ଜଲଂ ପ୍ରସନ୍ନଂ କୁସୁମପ୍ରହାସଂ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଵନଂ ଶାଲିଵନଂ ଵିପକ୍ଵମ୍। ମୃଦୁଶ୍ଚ ଵାଯୁର୍ଵିମଲଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶଂସନ୍ତି ଵର୍ଷଵ୍ଯପନୀତକାଲମ୍
ପରିସ୍କାର ଜଳ, ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଡାକ, ପକ୍କା ଧାନ ଖେତ, ମୃଦୁ ପବନ ଓ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ସମସ୍ତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଛି।
ମୀନୋପସଂଦର୍ଶିତମେଖଲାନାଂ ନଦୀଵଧୂନାଂ ଗତଯୋଽଦ୍ଯ ମନ୍ଦାଃ। କାନ୍ତୋପଭୁକ୍ତାଲସଗାମିନୀନାଂ ପ୍ରଭାତକାଲେଷ୍ଵିଵ କାମିନୀନାମ୍
ମାଛମାନେ ତଟକୁ ଦେଖାଇ ଦେଉଥିବା ନଦୀବଧୂମାନେ ଏବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ରାତି ଜଣେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହିତ କାଟି ଦିନ ହେଲାପରେ ନାରୀମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଆଲସ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି।
ସଚକ୍ରଵାକାନି ସଶୈଵଲାନି କାଶୈର୍ଦୁକୂଲୈରିଵ ସଂଵୃତାନି। ସପତ୍ରରେଖାଣି ସରୋଚନାନି ଵଧୂମୁଖାନୀଵ ନଦୀମୁଖାନି
ନଦୀମୁଖଗୁଡ଼ିକ କାଶା ଘାସରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି, ଯେପରି ନାରୀମାନେ ଶୋଭା ପାଇଁ ପତ୍ରରେଖା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତି, ସେପରି ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶୈବଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଛି।
ପ୍ରଫୁଲ୍ଲବାଣାସନଚିତ୍ରିତେଷୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଷଟ୍ପାଦନିକୂଜିତେଷୁ। ଗୃହୀତଚାପୋଦ୍ଯତଦଣ୍ଡଚଣ୍ଡଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡଚାପୋଽଦ୍ଯ ଵନେଷୁ କାମଃ
ଫୁଲିଥିବା ବାଣାସନ ଗଛରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ଏମିତି ଅରଣ୍ୟରେ ଏବେ କାମଦେବ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ତାଣିଛନ୍ତି।
ଲୋକଂ ସୁଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିତୋଷଯିତ୍ଵା ନଦୀସ୍ତଟାକାନି ଚ ପୂରଯିତ୍ଵା। ନିଷ୍ପନ୍ନସସ୍ଯାଂ ଵସୁଧାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନଭସ୍ତୋଯଧରାଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟାଃ
ବହୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ି ଜଗତକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ପୁରିଦେଇ, ମାଟିକୁ ଫସଲ ଦେଇ, ଏବେ ମେଘମାନେ ଆକାଶକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।
ଦର୍ଶଯନ୍ତି ଶରନ୍ନଦ୍ଯଃ ପୁଲିନାନି ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ନଵସଂଗମସଵ୍ରୀଡା ଜଘନାନୀଵ ଯୋଷିତଃ
ଶରତ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାଙ୍କର ପାଲା ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ନୂତନ ସଙ୍ଗ ପରେ ଲଜ୍ଜାରେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର କଟି ଦେଖାନ୍ତି।
ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଃ ସୌମ୍ଯ କୁରରାଭିଵିନାଦିତାଃ। ଚକ୍ରଵାକଗଣାକୀର୍ଣା ଵିଭାନ୍ତି ସଲିଲାଶଯାଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, କୁରରୀ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିତରେ ଭିତରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ଝିଲିରେ ଜଳ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯବଦ୍ଧଵୈରାଣାଂ ଜିଗୀଷୂଣାଂ ନୃପାତ୍ମଜ। ଉଦ୍ଯୋଗସମଯଃ ସୌମ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାନାମୁପସ୍ଥିତଃ
ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ଏବେ ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ଶତ୍ରୁ ଓ ଜିତିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ତୟାରି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇଯଂ ସା ପ୍ରଥମା ଯାତ୍ରା ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନୃପାତ୍ମଜ। ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ସୁଗ୍ରୀଵମୁଦ୍ଯୋଗଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରା, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି ତୟାରି କରୁଥିବା ଦେଖୁନି।
