ହଂସସାରସଚକ୍ରାହ୍ଵୈଃ କୁରରୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ପୁଲିନାନ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ନଦୀନାଂ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହଂସ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଦୀପାରକୁ ସବୁଠାରେ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଚତ୍ଵାରୋ ଵାର୍ଷିକା ମାସା ଗତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ। ମମ ଶୋକାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ତଥା ସୀତାମପଶ୍ଯତଃ
ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଲା, ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ।
ଚକ୍ରଵାକୀଵ ଭର୍ତାରଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତା ଵନମ୍। ଵିଷମଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମୁଦ୍ଯାନମିଵ ଚାଙ୍ଗନା
ଯେପରି ଚକ୍ରବାକୀ ତାଙ୍କର ସାଥୀକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସୀତା ମଧୁବନକୁ ପ୍ରେମିକା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ନାରୀ ପରି କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରିଯାଵିହୀନେ ଦୁଃଖାର୍ତେ ହୃତରାଜ୍ଯେ ଵିଵାସିତେ। କୃପାଂ ନ କୁରୁତେ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମଯି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ବନବାସରେ ଅଛି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ କୌଣସି ଦୟା କରୁନାହାନ୍ତି।
ଅନାଥୋ ହୃତରାଜ୍ଯୋଽହଂ ରାଵଣେନ ଚ ଧର୍ଷିତଃ। ଦୀନୋ ଦୂରଗୃହଃ କାମୀ ମାଂ ଚୈଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
ମୁଁ ଅନାଥ, ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ, ଦୂର ଘରରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଆଶାକୁ ନେଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲି।
ଇତ୍ଯେତୈଃ କାରଣୈଃ ସୌମ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଅହଂ ଵାନରରାଜସ୍ଯ ପରିଭୂତଃ ପରଂତପଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୋଇଛି।
ସ କାଲଂ ପରିସଂଖ୍ଯାଯ ସୀତାଯାଃ ପରିମାର୍ଗଣେ। କୃତାର୍ଥଃ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ମତିର୍ନାଵଵୁଧ୍ଯତେ
ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ନିଜ କାମ ସାଧି ନେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ସ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ଵାନରପୁଙ୍ଗଵମ୍। ମୂର୍ଖଂ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେ ସକ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵଚନାନ୍ମମ
ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇ, ବନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସୁଖରେ ଲିନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହ।
ଅର୍ଥିନାମୁପପନ୍ନାନାଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାପ୍ଯୁପକାରିଣାମ୍। ଆଶାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଲୋକେ ପୁରୁଷାଧମଃ
ଯିଏ ଆଶା ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନେ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିବାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ସେ ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ମଣିଷ।
ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵା ପାପଂ ଯୋ ହି ଵାକ୍ଯମୁଦୀରିତମ୍। ସତ୍ଯେନ ପରିଗୃହ୍ଣାତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କଥା ଯେଉଁହେଉ, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରେ, ସେ ନିଜେ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କୃତାର୍ଥା ହ୍ଯକୃତାର୍ଥାନାଂ ମିତ୍ରାଣାଂ ନ ଭଵନ୍ତି ଯେ। ତାନ୍ ମୃତାନପି କ୍ରଵ୍ଯାଦାଃ କୃତଘ୍ନାନ୍ ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ
ଯେମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଜ୍ଞ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଖାଇଥିବା ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ନୂନଂ କାଞ୍ଚନପୃଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିକୃଷ୍ଟସ୍ଯ ମଯା ରଣେ। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛସି ଚାପସ୍ଯ ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣୋପମମ୍
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ସୁନା ଚମକୁଥିବା ପିଠି ଓ ଟାଣି ଧରା ଧନୁଷ ର ଆକୃତି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝୁଡି ପରି ଚମକୁଛି, ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଘୋରଂ ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମମ ସଂଯୁଗେ। ନିର୍ଘୋଷମିଵ ଵଜ୍ରସ୍ଯ ପୁନଃ ସଂଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଧନୁଷ ତାରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଯାହା ବଜ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱର ଧ୍ୱନି ପରି ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
କାମମେଵଂଗତେଽପ୍ଯସ୍ଯ ପରିଜ୍ଞାତେ ପରାକ୍ରମେ। ତ୍ଵତ୍ସହାଯସ୍ଯ ମେ ଵୀର ନ ଚିନ୍ତା ସ୍ଯାନ୍ନୃପାତ୍ମଜ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଣାପଡ଼ିଛି ଏବଂ ସେ ତୁମ ସହଯୋଗୀ, ତେବେ ହେ ନରପତିପୁତ୍ର, ମୋତେ କିଛି ଚିନ୍ତା ରହିବ ନାହିଁ।
ଯଦର୍ଥମଯମାରମ୍ଭଃ କୃତଃ ପରପୁରଂଜଯ। ସମଯଂ ନାଭିଜାନାତି କୃତାର୍ଥଃ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜୟକାରୀ, ବାନରମାନ୍ୟ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୀକାରକୁ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଃ ସମଯକାଲଂ ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ହରୀଶ୍ଵରଃ। ଵ୍ଯତୀତାଂଶ୍ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ ଵିହରନ୍ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ବାନରମାନ୍ୟ ସଠିକ୍ ସମୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସ କଟିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମଜା କରିବାରେ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଯେ, ଏହାକୁ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି।
ସାମାତ୍ଯପରିଷତ୍କ୍ରୀଡନ୍ ପାନମେଵୋପସେଵତେ। ଶୋକଦୀନେଷୁ ନାସ୍ମାସୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁରୁତେ ଦଯାମ୍
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ମାତ୍ର ପାନରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି; ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଆମ ପ୍ରତି ସୁଗ୍ରୀବ କୌଣସି ଦୟା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି।
ଉଚ୍ଯତାଂ ଗଚ୍ଛ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵଯା ଵୀର ମହାବଲ। ମମ ରୋଷସ୍ଯ ଯଦ୍ରୂପଂ ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈନମିଦଂ ଵଚଃ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯାଅ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହ; ମୋର କ୍ରୋଧ କେମିତି ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରି, ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ କହ।
ନ ସ ସଂକୁଚିତଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଵାଲୀ ହତୋ ଗତଃ। ସମଯେ ତିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀଵ ମା ଵାଲିପଥମନ୍ଵଗାଃ
ଯେ ପଥରେ ବାଳୀ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ସେ ପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କର, ବାଳୀଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନି।
ଏକ ଏଵ ରଣେ ଵାଲୀ ଶରେଣ ନିହତୋ ମଯା। ତ୍ଵାଂ ତୁ ସତ୍ଯାଦତିକ୍ରାନ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ସବାନ୍ଧଵମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକ ମାତ୍ର ବାଳୀଙ୍କୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ହତ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ନିଜ କଥା ଭାଙ୍ଗିବ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାରକୁ ମୁଁ ହତ କରିଦେବି।
ଯଦେଵଂ ଵିହିତେ କାର୍ଯେ ଯଦ୍ଧିତଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ। ତତ୍ ତଦ୍ ବ୍ରୂହି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତ୍ଵର କାଲଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ସେ କଥା କହ; ଦେଖ, ସମୟ ବହୁତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ।
କୁରୁଷ୍ଵ ସତ୍ଯଂ ମମ ଵାନରେଶ୍ଵର ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଂ ଧର୍ମମଵେକ୍ଷ୍ଯ ଶାଶ୍ଵତମ୍। ମା ଵାଲିନଂ ପ୍ରେତଗତୋ ଯମକ୍ଷଯେ ତ୍ଵମଦ୍ଯ ପଶ୍ଯେର୍ମମ ଚୋଦିତଃ ଶରୈଃ
ହେ ବାନରମାନ୍ୟ, ମୋତେ ଯେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛ, ତାହା ସତ୍ୟ କର; ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଧର୍ମକୁ ମନେ ରଖ। ଆଜି ମୋ ତୀର ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଉତ୍ତେଜନାରେ ବାଳୀ ଯମଲୋକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ମୋତେ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅନି।
ସ ପୂର୍ଵଜଂ ତୀଵ୍ରଵିଵୃଦ୍ଧକୋପଂ ଲାଲପ୍ଯମାନଂ ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଦୀନମ୍। ଚକାର ତୀଵ୍ରାଂ ମତିମୁଗ୍ରତେଜା ହରୀଶ୍ଵରେ ମାନଵଵଂଶଵର୍ଧନଃ
ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ଭାଇଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଓ ବଢ଼ୁଥିବା କ୍ରୋଧରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ମନମରା ଦେଖି, ମନୁବଂଶର ମହାନ ବଂଶଜ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ, ବାନରମାନ୍ୟ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ।
thumb|ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣ।
ସ କାମିନଂ ଦୀନମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଂ ଶୋକାଭିପନ୍ନଂ ସମୁଦୀର୍ଣକୋପମ୍। ନରେନ୍ଦ୍ରସୂନୁର୍ନରଦେଵପୁତ୍ରଂ ରାମାନୁଜଃ ପୂର୍ଵଜମିତ୍ଯୁଵାଚ
ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଯିଏ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ, ମନମରା କିନ୍ତୁ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଥିବା, ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଦେଖି, ଏହିପରି କହିଲେ।
ନ ଵାନରଃ ସ୍ଥାସ୍ଯତି ସାଧୁଵୃତ୍ତେ ନ ମନ୍ଯତେ କର୍ମଫଲାନୁଷଙ୍ଗାନ୍। ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯତେ ଵାନରରାଜ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ତଥା ହି ନାତିକ୍ରମତେଽସ୍ଯ ବୁଦ୍ଧିଃ
ଏହି ବାନର ନିଜ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ରଖିପାରିବ ନାହିଁ, ନ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ବିଚାର କରେ। ସେ ବାନର ରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଏପରି ନୁହେଁ।
ମତିକ୍ଷଯାଦ୍ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେଷୁ ସକ୍ତ- ସ୍ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍ ପ୍ରତିକାରବୁଦ୍ଧିଃ। ହତୋଽଗ୍ରଜଂ ପଶ୍ଯତୁ ଵୀରଵାଲିନଂ ନ ରାଜ୍ଯମେଵଂ ଵିଗୁଣସ୍ଯ ଦେଯମ୍
ବୁଦ୍ଧି ନ ଥିବାରୁ ସେ ମାତ୍ର ଇନ୍ଦ୍ରିୟସୁଖରେ ଲିନ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ତୁମ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଛି। ଏବେ ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ବାଳୀଙ୍କୁ ହତ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ଏପରି ଦୁର୍ଗୁଣ ଥିବାକୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଧାରଯେ କୋପମୁଦୀର୍ଣଵେଗଂ ନିହନ୍ମି ସୁଗ୍ରୀଵମସତ୍ଯମଦ୍ଯ। ହରିପ୍ରଵୀରୈଃ ସହ ଵାଲିପୁତ୍ରୋ ନରେନ୍ଦ୍ରପୁତ୍ର୍ଯା ଵିଚଯଂ କରୋତୁ
ମୁଁ ଏହି ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧ ଧାରଣ କରିବି ନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଅସତ୍ୟ ପାଇଁ ହତ କରିଦେବି। ବାଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ବାନରବୀରମାନେ ମିଶି ରାଜକୁମାରୀ ସହ କ'ଣ କରିବେ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ।
ତମାତ୍ତବାଣାସନମୁତ୍ପତନ୍ତଂ ନିଵେଦିତାର୍ଥଂ ରଣଚଣ୍ଡକୋପମ୍। ଉଵାଚ ରାମଃ ପରଵୀରହନ୍ତା ସ୍ଵଵୀକ୍ଷିତଂ ସାନୁନଯଂ ଚ ଵାକ୍ଯମ୍
ଝଟି ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନିଜ କାମରେ ଦୃଢ଼, ଶତ୍ରୁବିର ନାଶକ ରାମ ତାକୁ ଦୟା ଓ ବିଚାର ସହିତ କଥା କହିଲେ।
ନହି ଵୈ ତ୍ଵଦ୍ଵିଧୋ ଲୋକେ ପାପମେଵଂ ସମାଚରେତ୍। କୋପମାର୍ଯେଣ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ତୁମ ପରି ଲୋକେ ଏପରି ଖରାପ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ରଖି ହତ୍ୟା କରେ, ସେଉଁହେଁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।