ଵିଲୀଯମାନୈର୍ଵିହଗୈର୍ନିମୀଲଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପଙ୍କଜୈଃ। ଵିକସନ୍ତ୍ଯା ଚ ମାଲତ୍ଯା ଗତୋଽସ୍ତଂ ଜ୍ଞାଯତେ ରଵିଃ
ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ନିଡ଼ରେ ଯାଉଛନ୍ତି, ପଦ୍ମ ଫୁଲଗୁଡିକ ମୁଡ଼ିଯାଉଛି, ମାଲତୀ ଫୁଲ ଫୁଟୁଛି, ଏହା ଦେଖି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜଣାପଡ଼େ।
ଵୃତ୍ତା ଯାତ୍ରା ନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ସେନା ପଥ୍ଯେଵ ଵର୍ତତେ। ଵୈରାଣି ଚୈଵ ମାର୍ଗାଶ୍ଚ ସଲିଲେନ ସମୀକୃତାଃ
ରାଜାମାନଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଶେଷ ହୋଇଛି, ସେନା ରାସ୍ତାରେ ରହିଛି; ଶତ୍ରୁତା ଓ ମାର୍ଗ ଦୁଇଁଟି ଜଳରେ ସମାନ ହୋଇଯାଇଛି।
ମାସି ପ୍ରୌଷ୍ଠପଦେ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଵିଵକ୍ଷତାମ୍। ଅଯମଧ୍ଯାଯସମଯଃ ସାମଗାନାମୁପସ୍ଥିତଃ
ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଠ ପଢ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବାବେଳେ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ସାମଗାନ ପାଇଁ ସମୟ ଆସିଛି।
ନିଵୃତ୍ତକର୍ମାଯତନୋ ନୂନଂ ସଂଚିତସଂଚଯଃ। ଆଷାଢୀମଭ୍ଯୁପଗତୋ ଭରତଃ କୋସଲାଧିପଃ
କୋଶଳର ନାଥ ଭରତ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଶେଷ କରି ଏବଂ ସମ୍ପତ୍ତି ସଂଗ୍ରହ କରି, ଏବେ ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି।
ନୂନମାପୂର୍ଯମାଣାଯାଃ ସରଯ୍ଵା ଵର୍ଧତେ ରଯଃ। ମାଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସମାଯାନ୍ତମଯୋଧ୍ଯାଯା ଇଵ ସ୍ଵନଃ
ନିଶ୍ଚୟ, ସରୟୂ ନଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ତାହାର ଧାରା ବଢ଼ିଯାଉଛି, ଏବଂ ତାହାର ଶବ୍ଦ ମୋତେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଶବ୍ଦ ପରି ଲାଗୁଛି, ଯେପରିକି ମୁଁ ଫେରି ଆସୁଛି।
ଇମାଃ ସ୍ଫୀତଗୁଣା ଵର୍ଷାଃ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସୁଖମଶ୍ନୁତେ। ଵିଜିତାରିଃ ସଦାରଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯେ ମହତି ଚ ସ୍ଥିତଃ
ସୁଗ୍ରୀବ, ଅଧିକ ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି, ଜନନୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଅହଂ ତୁ ହୃତଦାରଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯାଚ୍ଚ ମହତଶ୍ଚ୍ଯୁତଃ। ନଦୀକୂଲମିଵ କ୍ଲିନ୍ନମଵସୀଦାମି ଲକ୍ଷ୍ମଣ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନିଜ ଜନନୀ ଓ ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି; ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ନଦୀକୂଳ ପରି ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଉଛି।
ଶୋକଶ୍ଚ ମମ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵର୍ଷାଶ୍ଚ ଭୃଶଦୁର୍ଗମାଃ। ରାଵଣଶ୍ଚ ମହାଞ୍ଛତ୍ରୁରପାରଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ
ମୋର ଦୁଃଖ ବହୁତ ବଡ଼, ବର୍ଷା ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ, ରାବଣ ବଡ଼ ଏବଂ ସୀମାନ୍ତ ଶତ୍ରୁ ଭାବରେ ମୋ ପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ଅଯାତ୍ରାଂ ଚୈଵ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵେମାଂ ମାର୍ଗାଂଶ୍ଚ ଭୃଶଦୁର୍ଗମାନ୍। ପ୍ରଣତେ ଚୈଵ ସୁଗ୍ରୀଵେ ନ ମଯା କିଂଚିଦୀରିତମ୍
ଏହି ଅଯାତ୍ରା ସମୟ ଓ ବହୁତ କଷ୍ଟଦାୟକ ମାର୍ଗ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ନମ୍ର ହୋଇଥିବାବେଳେ, ମୁଁ କିଛି କହିନାହିଁ।
ଅପି ଚାପି ପରିକ୍ଲିଷ୍ଟଂ ଚିରାଦ୍ ଦାରୈଃ ସମାଗତମ୍। ଆତ୍ମକାର୍ଯଗରୀଯସ୍ତ୍ଵାଦ୍ ଵକ୍ତୁଂ ନେଚ୍ଛାମି ଵାନରମ୍
ଏହା ସହିତ, ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଏବେ ଜନନୀ ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛି; ମୋର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବାରୁ, ମୁଁ ବାନରଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।
ସ୍ଵଯମେଵ ହି ଵିଶ୍ରମ୍ଯ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କାଲମୁପାଗତମ୍। ଉପକାରଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵେତ୍ସ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ସେ ନିଜେ ଶାନ୍ତି ନେଇ, ସମୟ ଜଣାଇ, ଉପକାର ସ୍ମରଣ କରିବେ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାତ୍ କାଲପ୍ରତୀକ୍ଷୋଽହଂ ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଶୁଭଲକ୍ଷଣ। ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ନଦୀନାଂ ଚ ପ୍ରସାଦମଭିକାଂକ୍ଷଯନ୍
ଏହିପରି, ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା ତୁମେ, ମୁଁ ସଠିକ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀମାନଙ୍କର କୃପା ଆଶା କରୁଛି।
ଉପକାରେଣ ଵୀରୋ ହି ପ୍ରତୀକାରେଣ ଯୁଜ୍ଯତେ। ଅକୃତଜ୍ଞୋଽପ୍ରତିକୃତୋ ହନ୍ତି ସତ୍ତ୍ଵଵତାଂ ମନଃ
ଏକ ସତ୍ୟବାନ୍ ବୀର ସହଯୋଗ ପାଇଁ ସହଯୋଗ ଦେଇ ଋଣ ଶୋଧେ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ କୃତଘ୍ନ ଓ ପ୍ରତିଦାନ ନ କରେ, ସେ ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଘାୟଲ କରେ।
ଅଥୈଵମୁକ୍ତଃ ପ୍ରଣିଧାଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣଃ କୃତାଞ୍ଜଲିସ୍ତତ୍ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଭାଷିତମ୍। ଉଵାଚ ରାମଂ ସ୍ଵଭିରାମଦର୍ଶନଂ ପ୍ରଦର୍ଶଯନ୍ ଦର୍ଶନମାତ୍ମନଃ ଶୁଭମ୍
ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ନମ୍ରତା ସହ ଏହି କଥାକୁ ମାନ୍ୟ କଲେ ଓ ନିଜ ମଙ୍ଗଳମୟ ଉପସ୍ଥିତି ଦେଖାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଯଦୁକ୍ତମେତତ୍ ତଵ ସର୍ଵମୀପ୍ସିତଂ ନରେନ୍ଦ୍ର କର୍ତା ନଚିରାଦ୍ଧରୀଶ୍ଵରଃ। ଶରତ୍ପ୍ରତୀକ୍ଷଃ କ୍ଷମତାମିମଂ ଭଵାନ୍ ଜଲପ୍ରପାତଂ ରିପୁନିଗ୍ରହେ ଧୃତଃ
ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ସେ ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା; ବନରାଜ ଶୀଘ୍ର ଏହି କାମ କରିବେ। ଶରଦ୍ ଋତୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏହି ବର୍ଷାକୁ ସହିବାକୁ ପଡିବ, ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଦୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ।