ଅସନାଃ ସପ୍ତପର୍ଣାଶ୍ଚ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ବନ୍ଧୁଜୀଵାଶ୍ଚ ଶ୍ଯାମାଶ୍ଚ ଗିରିସାନୁଷୁ
ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛ, ଫୁଲିଥିବା କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଓ ଶ୍ୟାମା ଗଛମାନେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ହଂସସାରସଚକ୍ରାହ୍ଵୈଃ କୁରରୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ପୁଲିନାନ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ନଦୀନାଂ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହଂସ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଦୀପାରକୁ ସବୁଠାରେ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଚତ୍ଵାରୋ ଵାର୍ଷିକା ମାସା ଗତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ। ମମ ଶୋକାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ତଥା ସୀତାମପଶ୍ଯତଃ
ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଲା, ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ।
ଚକ୍ରଵାକୀଵ ଭର୍ତାରଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତା ଵନମ୍। ଵିଷମଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମୁଦ୍ଯାନମିଵ ଚାଙ୍ଗନା
ଯେପରି ଚକ୍ରବାକୀ ତାଙ୍କର ସାଥୀକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସୀତା ମଧୁବନକୁ ପ୍ରେମିକା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ନାରୀ ପରି କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରିଯାଵିହୀନେ ଦୁଃଖାର୍ତେ ହୃତରାଜ୍ଯେ ଵିଵାସିତେ। କୃପାଂ ନ କୁରୁତେ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମଯି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ବନବାସରେ ଅଛି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ କୌଣସି ଦୟା କରୁନାହାନ୍ତି।
ଅନାଥୋ ହୃତରାଜ୍ଯୋଽହଂ ରାଵଣେନ ଚ ଧର୍ଷିତଃ। ଦୀନୋ ଦୂରଗୃହଃ କାମୀ ମାଂ ଚୈଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
ମୁଁ ଅନାଥ, ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ, ଦୂର ଘରରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଆଶାକୁ ନେଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲି।
ଇତ୍ଯେତୈଃ କାରଣୈଃ ସୌମ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଅହଂ ଵାନରରାଜସ୍ଯ ପରିଭୂତଃ ପରଂତପଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୋଇଛି।
ସ କାଲଂ ପରିସଂଖ୍ଯାଯ ସୀତାଯାଃ ପରିମାର୍ଗଣେ। କୃତାର୍ଥଃ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ମତିର୍ନାଵଵୁଧ୍ଯତେ
ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ନିଜ କାମ ସାଧି ନେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ସ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ଵାନରପୁଙ୍ଗଵମ୍। ମୂର୍ଖଂ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେ ସକ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵଚନାନ୍ମମ
ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇ, ବନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସୁଖରେ ଲିନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହ।
ଅର୍ଥିନାମୁପପନ୍ନାନାଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାପ୍ଯୁପକାରିଣାମ୍। ଆଶାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଲୋକେ ପୁରୁଷାଧମଃ
ଯିଏ ଆଶା ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନେ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିବାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ସେ ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ମଣିଷ।
ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵା ପାପଂ ଯୋ ହି ଵାକ୍ଯମୁଦୀରିତମ୍। ସତ୍ଯେନ ପରିଗୃହ୍ଣାତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କଥା ଯେଉଁହେଉ, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରେ, ସେ ନିଜେ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କୃତାର୍ଥା ହ୍ଯକୃତାର୍ଥାନାଂ ମିତ୍ରାଣାଂ ନ ଭଵନ୍ତି ଯେ। ତାନ୍ ମୃତାନପି କ୍ରଵ୍ଯାଦାଃ କୃତଘ୍ନାନ୍ ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ
ଯେମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଜ୍ଞ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମଧ୍ୟ ମାଂସ ଖାଇଥିବା ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ।
ନୂନଂ କାଞ୍ଚନପୃଷ୍ଠସ୍ଯ ଵିକୃଷ୍ଟସ୍ଯ ମଯା ରଣେ। ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛସି ଚାପସ୍ଯ ରୂପଂ ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗଣୋପମମ୍
ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ସୁନା ଚମକୁଥିବା ପିଠି ଓ ଟାଣି ଧରା ଧନୁଷ ର ଆକୃତି, ଯାହା ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଝୁଡି ପରି ଚମକୁଛି, ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ଘୋରଂ ଜ୍ଯାତଲନିର୍ଘୋଷଂ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ମମ ସଂଯୁଗେ। ନିର୍ଘୋଷମିଵ ଵଜ୍ରସ୍ଯ ପୁନଃ ସଂଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ତୁମେ ପୁଣିଥରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କ୍ରୋଧିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଧନୁଷ ତାରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଯାହା ବଜ୍ର ଗୁରୁତ୍ୱର ଧ୍ୱନି ପରି ଶୁଣାଯାଏ, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
କାମମେଵଂଗତେଽପ୍ଯସ୍ଯ ପରିଜ୍ଞାତେ ପରାକ୍ରମେ। ତ୍ଵତ୍ସହାଯସ୍ଯ ମେ ଵୀର ନ ଚିନ୍ତା ସ୍ଯାନ୍ନୃପାତ୍ମଜ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଣାପଡ଼ିଛି ଏବଂ ସେ ତୁମ ସହଯୋଗୀ, ତେବେ ହେ ନରପତିପୁତ୍ର, ମୋତେ କିଛି ଚିନ୍ତା ରହିବ ନାହିଁ।
ଯଦର୍ଥମଯମାରମ୍ଭଃ କୃତଃ ପରପୁରଂଜଯ। ସମଯଂ ନାଭିଜାନାତି କୃତାର୍ଥଃ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ
ଯାହା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ହେ ଶତ୍ରୁ ନଗର ଜୟକାରୀ, ବାନରମାନ୍ୟ ସେଇ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏବେ ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗୀକାରକୁ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି।
ଵର୍ଷାଃ ସମଯକାଲଂ ତୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ହରୀଶ୍ଵରଃ। ଵ୍ଯତୀତାଂଶ୍ଚତୁରୋ ମାସାନ୍ ଵିହରନ୍ ନାଵବୁଧ୍ଯତେ
ବାନରମାନ୍ୟ ସଠିକ୍ ସମୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସ କଟିଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମଜା କରିବାରେ ଏତେ ବ୍ୟସ୍ତ ଯେ, ଏହାକୁ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି।
ସାମାତ୍ଯପରିଷତ୍କ୍ରୀଡନ୍ ପାନମେଵୋପସେଵତେ। ଶୋକଦୀନେଷୁ ନାସ୍ମାସୁ ସୁଗ୍ରୀଵଃ କୁରୁତେ ଦଯାମ୍
ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳିବାରେ ଲାଗିଛନ୍ତି, ମାତ୍ର ପାନରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି; ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଆମ ପ୍ରତି ସୁଗ୍ରୀବ କୌଣସି ଦୟା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି।
ଉଚ୍ଯତାଂ ଗଚ୍ଛ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତ୍ଵଯା ଵୀର ମହାବଲ। ମମ ରୋଷସ୍ଯ ଯଦ୍ରୂପଂ ବ୍ରୂଯାଶ୍ଚୈନମିଦଂ ଵଚଃ
ହେ ବୀର, ତୁମେ ଯାଅ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହ; ମୋର କ୍ରୋଧ କେମିତି ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରି, ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ କହ।
ନ ସ ସଂକୁଚିତଃ ପନ୍ଥା ଯେନ ଵାଲୀ ହତୋ ଗତଃ। ସମଯେ ତିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀଵ ମା ଵାଲିପଥମନ୍ଵଗାଃ
ଯେ ପଥରେ ବାଳୀ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ, ସେ ପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କର, ବାଳୀଙ୍କ ପଥକୁ ଅନୁସରଣ କରନି।
ଏକ ଏଵ ରଣେ ଵାଲୀ ଶରେଣ ନିହତୋ ମଯା। ତ୍ଵାଂ ତୁ ସତ୍ଯାଦତିକ୍ରାନ୍ତଂ ହନିଷ୍ଯାମି ସବାନ୍ଧଵମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ମୁଁ ଏକ ମାତ୍ର ବାଳୀଙ୍କୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ହତ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ନିଜ କଥା ଭାଙ୍ଗିବ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପରିବାରକୁ ମୁଁ ହତ କରିଦେବି।