ଗାଯନ୍ତ୍ଯୋ ନୃତ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ଵାଦଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ରାଘଵ । ଆମୋଦଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଵରାଭରଣଭୂଷିତାଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନେ ଗାଇ, ନାଚି, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ହେ ରାଘବ।
ଅଥ ତାଶ୍ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗ୍ଯୋ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି । ଉଦ୍ଯାନଭୂମିମାଗମ୍ଯ ତାରା ଇଵ ଘନାନ୍ତରେ ॥୧-୩୨-
ତାହାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର, ରୂପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତାରାମାନେ ଯେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାଃ ସର୍ଵା ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ରୂପଯୌଵନସଂଯୁତାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାତ୍ମକୋ ଵାଯୁରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଯୁକ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥ ବାୟୁଦେବ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହଂ ଵଃ କାମଯେ ସର୍ଵା ଭାର୍ଯା ମମ ଭଵିଷ୍ଯଥ । ମାନୁଷସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ଭାଵୋ ଦୀର୍ଘମାଯୁରଵାପ୍ସ୍ଯଥ ॥୧-୩୨-
'ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାହେଁ; ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବ। ମାନବ ଭାବକୁ ଛାଡ଼, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଇବ।'
ଚଲଂ ହି ଯୌଵନଂ ନିତ୍ଯଂ ମାନୁଷେଷୁ ଵିଶେଷତଃ । ଅକ୍ଷଯଂ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅମର୍ଯଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଥ ॥୧-୩୨-
'ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୌବନ ସଦା ଅସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ ଯୌବନ ଓ ଅମରତ୍ୱ ପାଇବ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଯୋରକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଅପହାସ୍ଯ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କନ୍ଯାଶତମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ବାୟୁଦେବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଶତ କନ୍ୟା ହସିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଚରସି ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସୁରସତ୍ତମ । ପ୍ରଭାଵଜ୍ଞାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵାଃ କିମର୍ଥମଵମନ୍ଯସେ ॥୧-୩୨-
ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ବିଚରିଛ, ହେ ସୁରମଣି, ସମସ୍ତେ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି । ତେବେ, କାହିଁକି ଆମେ ଯେଉଁଠି ଅଛୁ, ତାକୁ ଅପମାନ କରୁଛ ?
କୁଶନାଭସୁତା ଦେଵ ସର୍ଵାଃ ସମସ୍ତାଃ ସୁରସତ୍ତମ । ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯାଵଯିତୁଂ ଦେଵଂ ରକ୍ଷାମସ୍ତୁ ତପୋ ଵଯମ୍ ॥୧-୩୨-
ହେ ଦେବତା, ଆମେ ସମସ୍ତେ କୁଶନାଭଙ୍କର ଝିଅ । ହେ ସୁରମଣି, ଆମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛୁ ।
ମା ଭୂତ୍ ସ କାଲୋ ଦୁର୍ମେଧଃ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ । ଅଵମନ୍ଯ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ସ୍ଵଯଂ ଵରମୁପାସ୍ମହେ ॥୧-୩୨-
ଏମିତି ଦୁଃସମୟ କେବେ ଆସିନାହୁଁ, ହେ ଅବିବେକୀ, ଯେ ତୁମେ ଆମର ସତ୍ୟବାଦୀ ପିତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବ । ଆମେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ, ନିଜେ ଭଲ ପତି ପାଇଁ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ ।
ପିତା ହି ପ୍ରଭୁରସ୍ମାକଂ ଦୈଵତଂ ପରମଂ ଚ ସଃ । ଯସ୍ଯ ନୋ ଦାସ୍ଯତି ପିତା ସ ନୋ ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୧-୩୨-
ଆମର ପିତା ଆମର ପ୍ରଭୁ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା । ଯେଉଁ ଜଣେ ପିତା ଆମକୁ ଦେଇବେ, ସେ ଆମର ପତି ହେବେ ।
ତାସାଂ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଃ ପରମକୋପନଃ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ବଭଞ୍ଜ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ହରି ଦେବତା ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ ।
ଅରତ୍ନିମାତ୍ରାକୃତଯୋ ଭଗ୍ନଗାତ୍ରା ଭଯାର୍ଦିତାଃ । ତାଃ କନ୍ଯା ଵାଯୁନା ଭଗ୍ନା ଵିଵିଶୁର୍ନୃପତେର୍ଗୃହମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ସୁସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାଃ ସଲଜ୍ଜାଃ ସାସ୍ରଲୋଚନାଃ ॥୧-୩୨-
ବାୟୁରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଦେହ ହୋଇ, ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ, ସେ କନ୍ୟାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଭିତରକୁ ଯାଇ, ସେମାନେ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ହେଇଥିଲେ ।
ସ ଚ ତା ଦଯିତା ଭଗ୍ନାଃ କନ୍ଯାଃ ପରମଶୋଭନାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନାସ୍ତଦା ରାଜା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଇଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାମାନେ ଭଙ୍ଗ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାଜା ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ ।
କିମିଦଂ କଥ୍ଯତାଂ ପୁତ୍ର୍ଯଃ କୋ ଧର୍ମମଵମନ୍ଯତେ । କୁବ୍ଜାଃ କେନ କୃତାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚେଷ୍ଟନ୍ତ୍ଯୋ ନାଭିଭାଷଥ । ଏଵଂ ରାଜା ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ସମାଧିଂ ସଂଦଧେ ତତଃ ॥୧-୩୨-
‘ଏହା କଣ ଘଟିଛି? କହ, ମୋ ଝିଅମାନେ । କିଏ ଧର୍ମକୁ ଅପମାନ କରିଛି? କିଏ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଭଳି ବାଙ୍କା କରିଛି? ତୁମେ ଚଳାଉଛ, କିନ୍ତୁ କଥା କହୁନାହୁଁ।’ ଏଭଳି ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶାନ୍ତ ହେଲେ ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହି ତିରିଶିତି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁଶନାଭସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଶିରୋଭିଶ୍ଚରଣୌ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା କନ୍ଯାଶତମଭାଷତ ॥୧-୩୩-
କୁଶନାଭଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ କଥା ଶୁଣି, ଏକଶ ଝିଅମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କଥା କହିଲେ ।
ଵାଯୁଃ ସର୍ଵାତ୍ମକୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛତି । ଅଶୁଭଂ ମାର୍ଗମାସ୍ଥାଯ ନ ଧର୍ମଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷତେ ॥୧-୩୩-
‘ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବାୟୁ ଆମକୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଅଶୁଭ ଥିଲା, ସେ ଧର୍ମକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେନାହିଁ ।’
ପିତୃମତ୍ଯଃ ସ୍ମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେ ନ ଵଯଂ ସ୍ଥିତାଃ । ପିତରଂ ନୋ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଯଦି ନୋ ଦାସ୍ଯତେ ତଵ ॥୧-୩୩-
‘ଆମେ ପିତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଅଛୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ । ନିଜେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ନୁହଁ । ଆମର ପିତାକୁ ଚୟନ କର, ଯଦି ସେ ଆମକୁ ତୁମକୁ ଦେଇବେ, ତେବେ ଆମେ ତୁମର ହେବୁ ।’
ତେନ ପାପାନୁବନ୍ଧେନ ଵଚନଂ ନ ପ୍ରତୀଚ୍ଛତା । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ମ ଵାଯୁନାଭିହତା ଭୃଶମ୍ ॥୧-୩୩-
‘ସେ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଆମର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ । ଆମେ ଏଭଳି କହିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ବାୟୁରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମିତ ହେଲୁ ।’
ତାସାଂ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କନ୍ଯାଶତମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୩୩-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏକଶ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାମାନେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ ।
କ୍ଷାନ୍ତଂ କ୍ଷମାଵତାଂ ପୁତ୍ର୍ଯଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁମହତ୍ କୃତମ୍ । ଐକମତ୍ଯମୁପାଗମ୍ଯ କୁଲଂ ଚାଵେକ୍ଷିତଂ ମମ ॥୧-୩୩-
‘କ୍ଷମା ହେଉଛି ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ କର୍ତବ୍ୟ, ହେ କ୍ଷମାଶୀଳ ଝିଅମାନେ । ତୁମେ ଏକତାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଆମର କୁଳକୁ ରକ୍ଷା କରିଛ ।’
ଅଲଙ୍କାରୋ ହି ନାରୀଣାଂ କ୍ଷମା ତୁ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଵା । ଦୁଷ୍କରଂ ତଚ୍ଚ ଵୈ କ୍ଷାନ୍ତଂ ତ୍ରିଦଶେଷୁ ଵିଶେଷତଃ ॥୧-୩୩-
‘ସୁନ୍ଦର ଭୂଷଣ ନାରୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ, କ୍ଷମା ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ । କିନ୍ତୁ ଏଭଳି କ୍ଷମା ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅତି କଷ୍ଟକର ।’
ଯାଦୃଶୀ ଵଃ କ୍ଷମା ପୁତ୍ର୍ଯଃ ସର୍ଵାସାମଵିଶେଷତଃ । କ୍ଷମା ଦାନଂ କ୍ଷମା ସତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ପୁତ୍ରିକାଃ ॥୧-୩୩-
‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଯେଉଁ କ୍ଷମା ଦେଖାଇଛ, ହେ ଝିଅମାନେ, ତାହା ଅପୂର୍ବ । କ୍ଷମା ହେଉଛି ଦାନ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ସତ୍ୟ, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଯଜ୍ଞ ।’
କ୍ଷମା ଯଶଃ କ୍ଷମା ଧର୍ମଃ କ୍ଷମାଯାଂ ଵିଷ୍ଠିତଂ ଜଗତ୍ । ଵିସୃଜ୍ଯ କନ୍ଯାଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ରାଜା ତ୍ରିଦଶଵିକ୍ରମଃ ॥୧-୩୩-
‘କ୍ଷମା ହେଉଛି କୀର୍ତି, କ୍ଷମା ହେଉଛି ଧର୍ମ, ସମସ୍ତ ଜଗତ କ୍ଷମାରେ ନିର୍ଭର କରେ । ଏପରି କଥା କହି, ହେ କାକୁତ୍ସ୍ଥ, ଦେବତା ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଝିଅମାନେକୁ ଛାଡିଦେଲେ ।
ମନ୍ତ୍ରଜ୍ଞୋ ମନ୍ତ୍ରଯାମାସ ପ୍ରଦାନଂ ସହ ମନ୍ତ୍ରିଭିଃ । ଦେଶେ କାଲେ ଚ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସଦୃଶେ ପ୍ରତିପାଦନମ୍ ॥୧-୩୩-
ଉପଦେଶରେ ପାରଙ୍ଗତ ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ମିଶି, କେଉଁଠି, କେତେବେଳେ ଏବଂ କାହାକୁ ଦେବା ଉଚିତ୍, ଏହି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଭାବିବା ପରେ ଦାନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ଚୂଲୀ ନାମ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ ଊର୍ଧ୍ଵରେତାଃ ଶୁଭାଚାରୋ ବ୍ରାହ୍ମଂ ତପ ଉପାଗମତ୍ ॥୧-୩୩-
ଏହି ସମୟରେ, ଚୂଳୀ ନାମକ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଋଷି, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଏବଂ ଶୁଭ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତପସ୍ଯନ୍ତମୃଷିଂ ତତ୍ର ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ପର୍ଯୁପାସତେ । ସୋମଦା ନାମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଊର୍ମିଲାତନଯା ତଦା ॥୧-୩୩-
ସେଠାରେ ତାହାଁକୁ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଉର୍ମିଳାଙ୍କର କନ୍ୟା, ସୋମଦା ନାମକ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ସେବାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ।
ସା ଚ ତଂ ପ୍ରଣତା ଭୂତ୍ଵା ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରାଯଣା । ଉଵାସ କାଲେ ଧର୍ମିଷ୍ଠା ତସ୍ଯାସ୍ତୁଷ୍ଟୋଽଭଵଦ୍ ଗୁରୁଃ ॥୧-୩୩-
ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ସେବାରେ ନିଷ୍ଠା ଦେଖାଇ, କିଛି ସମୟ ଧରି ଧର୍ମପଥରେ ରହିଲେ। ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଏହା ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ।
ସ ଚ ତାଂ କାଲଯୋଗେନ ପ୍ରୋଵାଚ ରଘୁନନ୍ଦନ । ପରିତୁଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ କିଂ କରୋମି ତଵ ପ୍ରିଯମ୍ ॥୧-୩୩-
ଏହିପରି ଯଥାସମୟରେ, ରଘୁବଂଶୀ, ଗୁରୁ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମେ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, କହ, ମୁଁ କଣ କରି ତୁମକୁ ଖୁସି କରିପାରିବି?'
ପରିତୁଷ୍ଟଂ ମୁନିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଗନ୍ଧର୍ଵୀ ମଧୁରସ୍ଵରମ୍ । ଉଵାଚ ପରମପ୍ରୀତା ଵାକ୍ଯଜ୍ଞା ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍ ॥୧-୩୩-
ମୁନିଙ୍କର ପ୍ରସନ୍ନତା ବୁଝି, ସେ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ଅତି ଖୁସି ହୋଇ, ମିଠା ସ୍ୱରରେ ଓ ଚତୁର୍ ଭାଷଣରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।