ସ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ତୁ ପୁରୀମଧ୍ଯଵସତ୍ ତଦା । କାମ୍ପିଲ୍ଯାଂ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଦେଵରାଜୋ ଯଥା ଦିଵମ୍ ॥୧-୩୩-
ସେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ରାଜା, ସେତେବେଳେ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି ଅତିଶୟ ଶ୍ରୀରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ ବୁଦ୍ଧିଂ କୃତଵାନ୍ ରାଜା କୁଶନାଭଃ ସୁଧାର୍ମିକଃ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦାତୁଂ କନ୍ଯାଶତଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା କୁଶନାଭ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, ସେ ତାଙ୍କର ଏକଶଏ କନ୍ୟାକୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେବେ।
ତମାହୂଯ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ମହୀପତିଃ । ଦଦୌ କନ୍ଯାଶତଂ ରାଜା ସୁପ୍ରୀତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଏକଶଏ କନ୍ୟା ଦେଲେ।
ଯଥାକ୍ରମଂ ତଦା ପାଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ରଘୁନନ୍ଦନ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ମହୀପାଲସ୍ତାସାଂ ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ରାଜା ସେମାନଙ୍କର ହାତ ଧରି ବିବାହ କଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗିନୀମାନଙ୍କ ସହିତ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟମାତ୍ରେ ତଦା ପାଣୌ ଵିକୁବ୍ଜା ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ । ଯୁକ୍ତଂ ପରମଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ବଭୌ କନ୍ଯାଶତଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ସେମାନଙ୍କର ହାତ ଛୁଁଇବା ସହିତ, ସେମାନେ ବିକୃତି ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଏକଶଏ କନ୍ୟା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଯୁନା ମୁକ୍ତାଃ କୁଶନାଭୋ ମହୀପତିଃ । ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତୋ ହର୍ଷଂ ଲେଭେ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୧-୩୩-
ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ ବୋଲି ଦେଖି, ରାଜା କୁଶନାଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
କୃତୋଦ୍ଵାହଂ ତୁ ରାଜାନଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍ । ସଦାରଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ବିବାହ ହୋଇଯିବା ପରେ, ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅଧ୍ୟାପକମାନେ ସହିତ ବିଦାୟ କଲେ।
ସୋମଦାପି ସୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସଦୃଶୀଂ କ୍ରିଯାମ୍ । ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ସ୍ନୁଷାସ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ । ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାଃ କନ୍ଯାଃ କୁଶନାଭଂ ପ୍ରଶସ୍ଯ ଚ ॥୧-୩୩-
ସୋମଦା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ନୀତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ନୁଷାମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ; ସେମାନେ ଉପରେ ହାତ ରଖି ଏବଂ କୁଶନାଭଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁଷ୍ତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗ।
କୃତୋଦ୍ଵାହେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ଚ ରାଘଵ । ଅପୁତ୍ରଃ ପୁତ୍ରଲାଭାଯ ପୌତ୍ରୀମିଷ୍ଟିମକଲ୍ପଯତ୍ ॥୧-୩୪-
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇ ଯିବା ପରେ, ହେ ରାଘବ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା ରାଜା ପୁଅ ଓ ନାତି ପାଇଁ ବଡ଼ ଆଶାରେ ବଳି ଦେଲେ।
ଇଷ୍ଟ୍ଯାଂ ତୁ ଵର୍ତମାନାଯାଂ କୁଶନାଭଂ ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାରଃ କୁଶୋ ବ୍ରହ୍ମସୁତସ୍ତଦା ॥୧-୩୪-
ଯେତେବେଳେ ବଳି ଚାଲିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ କୁଶ, ମହା ଉଦାର କୁଶନାଭ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦୃଶଃ ପୁତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଧାର୍ମିକଃ । ଗାଧିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତେନ ତ୍ଵଂ କୀର୍ତିଂ ଲୋକେ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ ॥୧-୩୪-
ହେ ପୁଅ, ତୁମ ପରି ଧର୍ମିକ ଏକ ପୁଅ ତୁମେ ପାଇବା; ସେ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗାଧି ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଲୋକରେ ଲାଭ କରିବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା କୁଶୋ ରାମ କୁଶନାଭଂ ମହୀପତିମ୍ । ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସନାତନମ୍ ॥୧-୩୪-
ଏଭଳି କହି, କୁଶ ରାଜା କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କସ୍ଯଚିତ୍ ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ କୁଶନାଭସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଜଜ୍ଞେ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ଗାଧିରିତ୍ଯେଵ ନାମତଃ ॥୧-୩୪-
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଧୀର କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଗାଧି ନାମକ ଏକ ଅତି ଧର୍ମିକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସ ପିତା ମମ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଗାଧିଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ । କୁଶଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽସ୍ମି କୌଶିକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୪-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ଗାଧି ମୋର ପିତା, ଅତି ଧର୍ମିକ; ମୁଁ କୁଶବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କୌଶିକ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ପୂର୍ଵଜା ଭଗିନୀ ଚାପି ମମ ରାଘଵ ସୁଵ୍ରତା । ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵତୀ ନାମ ଋଚୀକେ ପ୍ରତିପାଦିତା ॥୧-୩୪-
ମୋର ଜେଷ୍ଠ ଭଉଣୀ, ହେ ରାଘବ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବତୀ ନାମେ, ଋଚୀକଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ।
ସଶରୀରା ଗତା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭର୍ତାରମନୁଵର୍ତିନୀ । କୌଶିକୀ ପରମୋଦାରା ସା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ମହାନଦୀ ॥୧-୩୪-
ସେ ମହା ଉଦାର ସତ୍ୟବତୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ମହାନଦୀ କୌଶିକୀ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯା ପୁଣ୍ଯୋଦକା ରମ୍ଯା ହିମଵନ୍ତମୁପାଶ୍ରିତା ଲୋକସ୍ଯ ହିତକାର୍ଯାର୍ଥଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଭଗିନୀ ମମ ॥୧-୩୪-
ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ହିମାଳୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା, ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନଦୀ ହେଲେ।
ତତୋଽହଂ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵସାମି ନିଯତଃ ସୁଖମ୍ ଭଗିନ୍ଯାଂ ସ୍ନେହସଂଯୁକ୍ତଃ କୌଶିକ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୪-
ଏହିକାରଣରୁ, ମୁଁ ହିମାଳୟ ପାଖରେ ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ସହ ସ୍ନେହରେ ଏବଂ ସୁଖରେ ବସୁଛି, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ସା ତୁ ସତ୍ଯଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ସତ୍ଯେ ଧର୍ମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ପତିଵ୍ରତା ମହାଭାଗା କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଵରା ॥୧-୩୪-
ସେ ପବିତ୍ର ସତ୍ୟବତୀ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସରିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକୀ ହେଲେ।
ଅହଂ ହି ନିଯମାଦ୍ରାମ ହିତ୍ଵା ତାଂ ସମୁପାଗତଃ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମମନୁପ୍ରାପ୍ତଃ ସିଦ୍ଧୋଽସ୍ମି ତଵ ତେଜସା ॥୧-୩୪-
ହେ ରାମ, ନିୟମ ପାଳନ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚି, ତୁମ ତେଜରେ ମୁଁ ସିଦ୍ଧ ହୋଇଛି।
ଏଷା ରାମ ମମୋତ୍ପତ୍ତିଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ଵଂଶସ୍ଯ କୀର୍ତିତା ଦେଶସ୍ଯ ଚ ମହାବାହୋ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି ॥୧-୩୪-
ହେ ରାମ, ଏହା ହେଉଛି ମୋର ଜନ୍ମ, ବଂଶ ଓ ଦେଶର କଥା, ଯେପରି ତୁମେ ପଚାରିଥିଲ।
ଗତୋଽର୍ଧରାତ୍ରଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ କଥାଃ କଥଯତୋ ମମ । ନିଦ୍ରାମଭ୍ଯେହି ଭଦ୍ରଂ ତେ ମା ଭୂଦ୍ ଵିଘ୍ନୋଽଧ୍ଵନୀହ ନଃ ॥୧-୩୪-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ମୋ କଥା କହିବା କ୍ଷଣରେ ଅର୍ଧରାତ୍ରୀ ପାର୍ହେଇଗଲା; ଏବେ ଶୋଇଯାଅ, ଭଲ ହେଉ, ଆମେ ଯାତ୍ରାରେ କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ।
ନିଷ୍ପନ୍ଦାସ୍ତରଵଃ ସର୍ଵେ ନିଲୀନା ମୃଗପକ୍ଷିଣଃ । ନୈଶେନ ତମସା ଵ୍ଯାପ୍ତା ଦିଶଶ୍ଚ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୪-
ସମସ୍ତ ଗଛ ନିର୍ଜୀବ, ପଶୁପକ୍ଷୀମାନେ ଲୁଚିଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଢାକି ରହିଛି, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ଶନୈର୍ଵିସୃଜ୍ଯତେ ସଂଧ୍ଯା ନଭୋ ନେତ୍ରୈରିଵାଵୃତମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରତାରାଗହନଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଭିରଵଭାସତେ
ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଆକାଶ ଜଣେ ଚକ୍ଷୁସମ ଆବରଣରେ ଢାକାଯାଇଛି, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛନ୍ତି।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠତେ ଚ ଶୀତାଂଶୁଃ ଶଶୀ ଲୋକତମୋନୁଦଃ । ହ୍ଲାଦଯନ୍ ପ୍ରାଣିନାଂ ଲୋକେ ମନାଂସି ପ୍ରଭଯା ସ୍ଵଯା ॥୧-୩୪-
ଶୀତଳ କିରଣର ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଉଛି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଛି, ତାଙ୍କର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି।
ନୈଶାନି ସର୍ଵଭୂତାନି ପ୍ରଚରନ୍ତି ତତସ୍ତତଃ । ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସସଂଘାଶ୍ଚ ରୌଦ୍ରାଶ୍ଚ ପିଶିତାଶନାଃ ୧-୩୪-
ରାତିରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଠି ସେଠି ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୁରୁଛନ୍ତି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାତେଜା ଵିରରାମ ମହାମୁନିଃ । ସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ତଂ ସର୍ଵେ ମୁନଯୋ ହ୍ଯଭ୍ଯପୂଜଯନ୍ ॥୧-୩୪-
ଏଭଳି କହି, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ମହାମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ଭଲ କହିଲେ, ଭଲ କହିଲେ' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ।
କୁଶିକାନାମଯଂ ଵଂଶୋ ମହାନ୍ ଧର୍ମପରଃ ସଦା । ବ୍ରହ୍ମୋପମା ମହାତ୍ମାନଃ କୁଶଵଂଶ୍ଯା ନରୋତ୍ତମାଃ ॥୧-୩୪-
କୁଶିକଙ୍କ ବଂଶ ଅତି ବଡ଼, ସଦା ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହିଥାଏ। କୁଶଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ମହାନ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଵିଶେଷେଣ ଭଵାନେଵ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ର ମହାଯଶଃ । କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା କୁଲୋଦ୍ଯୋତକରୀ ତଵ ॥୧-୩୪-
ବିଶେଷ କରି, ମହାଯଶସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତୁମେ ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୌଶିକୀ ତୁମ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଉଛି।