ଯଦେଵଂ ଵିହିତେ କାର୍ଯେ ଯଦ୍ଧିତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵର କାଲଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ସେ କଥା କହ; ଦେଖ, ସମୟ ବହୁତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
କୁରୁଷ୍ଵ ସତ୍ଯଂ ମମ ଵାନରେଶ୍ଵର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍। ମା ଵାଲିନଂ ପ୍ରେତଗତୋ ଯମକ୍ଷଯେ ତ୍ଵମଦ୍ଯ ପଶ୍ଯେର୍ମମ ଚୋଦିତଃ ଶରୈଃ
ହେ ବାନରମାନ୍ୟ, ମୋତେ ଯେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ତାହା ସତ୍ୟ କର; ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମକୁ ମନେ ରଖ। ଆଜି ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଉତ୍ତେଜନାରେ ବାଳୀ ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅନି।
ସ ପୂର୍ଵଜଂ ତୀଵ୍ରଵିଵୃଦ୍ଧକୋପଂ ଲାଲପ୍ଯମାନଂ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୀନମ୍। ଚକାର ତୀଵ୍ରାଂ ମତିମୁଗ୍ରତେଜା ହରୀଶ୍ଵରେ ମାନଵଵଂଶଵର୍ଧନଃ
ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଭାଇଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଓ ବଢ଼ୁଥିବା କ୍ରୋଧରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ମନମରା ଦେଖି, ମନୁବଂଶର ମହାନ ବଂଶଜ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ବାନରମାନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ।
thumb|ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ।
ସ କାମିନଂ ଦୀନମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଂ ଶୋକାଭିପନ୍ନଂ ସମୁଦୀର୍ଣକୋପମ୍। ନରେନ୍ଦ୍ରସୂନୁର୍ନରଦେଵପୁତ୍ରଂ ରାମାନୁଜଃ ପୂର୍ଵଜମିତ୍ଯୁଵାଚ
ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଯିଏ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ, ମନମରା କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା, ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ଏହିପରି କହିଲେ।
ନ ଵାନରଃ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ସାଧୁଵୃତ୍ତେ ନ ମନ୍ଯତେ କର୍ମଫଲାନୁଷଙ୍ଗାନ୍। ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତେ ଵାନରରାଜ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ତଥା ହି ନାତିକ୍ରମତେଽସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ
ଏହି ବାନର ନିଜ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ରଖିପାରିବ ନାହିଁ, ନ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବିଚାର କରେ। ସେ ବାନର ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଏପରି ନୁହେଁ।
ମତିକ୍ଷଯାଦ୍ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେଷୁ ସକ୍ତ- ସ୍ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍ ପ୍ରତିକାରବୁଦ୍ଧିଃ। ହତୋଽଗ୍ରଜଂ ପଶ୍ଯତୁ ଵୀରଵାଲିନଂ ନ ରାଜ୍ଯମେଵଂ ଵିଗୁଣସ୍ଯ ଦେଯମ୍
ବୁଦ୍ଧି ନ ଥିବାରୁ ସେ ମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲିନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଛି। ଏବେ ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ବାଳୀଙ୍କୁ ହତ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଧାରଯେ କୋପମୁଦୀର୍ଣଵେଗଂ ନିହନ୍ମି ସୁଗ୍ରୀଵମସତ୍ଯମଦ୍ଯ। ହରିପ୍ରଵୀରୈଃ ସହ ଵାଲିପୁତ୍ରୋ ନରେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର୍ଯା ଵିଚଯଂ କରୋତୁ
ମୁଁ ଏହି ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିବି ନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ ହତ କରିଦେବି। ବାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରବୀରମାନେ ମିଶି ରାଜକୁମାରୀ ସହ କ'ଣ କରିବେ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ।
ତମାତ୍ତବାଣାସନମୁତ୍ପତନ୍ତଂ ନିଵେଦିତାର୍ଥଂ ରଣଚଣ୍ଡକୋପମ୍। ଉଵାଚ ରାମଃ ପରଵୀରହନ୍ତା ସ୍ଵଵୀକ୍ଷିତଂ ସାନୁନଯଂ ଚ ଵାକ୍ଯମ୍
ଝଟି ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନିଜ କାମରେ ଦୃଢ଼, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ରାମ ତାକୁ ଦୟା ଓ ବିଚାର ସହିତ କଥା କହିଲେ।
ନହି ଵୈ ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଲୋକେ ପାପମେଵଂ ସମାଚରେତ୍। କୋପମାର୍ଯେଣ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ତୁମ ପରି ଲୋକେ ଏପରି ଖରାପ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ରଖି ହତ୍ୟା କରେ, ସେଉଁହେଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ନେଦମତ୍ର ତ୍ଵଯା ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ସାଧୁଵୃତ୍ତେନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ତାଂ ପ୍ରୀତିମନୁଵର୍ତସ୍ଵ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତଂ ଚ ସଂଗତମ୍
ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ନୀତିବାନ୍ ଥିଲେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ମିଳିଥିଲା ସେଇ ପ୍ରେମକୁ ଅନୁସରଣ କର।
ସାମୋପହିତଯା ଵାଚା ରୂକ୍ଷାଣି ପରିଵର୍ଜଯନ୍। ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵ୍ଯତୀତଂ କାଲପର୍ଯଯେ
ସମ୍ମିଳନ ଭାବରେ କଥା କହି, କଠୋର ଶବ୍ଦ ଟାଳି, ଏବେ ସମୟ ହୋଇଯିବାରୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉଚିତ୍ ଭାବରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍।
ସୋଽଗ୍ରଜେନାନୁଶିଷ୍ଟାର୍ଥୋ ଯଥାଵତ୍ ପୁରୁଷର୍ଷଭଃ। ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ଵୀରୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପରଵୀରହା
ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତଃ ଶୁଭମତିଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭ୍ରାତୁଃ ପ୍ରିଯହିତେ ରତଃ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ ପ୍ରତିସଂରବ୍ଧୋ ଜଗାମ ଭଵନଂ କପେଃ
ତାପରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଇଙ୍କ ସୁଖରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଗରେ ଅଛି, ବନରାଜାଙ୍କ ରାଜମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଶକ୍ରବାଣାସନପ୍ରଖ୍ଯଂ ଧନୁଃ କାଲାନ୍ତକୋପମମ୍। ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଭଂ ମନ୍ଦରଃ ସାନୁମାନିଵ
ଏନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ସଦୃଶ ଏବଂ ଯମର ଶସ୍ତ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନ୍ଦର ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ଯଥୋକ୍ତକାରୀ ଵଚନମୁତ୍ତରଂ ଚୈଵ ସୋତ୍ତରମ୍। ବୃହସ୍ପତିସମୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ମତ୍ଵା ରାମାନୁଜସ୍ତଦା
ଯେପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଥିଲା ସେହିପରି କାମ କରି, ଉଚିତ୍ ଉତ୍ତର ଭାବି, ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭାବିଲେ।
କାମକ୍ରୋଧସମୁତ୍ଥେନ ଭ୍ରାତୁଃ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିନା ଵୃତଃ। ପ୍ରଭଞ୍ଜନ ଇଵାପ୍ରୀତଃ ପ୍ରଯଯୌ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ତତଃ
ଭାଇଙ୍କ ରାଗ ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ, ଯାହା ଆସିଥିଲା ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧରୁ, ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପବନଦେବତା ପରି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ।
ସାଲତାଲାଶ୍ଵକର୍ଣାଂଶ୍ଚ ତରସା ପାତଯନ୍ ବଲାତ୍। ପର୍ଯସ୍ଯନ୍ ଗିରିକୂଟାନି ଦ୍ରୁମାନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵେଗିତଃ
ସାଳ, ତାଳ ଓ ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛକୁ ଶକ୍ତିରେ ଭାଙ୍ଗି, ପବନ ବେଗରେ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛକୁ ଚିତ୍ରଭ୍ରମ କରିଦେଲେ।
ଶିଲାଶ୍ଚ ଶକଲୀକୁର୍ଵନ୍ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଗଜ ଇଵାଶୁଗଃ। ଦୂରମେକପଦଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ କାର୍ଯଵଶାଦ୍ ଦ୍ରୁତମ୍
ପାଦରେ ପାଥର ଭାଙ୍ଗି ହାତୀ ପରି ତୀବ୍ର ହୋଇ, ଏକ ଡେଉଁ ପଦକ୍ଷେପରେ ଦୂର ଯାଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହେଲେ।
ତାମପଶ୍ଯଦ୍ ବଲାକୀର୍ଣାଂ ହରିରାଜମହାପୁରୀମ୍। ଦୁର୍ଗାମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଶାର୍ଦୂଲଃ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଗିରିସଂକଟେ
ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ସିଂହ ରାମ, ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ଏବଂ ବକପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା ବନରାଜାଙ୍କ ମହାନଗର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଦେଖିଲେ।
ରୋଷାତ୍ ପ୍ରସ୍ଫୁରମାଣୋଷ୍ଠଃ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ରତି ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ଦଦର୍ଶ ଵାନରାନ୍ ଭୀମାନ୍ କିଷ୍କିନ୍ଧାଯାଂ ବହିଶ୍ଚରାନ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନେଇ କ୍ରୋଧରେ ଓଠ କମ୍ପିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, କିଷ୍କିନ୍ଧା ବାହାରେ ଘୁରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେକୁ ଦେଖିଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାନରାଃ ସର୍ଵେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭମ୍। ଶୈଲଶୃଙ୍ଗାଣି ଶତଶଃ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ମହୀରୁହାନ୍। ଜଗୃହୁଃ କୁଞ୍ଜରପ୍ରଖ୍ଯା ଵାନରାଃ ପର୍ଵତାନ୍ତରେ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର, ହାତୀ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଶତଶଃ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇଲେ।
ତାନ୍ ଗୃହୀତପ୍ରହରଣାନ୍ ସର୍ଵାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ। ବଭୂଵ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବହ୍ଵିନ୍ଧନ ଇଵାନଲଃ
ସେମାନେ ସଜ୍ଜ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିବା ବାନରମାନେକୁ ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୁଇଗୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ଅଧିକ ଜ୍ୱାଳା ଦେଉଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି।
ତଂ ତେ ଭଯପରୀତାଙ୍ଗା କ୍ଷୁବ୍ଧଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ଲଵଂଗମାଃ। କାଲମୃତ୍ଯୁଯୁଗାନ୍ତାଭଂ ଶତଶୋ ଵିଦ୍ରୁତା ଦିଶଃ
ତାଙ୍କୁ ରାଗରେ ଦେଖି, ଭୟରେ ଶରୀର କମ୍ପିଥିବା ବାନରମାନେ, ଯେପରି ଅନ୍ତକାଳର କାଳମୃତ୍ୟୁ, ଶତଶଃ ଦିଗ୍ବିଦିଗକୁ ଭାଗିଗଲେ।
ତତଃ ସୁଗ୍ରୀଵଭଵନଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ହରିପୁଂଗଵାଃ। କ୍ରୋଧମାଗମନଂ ଚୈଵ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ନ୍ଯଵେଦଯନ୍
ତାପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାନରମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରାଜମହଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରାଗ ଓ ଆଗମନ ବିଷୟରେ ତାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ।
ତାରଯା ସହିତଃ କାମୀ ସକ୍ତଃ କପିଵୃଷସ୍ତଦା। ନ ତେଷାଂ କପିସିଂହାନାଂ ଶୁଶ୍ରାଵ ଵଚନଂ ତଦା
ସେ ସମୟରେ, ତାରା ସହ ମନ ଲଗାଇଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆସକ୍ତ ବନରାଜା ସେହି ସିଂହପ୍ରତିମା ବାନରମାନେର କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ।
ତତଃ ସଚିଵସଂଦିଷ୍ଟା ହରଯୋ ରୋମହର୍ଷଣାଃ। ଗିରିକୁଞ୍ଜରମେଘାଭା ନଗରାନ୍ନିର୍ଯଯୁସ୍ତଦା
ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯେମିତି ଆଦେଶ ଦେଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପାହାଡ଼ ହାତୀ ଓ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦେଖିଲେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇଯିବା ବାନରମାନେ ସହରରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ନଖଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁଧାଃ ସର୍ଵେ ଵୀରା ଵିକୃତଦର୍ଶନାଃ। ସର୍ଵେ ଶାର୍ଦୂଲଦଂଷ୍ଟ୍ରାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ଵିଵୃତଦର୍ଶନାଃ
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନଖ ଓ ଦାଁତକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧରିଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ବୀର ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସମସ୍ତଙ୍କର ଦାଁତ ବାଘର ଦାଁତ ଭଳି ଥିଲା ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଭୟଜନକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଦଶନାଗବଲାଃ କେଚିତ୍ କେଚିଦ୍ ଦଶଗୁଣୋତ୍ତରାଃ। କେଚିନ୍ନାଗସହସ୍ରସ୍ଯ ବଭୂଵୁସ୍ତୁଲ୍ଯଵର୍ଚସଃ
କେହି କେହି ଦଶଟି ହାତୀର ଶକ୍ତି ଥିଲେ, କେହି ତାହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ, ଆଉ କେହି କେହି ହଜାର ହାତୀର ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ।
ତତସ୍ତୈଃ କପିଭିର୍ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ଦ୍ରୁମହସ୍ତୈର୍ମହାବଲୈଃ। ଅପଶ୍ଯଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ତାଂ ଦୁରାସଦାମ୍
ତାପରେ କ୍ରୋଧିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦୁର୍ଜୟ କିଷ୍କିନ୍ଧା ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ଓ ଗଛ ଧରିଥିବା ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଇଛି।