କ୍ଷମା ଯଶଃ କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ କ୍ଷମାଯାଂ ଵିଷ୍ଠିତଂ ଜଗତ୍ । ଵିସୃଜ୍ଯ କନ୍ଯାଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାଜା ତ୍ରିଦଶଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୩୩-
‘କ୍ଷମା ହେଉଛି କୀର୍ତି, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଧର୍ମ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କ୍ଷମାରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏପରି କଥା କହି, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦେବତା ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଝିଅମାନେକୁ ଛାଡିଦେଲେ ।
ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞୋ ମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ପ୍ରଦାନଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଦେଶେ କାଲେ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସଦୃଶେ ପ୍ରତିପାଦନମ୍ ॥୧-୩୩-
ଉପଦେଶରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମିଶି, କେଉଁଠି, କେତେବେଳେ ଏବଂ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭାବିବା ପରେ ଦାନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଚୂଲୀ ନାମ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ଊର୍ଧ୍ଵରେତାଃ ଶୁଭାଚାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତପ ଉପାଗମତ୍ ॥୧-୩୩-
ଏହି ସମୟରେ, ଚୂଳୀ ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଋଷି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଶୁଭ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତପସ୍ଯନ୍ତମୃଷିଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ପର୍ଯୁପାସତେ । ସୋମଦା ନାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଊର୍ମିଲାତନଯା ତଦା ॥୧-୩୩-
ସେଠାରେ ତାହାଁକୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଉର୍ମିଳାଙ୍କର କନ୍ୟା, ସୋମଦା ନାମକ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ।
ସା ଚ ତଂ ପ୍ରଣତା ଭୂତ୍ଵା ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରାଯଣା । ଉଵାସ କାଲେ ଧର୍ମିଷ୍ଠା ତସ୍ଯାସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ଗୁରୁଃ ॥୧-୩୩-
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ, କିଛି ସମୟ ଧରି ଧର୍ମପଥରେ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଏହା ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ।
ସ ଚ ତାଂ କାଲଯୋଗେନ ପ୍ରୋଵାଚ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ କିଂ କରୋମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୩୩-
ଏହିପରି ଯଥାସମୟରେ, ରଘୁବଂଶୀ, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, କହ, ମୁଁ କଣ କରି ତୁମକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି?'
ପରିତୁଷ୍ଟଂ ମୁନିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ମଧୁରସ୍ଵରମ୍ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତା ଵାକ୍ଯଜ୍ଞା ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍ ॥୧-୩୩-
ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ବୁଝି, ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ମିଠା ସ୍ୱରରେ ଓ ଚତୁର୍ ଭାଷଣରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ସମୁଦିତୋ ବ୍ରାହ୍ମ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଭୂତୋ ମହାତପାଃ । ବ୍ରାହ୍ମେଣ ତପସା ଯୁକ୍ତଂ ପୁତ୍ରମିଚ୍ଛାମି ଧାର୍ମିକମ୍ ॥୧-୩୩-
ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମହାତପସ୍ବୀ, ମୁଁ ଏହି ଇଚ୍ଛା କରେଁ ଯେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏକ ଧର୍ମିକ ପୁଅ ମୋତେ ମିଳୁ।
ଅପତିଶ୍ଚାସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ଭାର୍ଯା ଚାସ୍ମି ନ କସ୍ଯଚିତ୍ । ବ୍ରାହ୍ମେଣୋପଗତାଯାଶ୍ଚ ଦାତୁମର୍ହସି ମେ ସୁତମ୍ ॥୧-୩୩-
ମୁଁ ଅପତି, ମୋର କୌଣସି ସ୍ୱାମୀ ନାହିଁ, ଏବଂ ମୁଁ କାହାର ବି ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାର୍ଗରେ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ପୁଅ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରସନ୍ନୋ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିର୍ଦଦୌ ବ୍ରାହ୍ମମନୁତ୍ତମମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ମାନସଂ ଚୂଲିନଃ ସୁତମ୍ ॥୧-୩୩-
ତାଙ୍କ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସେ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି ତାକୁ ଏକ ଅତି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁଅ ଦେଲେ, ଯିଏ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ, ଓ ଚୂଳୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ।
ସ ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତସ୍ତୁ ପୁରୀମଧ୍ଯଵସତ୍ ତଦା । କାମ୍ପିଲ୍ଯାଂ ପରଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ଦେଵରାଜୋ ଯଥା ଦିଵମ୍ ॥୧-୩୩-
ସେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ରାଜା, ସେତେବେଳେ କାମ୍ପିଲ୍ୟ ନଗରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ପରି ଅତିଶୟ ଶ୍ରୀରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ ବୁଦ୍ଧିଂ କୃତଵାନ୍ ରାଜା କୁଶନାଭଃ ସୁଧାର୍ମିକଃ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତାଯ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଦାତୁଂ କନ୍ଯାଶତଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା କୁଶନାଭ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ ଯେ, ସେ ତାଙ୍କର ଏକଶଏ କନ୍ୟାକୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ ଦେବେ।
ତମାହୂଯ ମହାତେଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ମହୀପତିଃ । ଦଦୌ କନ୍ଯାଶତଂ ରାଜା ସୁପ୍ରୀତେନାନ୍ତରାତ୍ମନା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଜା ଅନ୍ତର୍ଆତ୍ମାରେ ଖୁସି ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଏକଶଏ କନ୍ୟା ଦେଲେ।
ଯଥାକ୍ରମଂ ତଦା ପାଣିଂ ଜଗ୍ରାହ ରଘୁନନ୍ଦନ । ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତୋ ମହୀପାଲସ୍ତାସାଂ ଦେଵପତିର୍ଯଥା ॥୧-୩୩-
ତାପରେ, ଯଥାକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ରାଜା ସେମାନଙ୍କର ହାତ ଧରି ବିବାହ କଲେ, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗିନୀମାନଙ୍କ ସହିତ।
ସ୍ପୃଷ୍ଟମାତ୍ରେ ତଦା ପାଣୌ ଵିକୁବ୍ଜା ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ । ଯୁକ୍ତଂ ପରମଯା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ବଭୌ କନ୍ଯାଶତଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ସେମାନଙ୍କର ହାତ ଛୁଁଇବା ସହିତ, ସେମାନେ ବିକୃତି ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ଏକଶଏ କନ୍ୟା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଶୋଭାରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାଯୁନା ମୁକ୍ତାଃ କୁଶନାଭୋ ମହୀପତିଃ । ବଭୂଵ ପରମପ୍ରୀତୋ ହର୍ଷଂ ଲେଭେ ପୁନଃ ପୁନଃ ॥୧-୩୩-
ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ ବୋଲି ଦେଖି, ରାଜା କୁଶନାଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।
କୃତୋଦ୍ଵାହଂ ତୁ ରାଜାନଂ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଂ ମହୀପତିମ୍ । ସଦାରଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ସୋପାଧ୍ଯାଯଗଣଂ ତଦା ॥୧-୩୩-
ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ବିବାହ ହୋଇଯିବା ପରେ, ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଅଧ୍ୟାପକମାନେ ସହିତ ବିଦାୟ କଲେ।
ସୋମଦାପି ସୁତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁତ୍ରସ୍ଯ ସଦୃଶୀଂ କ୍ରିଯାମ୍ । ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ସ୍ନୁଷାସ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦତ । ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ତାଃ କନ୍ଯାଃ କୁଶନାଭଂ ପ୍ରଶସ୍ଯ ଚ ॥୧-୩୩-
ସୋମଦା ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ନୀତିଅନୁସାରେ ତାଙ୍କ ସ୍ନୁଷାମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ; ସେମାନେ ଉପରେ ହାତ ରଖି ଏବଂ କୁଶନାଭଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
thumb|ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏବେ ଶୁଣ, ଶ୍ରୀମଦ୍ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁଷ୍ତ୍ରିଂଶ ସର୍ଗ।
କୃତୋଦ୍ଵାହେ ଗତେ ତସ୍ମିନ୍ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତେ ଚ ରାଘଵ । ଅପୁତ୍ରଃ ପୁତ୍ରଲାଭାଯ ପୌତ୍ରୀମିଷ୍ଟିମକଲ୍ପଯତ୍ ॥୧-୩୪-
ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କର ବିବାହ ହୋଇ ଯିବା ପରେ, ହେ ରାଘବ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା ରାଜା ପୁଅ ଓ ନାତି ପାଇଁ ବଡ଼ ଆଶାରେ ବଳି ଦେଲେ।
ଇଷ୍ଟ୍ଯାଂ ତୁ ଵର୍ତମାନାଯାଂ କୁଶନାଭଂ ମହୀପତିମ୍ । ଉଵାଚ ପରମୋଦାରଃ କୁଶୋ ବ୍ରହ୍ମସୁତସ୍ତଦା ॥୧-୩୪-
ଯେତେବେଳେ ବଳି ଚାଲିଥିଲା, ସେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ କୁଶ, ମହା ଉଦାର କୁଶନାଭ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ପୁତ୍ରସ୍ତେ ସଦୃଶଃ ପୁତ୍ର ଭଵିଷ୍ଯତି ସୁଧାର୍ମିକଃ । ଗାଧିଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ତେନ ତ୍ଵଂ କୀର୍ତିଂ ଲୋକେ ଚ ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ ॥୧-୩୪-
ହେ ପୁଅ, ତୁମ ପରି ଧର୍ମିକ ଏକ ପୁଅ ତୁମେ ପାଇବା; ସେ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗାଧି ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଲୋକରେ ଲାଭ କରିବ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା କୁଶୋ ରାମ କୁଶନାଭଂ ମହୀପତିମ୍ । ଜଗାମାକାଶମାଵିଶ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଲୋକଂ ସନାତନମ୍ ॥୧-୩୪-
ଏଭଳି କହି, କୁଶ ରାଜା କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମାଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।
କସ୍ଯଚିତ୍ ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ କୁଶନାଭସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଜଜ୍ଞେ ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠୋ ଗାଧିରିତ୍ଯେଵ ନାମତଃ ॥୧-୩୪-
କିଛି ସମୟ ପରେ, ଧୀର କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଗାଧି ନାମକ ଏକ ଅତି ଧର୍ମିକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ସ ପିତା ମମ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ଗାଧିଃ ପରମଧାର୍ମିକଃ । କୁଶଵଂଶପ୍ରସୂତୋଽସ୍ମି କୌଶିକୋ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୪-
ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ସେ ଗାଧି ମୋର ପିତା, ଅତି ଧର୍ମିକ; ମୁଁ କୁଶବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କୌଶିକ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ପୂର୍ଵଜା ଭଗିନୀ ଚାପି ମମ ରାଘଵ ସୁଵ୍ରତା । ନାମ୍ନା ସତ୍ଯଵତୀ ନାମ ଋଚୀକେ ପ୍ରତିପାଦିତା ॥୧-୩୪-
ମୋର ଜେଷ୍ଠ ଭଉଣୀ, ହେ ରାଘବ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବତୀ ନାମେ, ଋଚୀକଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ।
ସଶରୀରା ଗତା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଭର୍ତାରମନୁଵର୍ତିନୀ । କୌଶିକୀ ପରମୋଦାରା ସା ପ୍ରଵୃତ୍ତା ମହାନଦୀ ॥୧-୩୪-
ସେ ମହା ଉଦାର ସତ୍ୟବତୀ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ପଛରେ ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଗଲେ ଓ ମହାନଦୀ କୌଶିକୀ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯା ପୁଣ୍ଯୋଦକା ରମ୍ଯା ହିମଵନ୍ତମୁପାଶ୍ରିତା ଲୋକସ୍ଯ ହିତକାର୍ଯାର୍ଥଂ ପ୍ରଵୃତ୍ତା ଭଗିନୀ ମମ ॥୧-୩୪-
ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଜଳ ଭରିଥିବା, ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ହିମାଳୟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା, ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ଲୋକଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ନଦୀ ହେଲେ।
ତତୋଽହଂ ହିମଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵେ ଵସାମି ନିଯତଃ ସୁଖମ୍ ଭଗିନ୍ଯାଂ ସ୍ନେହସଂଯୁକ୍ତଃ କୌଶିକ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୪-
ଏହିକାରଣରୁ, ମୁଁ ହିମାଳୟ ପାଖରେ ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ସହ ସ୍ନେହରେ ଏବଂ ସୁଖରେ ବସୁଛି, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ।
ସା ତୁ ସତ୍ଯଵତୀ ପୁଣ୍ଯା ସତ୍ଯେ ଧର୍ମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତା ପତିଵ୍ରତା ମହାଭାଗା କୌଶିକୀ ସରିତାଂ ଵରା ॥୧-୩୪-
ସେ ପବିତ୍ର ସତ୍ୟବତୀ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତା ଓ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀ, ସରିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକୀ ହେଲେ।