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି।
ସ ମାସାଂଶ୍ଚତୁରଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ। ଵ୍ଯତୀତାଂସ୍ତାନ୍ ମଦୋଦଗ୍ରୋ ଵିହରନ୍ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଚାରି ମାସ ଭୋଗରେ କାଟିଦେଲେ, ସମୟ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା ତାହା ତାଙ୍କୁ ଜଣା ନାହିଁ।
ନହି ଧର୍ମାର୍ଥସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପାନମେଵଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ପାନାଦର୍ଥଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ପରିହୀଯତେ
ଏପରି ପାନ କରିବା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ପାନ କଲେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କାମ ଓ ଧର୍ମ ତିନିଏ ହାରାଯାଏ।
ଧର୍ମଲୋପୋ ମହାଂସ୍ତାଵତ୍ କୃତେ ହ୍ଯପ୍ରତିକୁର୍ଵତଃ। ଅର୍ଥଲୋପଶ୍ଚ ମିତ୍ରସ୍ଯ ନାଶେ ଗୁଣଵତୋ ମହାନ୍
ଯେତେବେଳେ କେହି କିଛି କରିନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ଧର୍ମ ହାନି ହୁଏ; ଏବଂ ଗୁଣବାନ୍ ମିତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଡ଼ ଅର୍ଥ ହାନି ହୁଏ।
ମିତ୍ରଂ ହ୍ଯର୍ଥଗୁଣଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣମ୍। ତଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ତୁ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ନ ତୁ ଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଅର୍ଥ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମିତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ତଥାପି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ।
ତଦେଵଂ ପ୍ରସ୍ତୁତେ କାର୍ଯେ କାର୍ଯମସ୍ମାଭିରୁତ୍ତରମ୍। ତତ୍ କାର୍ଯଂ କାର୍ଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେ ତ୍ଵମୁଦାହର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି କାମ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଆମେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କାର୍ଯ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା ତୁମେ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା କହ।
ସା ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥସମାଧିଯୁକ୍ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରସ୍ଵଭାଵମ୍। ତାରା ଗତାର୍ଥେ ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରକାର୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାସଯୁକ୍ତଂ ତମୁଵାଚ ଭୂଯଃ
ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ନେଇ ଚିନ୍ତାଭରା ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ତାରା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଆଶ୍ୱାସ ଭରା ଭାବରେ ପୁଣି କହିଲେ।
ନ କୋପକାଲଃ କ୍ଷିତିପାଲପୁତ୍ର ନ ଚାପି କୋପଃ ସ୍ଵଜନେ ଵିଧେଯଃ। ତ୍ଵଦର୍ଥକାମସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଦମପ୍ଯର୍ହସି ଵୀର ସୋଢୁମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ସମୟ ରୋଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋଷ କରିବା ଉଚିତ୍; ତୁମ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ତ୍ରୁଟିକୁ ମଧ୍ୟ ହେ ଶୂର, ସହିବା ଉଚିତ୍।
କୋପଂ କଥଂ ନାମ ଗୁଣପ୍ରକୃଷ୍ଟଃ କୁମାର କୁର୍ଯାଦପକୃଷ୍ଟସତ୍ତ୍ଵେ। କସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧଃ କୋପଵଶଂ ହି ଗଚ୍ଛେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵାଵରୁଦ୍ଧସ୍ତପସଃ ପ୍ରସୂତିଃ
ହେ କୁମାର, ଗୁଣୀ ଲୋକ କିପରି ଦୁର୍ବଳ ମନ୍ତିକୁ ରୋଷ କରିପାରିବେ? ତୁମ ପରି ଧୈର୍ୟ ଓ ତପସ୍ଵୀର ସନ୍ତାନ କିଏ ରୋଷରେ ଆସିପାରିବ?
ଜାନାମି କୋପଂ ହରିଵୀରବନ୍ଧୋ- ର୍ଜାନାମି କାର୍ଯସ୍ଯ ଚ କାଲସଙ୍ଗମ୍। ଜାନାମି କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଯତ୍କୃତଂ ନ- ସ୍ତଚ୍ଚାପି ଜାନାମି ଯଦତ୍ର କାର୍ଯମ୍
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ବାନରବୀରଙ୍କ ରୋଷ; କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ; ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା କରାଯାଇଛି ମୁଁ ଜାଣେ, ଏଠାରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ।
ତଚ୍ଚାପି ଜାନାମି ତଥାଵିଷହ୍ଯଂ ବଲଂ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶରୀରଜସ୍ଯ। ଜାନାମି ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଜନେଽଵବଦ୍ଧଂ କାମେନ ସୁଗ୍ରୀଵମସକ୍ତମଦ୍ଯ
ହେ ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶରୀରର ଆକର୍ଷଣ କେତେ ଅସହ୍ୟ ହୁଏ ମୁଁ ଜାଣେ; ସୁଗ୍ରୀବ କାହା ଉପରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ ଏବେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ।
ନ କାମତନ୍ତ୍ରେ ତଵ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ତି ତ୍ଵଂ ଵୈ ଯଥା ମନ୍ଯୁଵଶଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ। ନ ଦେଶକାଲୌ ହି ଯଥାର୍ଥଧର୍ମା- ଵଵେକ୍ଷତେ କାମରତିର୍ମନୁଷ୍ଯଃ
ତୁମର ମନ କାମନାରେ ଚାଲିନାହିଁ, ତୁମେ ରୋଷରେ ଆସିନାହଁ; ଯିଏ କାମରେ ଲିନ୍ନ, ସେ ଦେଶ, ସମୟ ଓ ନିଜର ଧର୍ମ ବିଚାର କରେନାହିଁ।
ତଂ କାମଵୃତ୍ତଂ ମମ ସଂନିକୃଷ୍ଟଂ କାମାଭିଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିମୁକ୍ତଲଜ୍ଜମ୍। କ୍ଷମସ୍ଵ ତାଵତ୍ ପରଵୀରହନ୍ତ- ସ୍ତ୍ଵଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ଵାନରଵଂଶନାଥମ୍
ମୋ ସମୀପରେ ଥିବା, କାମନାରେ ଚାଲିଥିବା, ଆସକ୍ତିରେ ଲଜ୍ଜା ହାରାଇଥିବା, ବାନରବଂଶର ନାଥ ତୁମ ଭାଇଙ୍କୁ, ହେ ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ, ଏଠିକି ସହିଦିଅ।
ମହର୍ଷଯୋ ଧର୍ମତପୋଽଭିରାମାଃ କାମାନୁକାମାଃ ପ୍ରତିବଦ୍ଧମୋହାଃ। ଅଯଂ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚପଲଃ କପିସ୍ତୁ କଥଂ ନ ସଜ୍ଜେତ ସୁଖେଷୁ ରାଜା
ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ଆସକ୍ତି ହୋଇ ମୋହରେ ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି; ଏହି ବାନରରାଜା ସ୍ୱଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ, ଏମିତି ରାଜା କିପରି ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେବେନାହିଁ?
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ମହାର୍ଥଂ ସା ଵାନରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣମପ୍ରମେଯମ୍। ପୁନଃ ସଖେଦଂ ମଦଵିହ୍ଵଲାକ୍ଷୀ ଭର୍ତୁର୍ହିତଂ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ବଭାଷେ
ଏଭଳି ଭାରୀ ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହି, ସେ ବାନରୀ ମହିଳା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଭାବନାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ପୁଣି ଥକି ଯାଇ, ମଦରେ ଅବିଭାବିତ ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଉଦ୍ଯୋଗସ୍ତୁ ଚିରାଜ୍ଞପ୍ତଃ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ନରୋତ୍ତମ। କାମସ୍ଯାପି ଵିଧେଯେନ ତଵାର୍ଥପ୍ରତିସାଧନେ
ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁଗ୍ରୀବ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଆଗତା ହି ମହାଵୀର୍ଯା ହରଯଃ କାମରୂପିଣଃ। କୋଟୀଃ ଶତସହସ୍ରାଣି ନାନାନଗନିଵାସିନଃ
ଏବେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ରେ ବସବାସ କରୁଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, କୋଟି କୋଟି ଶତ ହଜାର ସଂଖ୍ୟାରେ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ତଦାଗଚ୍ଛ ମହାବାହୋ ଚାରିତ୍ରଂ ରକ୍ଷିତଂ ତ୍ଵଯା। ଅଚ୍ଛଲଂ ମିତ୍ରଭାଵେନ ସତାଂ ଦାରାଵଲୋକନମ୍
ତେଣୁ, ହେ ମହାବାହୁ, ଆସ; ତୁମ ଚରିତ୍ର ଏହି ମିତ୍ରତାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିଛି, ଏବଂ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ପାଇଁ ଜୀବନୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ତାରଯା ଚାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତସ୍ତ୍ଵରଯା ଵାପି ଚୋଦିତଃ। ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାବାହୁରଭ୍ଯନ୍ତରମରିଂଦମଃ
ତାରାଙ୍କ ଅନୁମତି ଦେବା କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ମହାବାହୁ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵମାସୀନଂ କାଞ୍ଚନେ ପରମାସନେ। ମହାର୍ହାସ୍ତରଣୋପେତେ ଦଦର୍ଶାଦିତ୍ଯସଂନିଭମ୍
ତାପରେ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ସୁନାର ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନରେ ବସିଥିଲେ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଆସନ ପିଛେଇଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଦିଵ୍ଯାଭରଣଚିତ୍ରାଙ୍ଗଂ ଦିଵ୍ଯରୂପଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍। ଦିଵ୍ଯମାଲ୍ଯାମ୍ବରଧରଂ ମହେନ୍ଦ୍ରମିଵ ଦୁର୍ଜଯମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଓ ଖ୍ୟାତିର ଧାରକ, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ଅଜୟ।
ଦିଵ୍ଯାଭରଣମାଲ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରମଦାଭିଃ ସମାଵୃତମ୍। ସଂରବ୍ଧତରରକ୍ତାକ୍ଷୋ ବଭୂଵାନ୍ତକସଂନିଭଃ
ଦିବ୍ୟ ଭୂଷଣ ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା ମହିଳାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଉତ୍ସାହରେ ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ରୁମାଂ ତୁ ଵୀରଃ ପରିରଭ୍ଯ ଗାଢଂ ଵରାସନସ୍ଥୋ ଵରହେମଵର୍ଣଃ। ଦଦର୍ଶ ସୌମିତ୍ରିମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଂ ଵିଶାଲନେତ୍ରଃ ସ ଵିଶାଲନେତ୍ରମ୍
ସୁନା ରଙ୍ଗର ବୀର, ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଆସନରେ ବସି, ଗଢ଼ି ଭାବେ ରୁମାଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ସେ ସମ୍ଭାଲିଥିବା ମନୋବଳ ଓ ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ବିଶିଷ୍ଟ ସୌମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିଶ ସର୍ଗ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତମପ୍ରତିହତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଭୂଵ ଵ୍ଯଥିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯେତେବେଳେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଅପରିହତ ଓ କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଲେ।
କ୍ରୁଦ୍ଧଂ ନିଃଶ୍ଵସମାନଂ ତଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ତେଜସା। ଭ୍ରାତୁର୍ଵ୍ଯସନସଂତପ୍ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଶରଥାତ୍ମଜମ୍
ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ, ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।
ଉତ୍ପପାତ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ହିତ୍ଵା ସୌଵର୍ଣମାସନମ୍। ମହାନ୍ ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଯଥା ସ୍ଵଲଂକୃତ ଇଵ ଧ୍ଵଜଃ
ତାପରେ ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁନାର ଆସନ ଛାଡ଼ି, ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୋଭାମୟ ଧ୍ୱଜ ପରି ଉପରକୁ ଝାପିଲେ।
ଉତ୍ପତନ୍ତମନୂତ୍ପେତୂ ରୁମାପ୍ରଭୃତଯଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଗଗନେ ପୂର୍ଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରଂ ତାରାଗଣା ଇଵ
ସେ ଝାପିବା ସମୟରେ, ରୁମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଠିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଘେରି, ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ରକୁ ତାରାମାନେ ଘେରିଥିବା ପରି।
ସଂରକ୍ତନଯନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସଂଚଚାର କୃତାଞ୍ଜଲିଃ। ବଭୂଵାଵସ୍ଥିତସ୍ତତ୍ର କଲ୍ପଵୃକ୍ଷୋ ମହାନିଵ
ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ଶୋଭାମୟ, ହାତ ଯୋଡି ସମ୍ମାନ ସହିତ, ସେ ଚାଲିବା ଓ ଏଠାରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରହିଲେ, ବଡ଼ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ପରି।
ରୁମାଦ୍ଵିତୀଯଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ନାରୀମଧ୍ଯଗତଂ ସ୍ଥିତମ୍। ଅବ୍ରଵୀଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସତାରଂ ଶଶିନଂ ଯଥା
ରୁମାଙ୍କ ସହିତ ନାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ, କ୍ରୋଧିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାରା ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି, କଥା କହିଲେ।