thumb|ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକୋନତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଉଣତିସ ଶ୍ଲୋକ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵିମଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଗତଵିଦ୍ଯୁଦ୍ବଲାହକମ୍। ସାରସାକୁଲସଂଘୁଷ୍ଟଂ ରମ୍ଯଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାନୁଲେପନମ୍
ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମେଘ ନାହିଁ, କ୍ରାଞ୍ଚପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣାଯାଉଛି, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶିତଳ ଆଲୋକରେ ସେ ଆକାଶ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଛି।
ସମୃଦ୍ଧାର୍ଥଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ମନ୍ଦଧର୍ମାର୍ଥସଂଗ୍ରହମ୍। ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଚାସତାଂ ମାର୍ଗମେକାନ୍ତଗତମାନସମ୍
ଏବଂ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସଫଳ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ଅଳସ, ଏବଂ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭୋଗବିଳାସରେ ଲିନ।
ନିଵୃତ୍ତକାର୍ଯଂ ସିଦ୍ଧାର୍ଥଂ ପ୍ରମଦାଭିରତଂ ସଦା। ପ୍ରାପ୍ତଵନ୍ତମଭିପ୍ରେତାନ୍ ସର୍ଵାନେଵ ମନୋରଥାନ୍
ସେ ନିଜ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି, ସଦା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମଜା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ମନୋକାମନା ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ସ୍ଵାଂ ଚ ପତ୍ନୀମଭିପ୍ରେତାଂ ତାରାଂ ଚାପି ସମୀପ୍ସିତାମ୍। ଵିହରନ୍ତମହୋରାତ୍ରଂ କୃତାର୍ଥଂ ଵିଗତଜ୍ଵରମ୍
ନିଜ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ତାରା ସହିତ ଦିନ ରାତି ଆନନ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଯାଇଛି, ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
କ୍ରୀଡନ୍ତମିଵ ଦେଵେଶଂ ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସାଂ ଗଣୈଃ। ମନ୍ତ୍ରିଷୁ ନ୍ଯସ୍ତକାର୍ଯଂ ଚ ମନ୍ତ୍ରିଣାମନଵେକ୍ଷକମ୍
ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଖେଳୁଥିବା ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ ପରି ମଜା କରୁଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉନାହାନ୍ତି।
ଉଚ୍ଛିନ୍ନରାଜ୍ଯସଂଦେହଂ କାମଵୃତ୍ତମିଵ ସ୍ଥିତମ୍। ନିଶ୍ଚିତାର୍ଥୋଽର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ କାଲଧର୍ମଵିଶେଷଵିତ୍
ସେ ରାଜ୍ୟ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିଛନ୍ତି, ଇଚ୍ଛାମତେ ରହୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଧନର ସତ୍ୟ ଅର୍ଥ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସମୟର ବିଶେଷ ଧର୍ମ ବୁଝିଛନ୍ତି।
ପ୍ରସାଦ୍ଯ ଵାକ୍ଯୈର୍ଵିଵିଧୈର୍ହେତୁମଦ୍ଭିର୍ମନୋରମୈଃ। ଵାକ୍ଯଵିଦ୍ ଵାକ୍ଯତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଂ ହରୀଶଂ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ବାୟୁପୁତ୍ର, ଯିଏ ଭଲ କଥା କହିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ତାହାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ଜାଣିଛନ୍ତି, ସେ ବିଭିନ୍ନ ମଧୁର ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କଥା ଦେଇ ବନରାଜଙ୍କୁ ମନାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ହିତଂ ତଥ୍ଯଂ ଚ ପଥ୍ଯଂ ଚ ସାମଧର୍ମାର୍ଥନୀତିମତ୍। ପ୍ରଣଯପ୍ରୀତିସଂଯୁକ୍ତଂ ଵିଶ୍ଵାସକୃତନିଶ୍ଚଯମ୍
ଯେଉଁ କଥା ଉପକାରୀ, ସତ୍ୟ, ଶୁଭ, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ନୀତିର ସହିତ, ସ୍ନେହ ଓ ପ୍ରେମରେ ଭରିଆ, ଏବଂ ଭରସା ଦେଇଥାଏ, ସେମାନେ କହାଯାଇଛି।
ହରୀଶ୍ଵରମୁପାଗମ୍ଯ ହନୂମାନ୍ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଯଶଶ୍ଚୈଵ କୌଲୀ ଶ୍ରୀରଭିଵର୍ଧିତା
ହନୁମାନ ବନରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ: 'ରାଜ୍ୟ ମିଳିଛି, ଯଶ ମିଳିଛି, ଓ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ିଛି।'
ମିତ୍ରାଣାଂ ସଂଗ୍ରହଃ ଶେଷସ୍ତଦ୍ ଭଵାନ୍ କର୍ତୁମର୍ହତି। ଯୋ ହି ମିତ୍ରେଷୁ କାଲଜ୍ଞଃ ସତତଂ ସାଧୁ ଵର୍ତତେ
ବନ୍ଧୁମାନେ ମିଳିବା ଅବଶେଷ ଅଛି; ଏହା ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଚାଲେ, ସେ ସଦା ଭଲ କାମ କରେ।
ତସ୍ଯ ରାଜ୍ଯଂ ଚ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରତାପଶ୍ଚାପି ଵର୍ଧତେ। ଯସ୍ଯ କୋଶଶ୍ଚ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣ୍ଯାତ୍ମା ଚ ଭୂମିପ। ସମାନ୍ଯେତାନି ସର୍ଵାଣି ସ ରାଜ୍ଯଂ ମହଦଶ୍ନୁତେ
ହେ ଭୂମିପତି, ଯାହାଙ୍କର ଧନ, ଶାସନ, ବନ୍ଧୁ ଓ ନିଜ ମନ ଏକତ୍ର ଅଛି, ସେମାନଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼େ; ସେ ମହାନ ରାଜ୍ୟର ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ତଦ୍ ଭଵାନ୍ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନଃ ସ୍ଥିତଃ ପଥି ନିରତ୍ଯଯେ। ମିତ୍ରାର୍ଥମଭିନୀତାର୍ଥଂ ଯଥାଵତ୍ କର୍ତୁମର୍ହତି
ଏହିପରି, ଆପଣ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଯୋଗ୍ୟ ଓ ନିରାପଦ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ନିବନ୍ଧିତ କାମ ଯଥାଯଥ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ।
ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ସର୍ଵକର୍ମାଣି ମିତ୍ରାର୍ଥେ ଯୋ ନ ଵର୍ତତେ। ସମ୍ଭ୍ରମାଦ୍ ଵିକୃତୋତ୍ସାହଃ ସୋଽନର୍ଥୈର୍ନାଵରୁଧ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ କାମ ଛାଡି ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ କିଛି କରେନାହିଁ, ଯାହାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଭ୍ରମରେ ଦୂର୍ବଳ, ସେ ଅପକାରରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଯୋ ହି କାଲଵ୍ଯତୀତେଷୁ ମିତ୍ରକାର୍ଯେଷୁ ଵର୍ତତେ। ସ କୃତ୍ଵା ମହତୋଽପ୍ଯର୍ଥାନ୍ନ ମିତ୍ରାର୍ଥେନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମୟ ଚାଲିଯିବା ପରେ ବନ୍ଧୁଙ୍କ କାମରେ ଲାଗେ, ସେ ବଡ଼ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବନ୍ଧୁ ପାଇଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରେନାହିଁ।