ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଭିଜନସମ୍ପନ୍ନାସ୍ତତ୍ର ମାଲ୍ଯକୃତସ୍ରଜଃ। ଵରମାଲ୍ଯକୃତଵ୍ଯଗ୍ରା ଭୂଷଣୋତ୍ତମଭୂଷିତାଃ
ସେଠାରେ ସେ ମହିଳାମାନେ ଉଚ୍ଚ ବଂଶର, ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିବା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମାଳା ତିଆରି କରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗହନା ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ନାତୃପ୍ତାନ୍ ନାତି ଚାଵ୍ଯଗ୍ରାନ୍ ନାନୁଦାତ୍ତପରିଚ୍ଛଦାନ୍। ସୁଗ୍ରୀଵାନୁଚରାଂଶ୍ଚାପି ଲକ୍ଷଯାମାସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସେବକମାନେ ନ ଅତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନ ଅତି ଉତ୍ସୁକ୍ତ, ନ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୂଜିତଂ ନୂପୁରାଣାଂ ଚ କାଞ୍ଚୀନାଂ ନିଃସ୍ଵନଂ ତଥା। ସ ନିଶମ୍ଯ ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୌମିତ୍ରିର୍ଲଜ୍ଜିତୋଽଭଵତ୍
ନୂପୁରର କୁଞ୍ଜିକା ଓ କାଞ୍ଚୀର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।
ରୋଷଵେଗପ୍ରକୁପିତଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚାଭରଣସ୍ଵନମ୍। ଚକାର ଜ୍ଯାସ୍ଵନଂ ଵୀରୋ ଦିଶଃ ଶବ୍ଦେନ ପୂରଯନ୍
ଗହନାର ସ୍ୱର ଶୁଣି, କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେ ବୀର ଧନୁର ତାର ଟାଣିଲେ, ଯାହାର ଧ୍ୱନି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଭରିଦେଲା।
ଚାରିତ୍ରେଣ ମହାବାହୁରପକୃଷ୍ଟଃ ସ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ତସ୍ଥାଵେକାନ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ରାମକୋପସମନ୍ଵିତଃ
ମହାବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଚରଣରେ ଅପମାନିତ ଓ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏକାନ୍ତରେ ଦାଉଡ଼ି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ।
ତେନ ଚାପସ୍ଵନେନାଥ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ଲଵଗାଧିପଃ। ଵିଜ୍ଞାଯାଗମନଂ ତ୍ରସ୍ତଃ ସ ଚଚାଲ ଵରାସନାତ୍
ତାହାପରେ ଧନୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ବାନରମାନ୍ୟ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ବୁଝିଲେ, ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆସନରୁ ଉଠିପଡ଼ିଲେ।
ଅଙ୍ଗଦେନ ଯଥା ମହ୍ଯଂ ପୁରସ୍ତାତ୍ ପ୍ରତିଵେଦିତମ୍। ସୁଵ୍ଯକ୍ତମେଷ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତଃ ସୌମିତ୍ରିର୍ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲଃ
ଅଙ୍ଗଦ ଯେପରି ଆଗରୁ ମୋତେ କହିଥିଲେ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ, ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ଭାଇ ପ୍ରତି ପ୍ରେମିକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଏଠାରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଅଙ୍ଗଦେନ ସମାଖ୍ଯାତୋ ଜ୍ଯାସ୍ଵନେନ ଚ ଵାନରଃ। ବୁବୁଧେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ମୁଖଂ ଚାସ୍ଯ ଵ୍ଯଶୁଷ୍ଯତ
ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଓ ଧନୁର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା, ବାନର ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଗମନ ବୁଝିଲେ, ତାଙ୍କ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଗଲା।
ତତସ୍ତାରାଂ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରିଯଦର୍ଶନାମ୍। ଉଵାଚ ହିତମଵ୍ଯଗ୍ରସ୍ତ୍ରାସସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତମାନସଃ
ତାପରେ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥିବା ତାରାଙ୍କୁ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ।
କିଂ ନୁ ରୁଟ୍କାରଣଂ ସୁଭ୍ରୁ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ମୃଦୁମାନସଃ। ସରୋଷ ଇଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋ ଯେନାଯଂ ରାଘଵାନୁଜଃ
ସୁନ୍ଦର ଭୃକ୍ତିବଳି, ସ୍ୱଭାବରେ ମୃଦୁ ଏହି ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ କିଏ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୋଧିତ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଆସିବାର କାରଣ କଣ ହେବ?
