ପାଣ୍ଡୁରଂ ଗଗନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିମଲଂ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମ୍। ଶାରଦୀଂ ରଜନୀଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାନୁଲେପନାମ୍
ଫିକା ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମାଣ୍ଡଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଶାରଦ ରାତିକୁ ଦେଖି,
କାମଵୃତ୍ତଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ନଷ୍ଟାଂ ଚ ଜନକାତ୍ମଜାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଲମତୀତଂ ଚ ମୁମୋହ ପରମାତୁରଃ
ସୁଗ୍ରୀବ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ, ଜନକର ଝିଅ ହରାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଅନେକ ସମୟ ଚାଲିଗଲା ବୋଲି ଦେଖି, ରାମ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିର ହେଇପଡିଲେ ।
ସ ତୁ ସଂଜ୍ଞାମୁପାଗମ୍ଯ ମୁହୂର୍ତାନ୍ମତିମାନ୍ ନୃପଃ। ମନଃସ୍ଥାମପି ଵୈଦେହୀଂ ଚିନ୍ତଯାମାସ ରାଘଵଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଜ୍ଞାନ ଫେରିଲା, ଚତୁର ରାଘବ ମନରେ ରହୁଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵିମଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଗତଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବଲାହକମ୍। ସାରସାରାଵସଂଘୁଷ୍ଟଂ ଵିଲଲାପାର୍ତଯା ଗିରା
ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ମେଘ ନଥିବା ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ସାରସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଭରିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ କ୍ଷୀଣ ହେଇ କୁହିଲେ ।
ଆସୀନଃ ପର୍ଵତସ୍ଯାଗ୍ରେ ହେମଧାତୁଵିଭୂଷିତେ। ଶାରଦଂ ଗଗନଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗାମ ମନସା ପ୍ରିଯାମ୍
ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଖଣ୍ଡରେ ଭୂଷିତ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବସି, ଶାରଦ ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ରାମଙ୍କର ମନ ପ୍ରିୟା ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା ।
ସାରସାରାଵସଂନାଦୈଃ ସାରସାରାଵନାଦିନୀ। ଯାଽଽଶ୍ରମେ ରମତେ ବାଲା ସାଦ୍ଯ ମେ ରମତେ କଥମ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଯୁବତୀ ଆଶ୍ରମରେ ସାରସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ନଥିବାରେ ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ?
ପୁଷ୍ପିତାଂଶ୍ଚାସନାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କାଞ୍ଚନାନିଵ ନିର୍ମଲାନ୍। କଥଂ ସା ରମତେ ବାଲା ପଶ୍ଯନ୍ତୀ ମାମପଶ୍ଯତୀ
ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛଗୁଡିକୁ ସୁନା ପରି ଚମକୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଯୁବତୀ ମୋତେ ଦେଖିନଥିବାରେ, କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ?
ଯା ପୁରା କଲହଂସାନାଂ କଲେନ କଲଭାଷିଣୀ। ବୁଧ୍ଯତେ ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗୀ ସାଦ୍ଯ ମେ ରମତେ କଥମ୍
ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କଳହଂସର କଳ କୁହୁକୁ ଶୁଣି ଜାଗିଥିଲେ, ସେ ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଥିବା ଯୁବତୀ ଏବେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି ?
ନିଃସ୍ଵନଂ ଚକ୍ରଵାକାନାଂ ନିଶମ୍ଯ ସହଚାରିଣାମ୍। ପୁଣ୍ଡରୀକଵିଶାଲାକ୍ଷୀ କଥମେଷା ଭଵିଷ୍ଯତି
ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହଚାରୀ ସହ ନିର୍ମଳ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଶୁଣି, ପୁଣ୍ଡରୀକ ପରି ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ କିପରି ଅଛି ?
ସରାଂସି ସରିତୋ ଵାପୀଃ କାନନାନି ଵନାନି ଚ। ତାଂ ଵିନା ମୃଗଶାଵାକ୍ଷୀଂ ଚରନ୍ନାଦ୍ଯ ସୁଖଂ ଲଭେ
ଝିଅ ମୃଗ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସେ ନାହିଁ, ମୁଁ ଝିଲି, ନଦୀ, ଖୁଆ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଆଜି ମୋତେ କିଛି ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ ।
ଅପି ତାଂ ମଦ୍ଵିଯୋଗାଚ୍ଚ ସୌକୁମାର୍ଯାଚ୍ଚ ଭାମିନୀମ୍। ସୁଦୂରଂ ପୀଡଯେତ୍ କାମଃ ଶରଦ୍ଗୁଣନିରନ୍ତରଃ
ସମ୍ଭବତଃ, ମୋ ଦୂର ହେବା ଓ ସେ ଅତି ସୁକୁମାର ଥିବାରୁ, ଶରଦ ପବନ ପରି ଅବିରତ ଆଶା ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ନାରୀକୁ ଦୂରରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଉଛି ।
ଏଵମାଦି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵିଲଲାପ ନୃପାତ୍ମଜଃ। ଵିହଂଗ ଇଵ ସାରଙ୍ଗଃ ସଲିଲଂ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରାତ୍
ଏଭଳି, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜପୁତ୍ର ଦୁଃଖରେ ବିଳାପ କରିଥିଲେ — ଦେବତାଙ୍କର ଜଳ ପାଇବାକୁ ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ଯେପରି ଆଶା କରେ ।
ତତଶ୍ଚଞ୍ଚୂର୍ଯ ରମ୍ଯେଷୁ ଫଲାର୍ଥୀ ଗିରିସାନୁଷୁ। ଦଦର୍ଶ ପର୍ଯୁପାଵୃତ୍ତୋ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାଁଲ୍ଲକ୍ଷ୍ମଣୋଽଗ୍ରଜମ୍
ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ଫଳ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଦୀପ୍ତିରେ ଭରିଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ପଛକୁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଦେଖିଲେ ।
ସ ଚିନ୍ତଯା ଦୁସ୍ସହଯା ପରୀତଂ ଵିସଂଜ୍ଞମେକଂ ଵିଜନେ ମନସ୍ଵୀ। ଭ୍ରାତୁର୍ଵିଷାଦାତ୍ ତ୍ଵରିତୋଽତିଦୀନଃ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସୌମିତ୍ରିରୁଵାଚ ଦୀନମ୍
ଅସହ୍ୟ ଚିନ୍ତାରେ ଭାଇ ଅପସ୍ତିତ ଏବଂ ବନରେ ଏକା ଅସ୍ତିର ହେଇଥିବା ଦେଖି, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଭାଇ ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ଓ ତ୍ୱରିତ ହୋଇ, ସୌମିତ୍ରି କୁହିଲେ ।
କିମାର୍ଯ କାମସ୍ଯ ଵଶଂଗତେନ କିମାତ୍ମପୌରୁଷ୍ଯପରାଭଵେନ । ଅଯଂ ହ୍ରିଯା ସଂହ୍ରିଯତେ ସମାଧିଃ କିମତ୍ର ଯୋଗେନ ନିଵର୍ତତେ ନ
ଏ ଆର୍ୟ, କାମର ଅଧୀନ କାହିଁକି ହେଉଛନ୍ତି ? ନିଜ ଶକ୍ତିର ହାର କାହିଁକି ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି ? ଲଜ୍ଜା ଯେତେବେଳେ ଧ୍ୟାନକୁ ଅଟକାଇ ଦେଉଛି, ତେବେ ଯୋଗ ଏହାକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହିଁ କାହିଁକି ?
କ୍ରିଯାଭିଯୋଗଂ ମନସଃ ପ୍ରସାଦଂ ସମାଧିଯୋଗାନୁଗତଂ ଚ କାଲମ୍। ସହାଯସାମର୍ଥ୍ଯମଦୀନସତ୍ତ୍ଵଃ ସ୍ଵକର୍ମହେତୁଂ ଚ କୁରୁଷ୍ଵ ତାତ
ତୁମେ କ୍ରିୟାରେ ଉଦ୍ୟମ, ମନର ଶାନ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ, ସହାୟଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଦିନ ମନୋବଳ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣରେ ଚେଷ୍ଟା କର, ଭାଇ ।
ନ ଜାନକୀ ମାନଵଵଂଶନାଥ ତ୍ଵଯା ସନାଥା ସୁଲଭା ପରେଣ। ନ ଚାଗ୍ନିଚୂଡାଂ ଜ୍ଵଲିତାମୁପେତ୍ଯ ନ ଦହ୍ଯତେ ଵୀର ଵରାର୍ହ କଶ୍ଚିତ୍
ହେ ମାନବବଂଶର ନାଥ, ତୁମେ ରହିଥିବାବେଳେ ଜାନକୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ କେହି ସହଜରେ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ହେ ପ୍ରଶଂସାର୍ହ ବୀର, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ସାମ୍ନାକୁ ଯାଇ କେହି ଅପିଡ଼ି ଅଝୁରି ରହିପାରେ ନାହିଁ।
ସଲକ୍ଷଣଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣମପ୍ରଧୃଷ୍ଯଂ ସ୍ଵଭାଵଜଂ ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ରାମଃ। ହିତଂ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ନଯପ୍ରସକ୍ତଂ ସସାମଧର୍ମାର୍ଥସମାହିତଂ ଚ
ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୃଢ଼ ଓ ଅଜୟ, ରାମ ଚରିତ୍ର ଭରିଥିବା, ଉପକାରୀ, ଉପଯୁକ୍ତ, ନୀତିରେ ଭିତ୍ତି ଥିବା ଓ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକାଗ୍ର ଏମିତି କଥା କହିଲେ।
ନିସ୍ସଂଶଯଂ କାର୍ଯମଵେକ୍ଷିତଵ୍ଯଂ କ୍ରିଯାଵିଶେଷୋଽପ୍ଯନୁଵର୍ତିତଵ୍ଯଃ। ନ ତୁ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ଦୁରାସଦସ୍ଯ କୁମାର ଵୀର୍ଯସ୍ଯ ଫଲଂ ଚ ଚିନ୍ତ୍ଯମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କାହିଁକି କଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବିବା ଦରକାର, ଏବଂ ଠିକ୍ ପଦ୍ଧତି ଅନୁସରିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରଭାବର ଫଳ ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଅଥ ପଦ୍ମପଲାଶାକ୍ଷୀଂ ମୈଥିଲୀମନୁଚିନ୍ତଯନ୍। ଉଵାଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମୋ ମୁଖେନ ପରିଶୁଷ୍ଯତା
ତାପରେ, ପଦ୍ମପତ୍ର ନୟନ ଥିବା ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଭାବି, ମୁଖ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯିବା ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ତର୍ପଯିତ୍ଵା ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସଲିଲେନ ଵସୁଂଧରାମ୍। ନିର୍ଵର୍ତଯିତ୍ଵା ସସ୍ଯାନି କୃତକର୍ମା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ର ଜଳ ଦେଇ ପୃଥିବୀକୁ ତୃପ୍ତ କରି, ଶସ୍ୟ ଉପଜାଇ, ନିଜ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି।
ଦୀର୍ଘଗମ୍ଭୀରନିର୍ଘୋଷାଃ ଶୈଲଦ୍ରୁମପୁରୋଗମାଃ। ଵିସୃଜ୍ଯ ସଲିଲଂ ମେଘାଃ ପରିଶାନ୍ତା ନୃପାତ୍ମଜ
ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛମାନେ ଆଗରେ ଥିବା, ଗଭୀର ଓ ଗଞ୍ଜନ ଧ୍ୱନି ଥିବା ମେଘମାନେ ଜଳ ବର୍ଷାଇ ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ହେ ରାଜପୁତ୍ର।
ନୀଲୋତ୍ପଲଦଲଶ୍ଯାମାଃ ଶ୍ଯାମୀକୃତ୍ଵା ଦିଶୋ ଦଶ। ଵିମଦା ଇଵ ମାତଙ୍ଗାଃ ଶାନ୍ତଵେଗାଃ ପଯୋଧରାଃ
ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି କଳା ମେଘମାନେ ଦଶଦିଗକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବା ପରେ ସେମାନେ ମଦ ହରାଇଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି।
ଜଲଗର୍ଭା ମହାଵେଗାଃ କୁଟଜାର୍ଜୁନଗନ୍ଧିନଃ। ଚରିତ୍ଵା ଵିରତାଃ ସୌମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଵାତାଃ ସମୁଦ୍ଯତାଃ
ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ବେଗବାନ୍, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଗନ୍ଧ ଥିବା ବର୍ଷା ବାତ୍ୟାମାନେ ଏବେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି, ହେ ସାଉମ୍ୟ, ସେମାନେ ଚାଲିଯିବା ପରେ।
ଘନାନାଂ ଵାରଣାନାଂ ଚ ମଯୂରାଣାଂ ଚ ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ନାଦଃ ପ୍ରସ୍ରଵଣାନାଂ ଚ ପ୍ରଶାନ୍ତଃ ସହସାନଘ
ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମେଘ, ହାତୀ ଓ ମୟୂରମାନେ, ଏବଂ ଝରଣାମାନଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଏଉଁ ହଠାତ୍ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଭିଵୃଷ୍ଟା ମହାମେଘୈର୍ନିର୍ମଲାଶ୍ଚିତ୍ରସାନଵଃ। ଅନୁଲିପ୍ତା ଇଵାଭାନ୍ତି ଗିରଯଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରରଶ୍ମିଭିଃ
ଭାରୀ ବର୍ଷାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପର୍ବତମାନଙ୍କର ଶିଖର ଏବେ ନିର୍ମଳ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ରଶ୍ମିରେ ନୂତନ ଅଙ୍ଗରାଗ ଲାଗିଥିବା ପରି ଚମକୁଛି।
ଶାଖାସୁ ସପ୍ତଚ୍ଛଦପାଦପାନାଂ ପ୍ରଭାସୁ ତାରାର୍କନିଶାକରାଣାମ୍। ଲୀଲାସୁ ଚୈଵୋତ୍ତମଵାରଣାନାଂ ଶ୍ରିଯଂ ଵିଭଜ୍ଯାଦ୍ଯ ଶରତ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତା
ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଛି, ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ଗଛର ଡାଳି, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ହାତୀମାନଙ୍କର ଖେଳା କ୍ରିୟାରେ ତାହାର ଶୋଭା ବଣ୍ଟି ଦେଇଛି।
ସମ୍ପ୍ରତ୍ଯନେକାଶ୍ରଯଚିତ୍ରଶୋଭା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶରତ୍କାଲଗୁଣୋପପନ୍ନା। ସୂର୍ଯାଗ୍ରହସ୍ତପ୍ରତିବୋଧିତେଷୁ ପଦ୍ମାକରେଷ୍ଵଭ୍ଯଧିକଂ ଵିଭାତି
ଶରତ୍କାଳର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଅପୂର୍ବ ରୂପ ନେଇ ଉଦିତ ହେଉଛି, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମପୁଷ୍କରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଚମକୁଛି।
ଅଭ୍ଯାଗତୈଶ୍ଚାରୁଵିଶାଲପକ୍ଷୈଃ ସ୍ମରପ୍ରିଯୈଃ ପଦ୍ମରଜୋଽଵକୀର୍ଣୈଃ। ମହାନଦୀନାଂ ପୁଲିନୋପଯାତୈଃ କ୍ରୀଡନ୍ତି ହଂସାଃ ସହ ଚକ୍ରଵାକୈଃ
ସୁନ୍ଦର ଓ ବଡ଼ ପାଖ ଥିବା, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ ପଦ୍ମର ରେଣୁ ଲଗା ହଂସମାନେ, ବଡ଼ ନଦୀମାନଙ୍କ ତଟରେ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଖେଳୁଛନ୍ତି।
ମଦପ୍ରଗଲ୍ଭେଷୁ ଚ ଵାରଣେଷୁ ଗଵାଂ ସମୂହେଷୁ ଚ ଦର୍ପିତେଷୁ। ପ୍ରସନ୍ନତୋଯାସୁ ଚ ନିମ୍ନଗାସୁ ଵିଭାତି ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ବହୁଧା ଵିଭକ୍ତା
ମଦରେ ଗର୍ବିତ ହାତୀମାନେ, ଗର୍ବିତ ଗାଈମାନଙ୍କ ଦଳ ଓ ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ଜଳ ଥିବା ନଦୀମାନେ, ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଭା ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି।