ନଦୀଘନପ୍ରସ୍ରଵଣୋଦକାନା- ମତିପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନିଲବର୍ହିଣାନାମ୍। ପ୍ଲଵଂଗମାନାଂ ଚ ଗତୋତ୍ସଵାନାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ରଵାଃ ସମ୍ପ୍ରତି ସମ୍ପ୍ରଣଷ୍ଟାଃ
ଏବେ ନଦୀ, ଝରଣା, ପବନ, ମୟୂର ଓ ମନ୍ଦ୍ରମାନେ—ଯାହାଙ୍କର ଉତ୍ସବ ଶେଷ ହୋଇଛି—ସେମାନଙ୍କର ସବୁ ଶବ୍ଦ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅନେକଵର୍ଣାଃ ସୁଵିନଷ୍ଟକାଯା ନଵୋଦିତେଷ୍ଵମ୍ବୁଧରେଷୁ ନଷ୍ଟାଃ। କ୍ଷୁଧାର୍ଦିତା ଘୋରଵିଷା ବିଲେଭ୍ଯ- ଶ୍ଚିରୋଷିତା ଵିପ୍ରସରନ୍ତି ସର୍ପାଃ
ନୂତନ ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ସହ, ଅନେକ ରଙ୍ଗର ସାପମାନେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚି ରହି, ଏବେ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଓ ଖାଲି ପେଟ ନେଇ ବାହାରୁଛନ୍ତି।
ଚଞ୍ଚଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରକରସ୍ପର୍ଶହର୍ଷୋନ୍ମୀଲିତତାରକା। ଅହୋ ରାଗଵତୀ ସଂଧ୍ଯା ଜହାତି ସ୍ଵଯମମ୍ବରମ୍
ଚଞ୍ଚଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ତାରାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଖୋଲିଯିବା ସହ, ସନ୍ଧ୍ୟା ରାଗିଣୀ ନାରୀ ପରି ଆକାଶକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଛି।
ରାତ୍ରିଃ ଶଶାଙ୍କୋଦିତସୌମ୍ଯଵକ୍ତ୍ରା ତାରାଗଣୋନ୍ମୀଲିତଚାରୁନେତ୍ରା। ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାଂଶୁକପ୍ରାଵରଣା ଵିଭାତି ନାରୀଵ ଶୁକ୍ଲାଂଶୁକସଂଵୃତାଙ୍ଗୀ
ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହେବାରେ ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ତାରାମାନେ ଖୋଲିଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ପରି ଚାରୁ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାର ଶୁଭ୍ର ଚାଦର ମୁଡ଼ି ରାତି ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ନାରୀ।
ଵିପକ୍ଵଶାଲିପ୍ରସଵାନି ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରହର୍ଷିତା ସାରସଚାରୁପଙ୍କ୍ତିଃ । ନଭଃ ସମାକ୍ରାମତି ଶୀଘ୍ରଵେଗା ଵାତାଵଧୂତା ଗ୍ରଥିତେଵ ମାଲା
ପକ୍କା ଧାନ ଖାଇ ଆନନ୍ଦିତ ସାରସମାନେ ଏକ ଶୃଙ୍ଖଳାରେ ବନ୍ଧା ମାଳା ପରି ବାୟୁରେ ଉଡ଼ି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଆକାଶକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।
ସୁପ୍ତୈକହଂସଂ କୁମୁଦୈରୁପେତଂ ମହାହ୍ରଦସ୍ଥଂ ସଲିଲଂ ଵିଭାତି। ଘନୈର୍ଵିମୁକ୍ତଂ ନିଶି ପୂର୍ଣଚନ୍ଦ୍ରଂ ତାରାଗଣାକୀର୍ଣମିଵାନ୍ତରିକ୍ଷମ୍
ବଡ଼ ହ୍ରଦରେ କମଳ ଓ ଏକ ଶୁଅ ହଂସ ଥିବା ଜଳ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଘନ ମେଘ ନଥିବା ରାତିର ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ଖିଲିଛନ୍ତି।
ପ୍ରକୀର୍ଣହଂସାକୁଲମେଖଲାନାଂ ପ୍ରବୁଦ୍ଧପଦ୍ମୋତ୍ପଲମାଲିନୀନାମ୍। ଵାପ୍ଯୁତ୍ତମାନାମଧିକାଦ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀ- ର୍ଵରାଙ୍ଗନାନାମିଵ ଭୂଷିତାନାମ୍
ହଂସରେ ଭରିଥିବା ତଟ ଓ ଖିଲିଥିବା କମଳ ଓ ଉତ୍ପଳ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ପୋଖରୀମାନେ ଏମିତି ଦେଖାଯାଉଛି, ଯେପରି ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଉତ୍ତମ ନାରୀମାନେ।
ଵେଣୁସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜିତତୂର୍ଯମିଶ୍ରଃ ପ୍ରତ୍ଯୂଷକାଲେଽନିଲସମ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତଃ। ସମ୍ମୂର୍ଛିତୋ ଗର୍ଗରଗୋଵୃଷାଣା- ମନ୍ଯୋନ୍ଯମାପୂରଯତୀଵ ଶବ୍ଦଃ
ପ୍ରଭାତବେଳେ ପବନ ବହିବା ସହ, ବାଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ତାଳବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ, ଗୋବଳଦ ଓ ବୃଷ ମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନ ଏମିତି ମିଶିଯାଉଛି, ଯେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଉଛି।
ନଵୈର୍ନଦୀନାଂ କୁସୁମପ୍ରହାସୈ- ର୍ଵ୍ଯାଧୂଯମାନୈର୍ମୃଦୁମାରୁତେନ। ଧୌତାମଲକ୍ଷୌମପଟପ୍ରକାଶୈଃ କୂଲାନି କାଶୈରୁପଶୋଭିତାନି
ନୂତନ ନଦୀର ଫୁଲ ଖିଲି ମୃଦୁ ପବନରେ ଉଡ଼ୁଛି, ଧୋଇ ଶୁଭ୍ର କପଡ଼ା ପରି ଚମକୁଥିବା କାଶ ଘାସରେ ତଟ ଶୋଭିତ ହୋଇଯାଉଛି।
ଵନପ୍ରଚଣ୍ଡା ମଧୁପାନଶୌଣ୍ଡାଃ ପ୍ରିଯାନ୍ଵିତାଃ ଷଟ୍ଚରଣାଃ ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଃ। ଵନେଷୁ ମତ୍ତାଃ ପଵନାନୁଯାତ୍ରାଂ କୁର୍ଵନ୍ତି ପଦ୍ମାସନରେଣୁଗୌରାଃ
ବନରେ ମଧୁପାନରେ ମସ୍ତ ଓ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହିତ ଷଟ୍ପଦମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ପଦ୍ମରେଣୁରେ ଧୂସର ହୋଇ, ପବନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ଜଲଂ ପ୍ରସନ୍ନଂ କୁସୁମପ୍ରହାସଂ କ୍ରୌଞ୍ଚସ୍ଵନଂ ଶାଲିଵନଂ ଵିପକ୍ଵମ୍। ମୃଦୁଶ୍ଚ ଵାଯୁର୍ଵିମଲଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରଃ ଶଂସନ୍ତି ଵର୍ଷଵ୍ଯପନୀତକାଲମ୍
ପରିସ୍କାର ଜଳ, ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଡାକ, ପକ୍କା ଧାନ ଖେତ, ମୃଦୁ ପବନ ଓ ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ସମସ୍ତେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଏବେ ଶେଷ ହୋଇଛି।
ମୀନୋପସଂଦର୍ଶିତମେଖଲାନାଂ ନଦୀଵଧୂନାଂ ଗତଯୋଽଦ୍ଯ ମନ୍ଦାଃ। କାନ୍ତୋପଭୁକ୍ତାଲସଗାମିନୀନାଂ ପ୍ରଭାତକାଲେଷ୍ଵିଵ କାମିନୀନାମ୍
ମାଛମାନେ ତଟକୁ ଦେଖାଇ ଦେଉଥିବା ନଦୀବଧୂମାନେ ଏବେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ରାତି ଜଣେ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହିତ କାଟି ଦିନ ହେଲାପରେ ନାରୀମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ଆଲସ୍ୟରେ ଚାଲନ୍ତି।
ସଚକ୍ରଵାକାନି ସଶୈଵଲାନି କାଶୈର୍ଦୁକୂଲୈରିଵ ସଂଵୃତାନି। ସପତ୍ରରେଖାଣି ସରୋଚନାନି ଵଧୂମୁଖାନୀଵ ନଦୀମୁଖାନି
ନଦୀମୁଖଗୁଡ଼ିକ କାଶା ଘାସରେ ମୁଡ଼ିଯାଇଛି, ଯେପରି ନାରୀମାନେ ଶୋଭା ପାଇଁ ପତ୍ରରେଖା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ମୁହଁ ଦେଖାନ୍ତି, ସେପରି ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଶୈବଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇଛି।
ପ୍ରଫୁଲ୍ଲବାଣାସନଚିତ୍ରିତେଷୁ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଷଟ୍ପାଦନିକୂଜିତେଷୁ। ଗୃହୀତଚାପୋଦ୍ଯତଦଣ୍ଡଚଣ୍ଡଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡଚାପୋଽଦ୍ଯ ଵନେଷୁ କାମଃ
ଫୁଲିଥିବା ବାଣାସନ ଗଛରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି, ଏମିତି ଅରଣ୍ୟରେ ଏବେ କାମଦେବ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଉଠାଇ ତାଣିଛନ୍ତି।
ଲୋକଂ ସୁଵୃଷ୍ଟ୍ଯା ପରିତୋଷଯିତ୍ଵା ନଦୀସ୍ତଟାକାନି ଚ ପୂରଯିତ୍ଵା। ନିଷ୍ପନ୍ନସସ୍ଯାଂ ଵସୁଧାଂ ଚ କୃତ୍ଵା ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ନଭସ୍ତୋଯଧରାଃ ପ୍ରଣଷ୍ଟାଃ
ବହୁ ବର୍ଷା ପଡ଼ି ଜଗତକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ପୁରିଦେଇ, ମାଟିକୁ ଫସଲ ଦେଇ, ଏବେ ମେଘମାନେ ଆକାଶକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଛନ୍ତି।
ଦର୍ଶଯନ୍ତି ଶରନ୍ନଦ୍ଯଃ ପୁଲିନାନି ଶନୈଃ ଶନୈଃ। ନଵସଂଗମସଵ୍ରୀଡା ଜଘନାନୀଵ ଯୋଷିତଃ
ଶରତ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାଙ୍କର ପାଲା ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ନୂତନ ସଙ୍ଗ ପରେ ଲଜ୍ଜାରେ ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କର କଟି ଦେଖାନ୍ତି।
ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଃ ସୌମ୍ଯ କୁରରାଭିଵିନାଦିତାଃ। ଚକ୍ରଵାକଗଣାକୀର୍ଣା ଵିଭାନ୍ତି ସଲିଲାଶଯାଃ
ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପରିଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, କୁରରୀ ପକ୍ଷୀର ଡାକରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଠିଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭିତରେ ଭିତରେ ରହିଛନ୍ତି, ଏହି ଝିଲିରେ ଜଳ ଅତି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯବଦ୍ଧଵୈରାଣାଂ ଜିଗୀଷୂଣାଂ ନୃପାତ୍ମଜ। ଉଦ୍ଯୋଗସମଯଃ ସୌମ୍ଯ ପାର୍ଥିଵାନାମୁପସ୍ଥିତଃ
ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ଏବେ ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ଶତ୍ରୁ ଓ ଜିତିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ତୟାରି ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି।
ଇଯଂ ସା ପ୍ରଥମା ଯାତ୍ରା ପାର୍ଥିଵାନାଂ ନୃପାତ୍ମଜ। ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ସୁଗ୍ରୀଵମୁଦ୍ଯୋଗଂ ଚ ତଥାଵିଧମ୍
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରା, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି ତୟାରି କରୁଥିବା ଦେଖୁନି।
ଅସନାଃ ସପ୍ତପର୍ଣାଶ୍ଚ କୋଵିଦାରାଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାଃ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ବନ୍ଧୁଜୀଵାଶ୍ଚ ଶ୍ଯାମାଶ୍ଚ ଗିରିସାନୁଷୁ
ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛ, ଫୁଲିଥିବା କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଓ ଶ୍ୟାମା ଗଛମାନେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ହଂସସାରସଚକ୍ରାହ୍ଵୈଃ କୁରରୈଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ। ପୁଲିନାନ୍ଯଵକୀର୍ଣାନି ନଦୀନାଂ ପଶ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ହଂସ, ସାରସ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁରରୀ ପକ୍ଷୀମାନେ ନଦୀପାରକୁ ସବୁଠାରେ ଭରିଦେଇଛନ୍ତି, ଦେଖ।
ଚତ୍ଵାରୋ ଵାର୍ଷିକା ମାସା ଗତା ଵର୍ଷଶତୋପମାଃ। ମମ ଶୋକାଭିତପ୍ତସ୍ଯ ତଥା ସୀତାମପଶ୍ଯତଃ
ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ସମାନ ଲାଗିଲା, ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ସୀତାକୁ ଦେଖିପାରିନଥିବାରୁ।
ଚକ୍ରଵାକୀଵ ଭର୍ତାରଂ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଗତା ଵନମ୍। ଵିଷମଂ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମୁଦ୍ଯାନମିଵ ଚାଙ୍ଗନା
ଯେପରି ଚକ୍ରବାକୀ ତାଙ୍କର ସାଥୀକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ, ସେପରି ସୀତା ମଧୁବନକୁ ପ୍ରେମିକା ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ନାରୀ ପରି କଠିନ ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପ୍ରିଯାଵିହୀନେ ଦୁଃଖାର୍ତେ ହୃତରାଜ୍ଯେ ଵିଵାସିତେ। କୃପାଂ ନ କୁରୁତେ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵୋ ମଯି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ବନବାସରେ ଅଛି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ କୌଣସି ଦୟା କରୁନାହାନ୍ତି।
ଅନାଥୋ ହୃତରାଜ୍ଯୋଽହଂ ରାଵଣେନ ଚ ଧର୍ଷିତଃ। ଦୀନୋ ଦୂରଗୃହଃ କାମୀ ମାଂ ଚୈଵ ଶରଣଂ ଗତଃ
ମୁଁ ଅନାଥ, ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ, ଦୂର ଘରରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଆଶାକୁ ନେଇ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲି।
ଇତ୍ଯେତୈଃ କାରଣୈଃ ସୌମ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଅହଂ ଵାନରରାଜସ୍ଯ ପରିଭୂତଃ ପରଂତପଃ
ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ହେ ସୁମୂଦ୍ର, ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ଭୟ କରୁଥିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହୋଇଛି।
ସ କାଲଂ ପରିସଂଖ୍ଯାଯ ସୀତାଯାଃ ପରିମାର୍ଗଣେ। କୃତାର୍ଥଃ ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ଦୁର୍ମତିର୍ନାଵଵୁଧ୍ଯତେ
ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ନିଜ କାମ ସାଧି ନେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଏହି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ସ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ଵାନରପୁଙ୍ଗଵମ୍। ମୂର୍ଖଂ ଗ୍ରାମ୍ଯସୁଖେ ସକ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଵଚନାନ୍ମମ
ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇ, ବନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ଓ ଗ୍ରାମ୍ୟ ସୁଖରେ ଲିନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋର କଥା କହ।
ଅର୍ଥିନାମୁପପନ୍ନାନାଂ ପୂର୍ଵଂ ଚାପ୍ଯୁପକାରିଣାମ୍। ଆଶାଂ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ଯୋ ହନ୍ତି ସ ଲୋକେ ପୁରୁଷାଧମଃ
ଯିଏ ଆଶା ଦେଇ ଅନ୍ୟମାନେ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଉପକାର କରିଥିବାଙ୍କୁ ବଞ୍ଚିତ କରେ, ସେ ଲୋକରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ମଣିଷ।
ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ଵା ପାପଂ ଯୋ ହି ଵାକ୍ଯମୁଦୀରିତମ୍। ସତ୍ଯେନ ପରିଗୃହ୍ଣାତି ସ ଵୀରଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କଥା ଯେଉଁହେଉ, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରେ, ସେ ନିଜେ ସୂର୍ଯ୍ୟବନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।