ଯଦ୍ଯସ୍ଯ କୃତମସ୍ମାଭିର୍ବୁଧ୍ଯସେ କିଂଚିଦପ୍ରିଯମ୍। ତଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାଶୁ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଭିଧୀଯତାମ୍
ଯଦି ଆମେ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରିୟ କରିଥିଲୁ ବୋଲି ତୁମେ ଭାବୁଛ, ତେବେ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି, ଶୀଘ୍ର ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହିଦିଅ।
ଅଥଵା ସ୍ଵଯମେଵୈନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହସି ଭାମିନି। ଵଚନୈଃ ସାନ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତୈଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଯିତୁମର୍ହସି
ନହେଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ନିଜେ ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ମୃଦୁ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥା କହି ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର।
ତ୍ଵଦ୍ଦର୍ଶନେ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ନ ସ୍ମ କୋପଂ କରିଷ୍ଯତି। ନହି ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ମହାତ୍ମାନଃ କ୍ଵଚିତ୍ କୁର୍ଵନ୍ତି ଦାରୁଣମ୍
ତୁମେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ମନ କ୍ରୋଧିତ ହେବ ନାହିଁ; କାରଣ, ମହାନ୍ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କେବେ ମହିଳାଙ୍କ ସହ କଠୋର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ତ୍ଵଯା ସାନ୍ତ୍ଵୈରୁପକ୍ରାନ୍ତଂ ପ୍ରସନ୍ନେନ୍ଦ୍ରିଯମାନସମ୍। ତତଃ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମରିଂଦମମ୍
ତୁମେ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟକ କଥା କହି, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶାନ୍ତ କରିବା ପରେ, ମୁଁ ତାହା ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଶତ୍ରୁଦମକ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିବି।
ସା ପ୍ରସ୍ଖଲନ୍ତୀ ମଦଵିହ୍ଵଲାକ୍ଷୀ ପ୍ରଲମ୍ବକାଞ୍ଚୀଗୁଣହେମସୂତ୍ରା। ସଲକ୍ଷଣା ଲକ୍ଷ୍ମଣସଂନିଧାନଂ ଜଗାମ ତାରା ନମିତାଙ୍ଗଯଷ୍ଟିଃ
ମଦରେ ଅସ୍ଥିର ଦୃଷ୍ଟି, ଛୁଟିଯାଇଥିବା ସୁନା କାଞ୍ଚୀ ଓ ଗହନା, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ତାରା ଦେହ ନମାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ନିଧାନକୁ ଗଲେ।
ସ ତାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ହରୀଶପତ୍ନୀଂ ତସ୍ଥାଵୁଦାସୀନତଯା ମହାତ୍ମା। ଅଵାଙ୍ମୁଖୋଽଭୂନ୍ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ରଃ ସ୍ତ୍ରୀସଂନିକର୍ଷାଦ୍ ଵିନିଵୃତ୍ତକୋପଃ
ସେ ବାନର ରାଜଙ୍କ ରାଣୀକୁ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ; ମହିଳା ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ମୁହଁ ନମାଇଲେ।
ସା ପାନଯୋଗାଚ୍ଚ ନିଵୃତ୍ତଲଜ୍ଜା ଦୃଷ୍ଟିପ୍ରସାଦାଚ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରସୂନୋଃ। ଉଵାଚ ତାରା ପ୍ରଣଯପ୍ରଗଲ୍ଭଂ ଵାକ୍ଯଂ ମହାର୍ଥଂ ପରିସାନ୍ତ୍ଵରୂପମ୍
ମଦରେ ଲଜ୍ଜା ଛାଡି, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଶ୍ୱାସ ପାଇ, ତାରା ଆଦର ଭରା ଏବଂ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୃଦୁ ଉପଦେଶ ଦେଇ କଥା କହିଲେ।
କିଂ କୋପମୂଲଂ ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର କସ୍ତେ ନ ସଂତିଷ୍ଠତି ଵାଙ୍ନିଦେଶେ। କଃ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷଂ ଵନମାପତନ୍ତଂ ଦାଵାଗ୍ନିମାସୀଦତି ନିର୍ଵିଶଙ୍କଃ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ତୁମ ରୋଷର ମୂଳ କ'ଣ? କିଏ ତୁମ ଆଦେଶ ଶୁଣି ମାନୁନାହିଁ? କିଏ ଭୟ ଛାଡି, ଶୁଷ୍କ ଗଛ ପରି ଅଗ୍ନିର ସାମ୍ନାରେ ଦଢ଼ିଅଛି?
ସ ତସ୍ଯା ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵମଶଙ୍କିତଃ। ଭୂଯଃ ପ୍ରଣଯଦୃଷ୍ଟାର୍ଥଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଏବଂ ନିର୍ଭୟ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆଉଥରେ ସ୍ନେହ ଭରା ଏବଂ ସଠିକ୍ ଅର୍ଥ ଦେଇ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କିମଯଂ କାମଵୃତ୍ତସ୍ତେ ଲୁପ୍ତଧର୍ମାର୍ଥସଂଗ୍ରହଃ। ଭର୍ତା ଭର୍ତୃହିତେ ଯୁକ୍ତେ ନ ଚୈନମଵବୁଧ୍ଯସେ
ତୁମେ କି କାମନାରେ ଅନୁସୃତ ହୋଇ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ? ତୁମର ସ୍ୱାମୀ ନିଜ ଭଲ ପାଇ କାମ କରୁଛନ୍ତି, ତୁମେ ତାହା ବୁଝୁନାହାଁ କି?
ନ ଚିନ୍ତଯତି ରାଜ୍ଯାର୍ଥଂ ସୋଽସ୍ମାନ୍ ଶୋକପରାଯଣାନ୍। ସାମାତ୍ଯପରିଷତ୍ ତାରେ କାମମେଵୋପସେଵତେ
ସେ ରାଜ୍ୟର ଭଲ କିମ୍ବା ଆମ ପ୍ରତି ଦୁଃଖରେ ଆତୁର ଆମକୁ ଚିନ୍ତା କରୁନାହିଁ; ହେ ତାରା, ସେ କେବଳ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି।
ସ ମାସାଂଶ୍ଚତୁରଃ କୃତ୍ଵା ପ୍ରମାଣଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ। ଵ୍ଯତୀତାଂସ୍ତାନ୍ ମଦୋଦଗ୍ରୋ ଵିହରନ୍ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ବାନରମାନ୍ୟଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ, ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଚାରି ମାସ ଭୋଗରେ କାଟିଦେଲେ, ସମୟ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା ତାହା ତାଙ୍କୁ ଜଣା ନାହିଁ।
ନହି ଧର୍ମାର୍ଥସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ପାନମେଵଂ ପ୍ରଶସ୍ଯତେ। ପାନାଦର୍ଥଶ୍ଚ କାମଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ପରିହୀଯତେ
ଏପରି ପାନ କରିବା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; ପାନ କଲେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, କାମ ଓ ଧର୍ମ ତିନିଏ ହାରାଯାଏ।
ଧର୍ମଲୋପୋ ମହାଂସ୍ତାଵତ୍ କୃତେ ହ୍ଯପ୍ରତିକୁର୍ଵତଃ। ଅର୍ଥଲୋପଶ୍ଚ ମିତ୍ରସ୍ଯ ନାଶେ ଗୁଣଵତୋ ମହାନ୍
ଯେତେବେଳେ କେହି କିଛି କରିନଥାଏ, ସେତେବେଳେ ବଡ଼ ଧର୍ମ ହାନି ହୁଏ; ଏବଂ ଗୁଣବାନ୍ ମିତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ବଡ଼ ଅର୍ଥ ହାନି ହୁଏ।
ମିତ୍ରଂ ହ୍ଯର୍ଥଗୁଣଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣମ୍। ତଦ୍ଦ୍ଵଯଂ ତୁ ପରିତ୍ଯକ୍ତଂ ନ ତୁ ଧର୍ମେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଅର୍ଥ ଓ ଗୁଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମିତ୍ରକୁ ଛାଡ଼ାଯାଇଛି, ତଥାପି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ।
ତଦେଵଂ ପ୍ରସ୍ତୁତେ କାର୍ଯେ କାର୍ଯମସ୍ମାଭିରୁତ୍ତରମ୍। ତତ୍ କାର୍ଯଂ କାର୍ଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞେ ତ୍ଵମୁଦାହର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି କାମ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିବାବେଳେ, ଆମେ ଯଥାଯଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କାର୍ଯ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣୁଥିବା ତୁମେ, କଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା କହ।
ସା ତସ୍ଯ ଧର୍ମାର୍ଥସମାଧିଯୁକ୍ତଂ ନିଶମ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ମଧୁରସ୍ଵଭାଵମ୍। ତାରା ଗତାର୍ଥେ ମନୁଜେନ୍ଦ୍ରକାର୍ଯେ ଵିଶ୍ଵାସଯୁକ୍ତଂ ତମୁଵାଚ ଭୂଯଃ
ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ନେଇ ଚିନ୍ତାଭରା ମଧୁର କଥା ଶୁଣି, ତାରା ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ଆଶ୍ୱାସ ଭରା ଭାବରେ ପୁଣି କହିଲେ।
ନ କୋପକାଲଃ କ୍ଷିତିପାଲପୁତ୍ର ନ ଚାପି କୋପଃ ସ୍ଵଜନେ ଵିଧେଯଃ। ତ୍ଵଦର୍ଥକାମସ୍ଯ ଜନସ୍ଯ ତସ୍ଯ ପ୍ରମାଦମପ୍ଯର୍ହସି ଵୀର ସୋଢୁମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ସମୟ ରୋଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ନାହିଁ କି ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋଷ କରିବା ଉଚିତ୍; ତୁମ ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ତ୍ରୁଟିକୁ ମଧ୍ୟ ହେ ଶୂର, ସହିବା ଉଚିତ୍।
କୋପଂ କଥଂ ନାମ ଗୁଣପ୍ରକୃଷ୍ଟଃ କୁମାର କୁର୍ଯାଦପକୃଷ୍ଟସତ୍ତ୍ଵେ। କସ୍ତ୍ଵଦ୍ଵିଧଃ କୋପଵଶଂ ହି ଗଚ୍ଛେତ୍ ସତ୍ତ୍ଵାଵରୁଦ୍ଧସ୍ତପସଃ ପ୍ରସୂତିଃ
ହେ କୁମାର, ଗୁଣୀ ଲୋକ କିପରି ଦୁର୍ବଳ ମନ୍ତିକୁ ରୋଷ କରିପାରିବେ? ତୁମ ପରି ଧୈର୍ୟ ଓ ତପସ୍ଵୀର ସନ୍ତାନ କିଏ ରୋଷରେ ଆସିପାରିବ?
ଜାନାମି କୋପଂ ହରିଵୀରବନ୍ଧୋ- ର୍ଜାନାମି କାର୍ଯସ୍ଯ ଚ କାଲସଙ୍ଗମ୍। ଜାନାମି କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯି ଯତ୍କୃତଂ ନ- ସ୍ତଚ୍ଚାପି ଜାନାମି ଯଦତ୍ର କାର୍ଯମ୍
ମୁଁ ବୁଝିପାରୁଛି ବାନରବୀରଙ୍କ ରୋଷ; କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ମଧ୍ୟ ଜାଣେ; ତୁମ ପାଇଁ ଯାହା କରାଯାଇଛି ମୁଁ ଜାଣେ, ଏଠାରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଛି, ତାହା ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଜାଣେ।