ଏତେ ହି ସଚିଵା ରାଜଂସ୍ତାରପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଵ। ପୁରଵାସିଜନଶ୍ଚାଯଂ ପରିଵାର୍ଯ ଵିଷୀଦତି
ଏହିଠାରେ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ, ଓ ଏହି ସହରର ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ରଜା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛନ୍ତି।
ଵିସର୍ଜଯୈନାନ୍ ସଚିଵାନ୍ ଯଥାପୁରମରିଂଦମ। ତତଃ କ୍ରୀଡାମହେ ସର୍ଵା ଵନେଷୁ ମଦନୋତ୍କଟାଃ
ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ମହାରାଜ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଦୂର କର, ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ମିଳି ଖେଳିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପତୀଂ ତାରାଂ ପତିଶୋକପରୀଵୃତାମ୍। ଉତ୍ଥାପଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଦା ଵାନର୍ଯଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ପତିର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାରା ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବାନରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତତଃ ସାର୍ଧଂ ସୋଽଙ୍ଗଦଃ ପିତରଂ ରୁଦନ୍। ଚିତାମାରୋପଯାମାସ ଶୋକେନାଭିପ୍ଲୁତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ଅଙ୍ଗଦ, ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶୋକରେ ଭାବନା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ।
ତତୋଽଗ୍ନିଂ ଵିଧିଵଦ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୋଽପସଵ୍ଯଂ ଚକାର ହ। ପିତରଂ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଦେଇ, ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ, ଭୂତିକ୍ଷୁଭ୍ତ ଭାବରେ ଚିତାରେ ବାମପାଖରୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵାଲିନଂ ତଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଆଜଗ୍ମୁରୁଦକଂ କର୍ତୁଂ ନଦୀଂ ଶୁଭଜଲାଂ ଶିଵାମ୍
ବାଲିଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର କରି, ବାନରମାନେ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଉଦକ ଦେବା ପାଇଁ।
ତତସ୍ତେ ସହିତାସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯଙ୍ଗଦଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵତାରାସହିତାଃ ସିଷିଚୁର୍ଵାଲିନେ ଜଲମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାରା ସହିତ, ବାଲିଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵ ଦୀନେନ ଦୀନୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାବଲଃ। ସମାନଶୋକଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣ୍ଯକାରଯତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହ ରାମ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏବଂ ପ୍ରେତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଗେଲେ।
ତତୋଽଥ ତଂ ଵାଲିନମଗ୍ର୍ଯପୌରୁଷଂ ପ୍ରକାଶମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରେଷୁଣା ହତମ୍। ପ୍ରଦୀପ୍ଯ ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିସମୌଜସଂ ତଦା ସଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମମୁପେଯିଵାନ୍ ହରିଃ
ତାପରେ ବାଲି, ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଥିଲେ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ନାୟକ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବା ପରେ, ବାନର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଶଢ଼ି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ କ୍ଲିନ୍ନଵାସସମ୍। ଶାଖାମୃଗମହାମାତ୍ରାଃ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାନରମାନେ ଘେରି ଆସିଲେ।
ଅଭିଗମ୍ଯ ମହାବାହୁଂ ରାମମକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣମ୍। ସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମିଵର୍ଷଯଃ
ମହାବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡ଼ି ଦାଉଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ନା ମୁନିମାନେ।
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭସ୍ତରୁଣାର୍କନିଭାନନଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ହନୁମାନ, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଯାହାର ମୁହଁ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଦେହ ସୁନା ପାହାଡ଼ ପରି, ହାତ ଜୋଡି ଏପରି କହିଲେ।
ଭଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। ଵାନରାଣାଂ ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ସମ୍ପନ୍ନବଲଶାଲିନାମ୍
ତୁମର କୃପାରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅବତାର, ମୁଁ ବାନରମାନେର ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନ୍ତରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲାଭ କରିଛି।
ମହାତ୍ମନାଂ ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ପ୍ରଭୋ। ଭଵତା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରଂ ଶୁଭମ୍
ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଅତି କଷ୍ଟ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ତୁମର ଅନୁମତିରେ ମିଳିଛି, ଏବେ ଶୁଭ୍ର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି—
ସଂଵିଧାସ୍ଯତି କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ସସୁହୃଦ୍ଗଣଃ। ସ୍ନାତୋଽଯଂ ଵିଵିଧୈର୍ଗନ୍ଧୈରୌଷଧୈଶ୍ଚ ଯଥାଵିଧି
ସେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମ କରିବେ; ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ଓ ଔଷଧିରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି।
ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯତି ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ରତ୍ନୈଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ଵିଶେଷତଃ। ଇମାଂ ଗିରିଗୁହାଂ ରମ୍ଯାମଭିଗନ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ସେ ତୁମକୁ ମାଳା ଓ ରତ୍ନରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରିବେ; ଏହି ରମ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ତୁମେ ଆସିବା ଉଚିତ।
କୁରୁଷ୍ଵ ସ୍ଵାମିସମ୍ବନ୍ଧଂ ଵାନରାନ୍ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମତା ରାଘଵଃ ପରଵୀରହା
ତୁମେ ନାୟକ ଭାବେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କର, ବାନରମାନେକୁ ଖୁସି କର; ହନୁମାନଙ୍କ ଏପରି କଥାରେ, ରାଘବ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିଥିବା—
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହନୂମନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ସମାଃ ସୌମ୍ଯ ଗ୍ରାମଂ ଵା ଯଦି ଵା ପୁରମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମଧୁର ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିବା ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ସୁମଧୁର ହୃଦୟ ଥିବା ବନ୍ଧୁ, ଚଉଦ ଡ଼ିଘା ବର୍ଷ ମୁଁ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ସହର, ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଯିବିନାହିଁ।"
ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହନୁମନ୍ ପିତୁର୍ନିର୍ଦେଶପାଲକଃ। ସୁସମୃଦ୍ଧାଂ ଗୁହାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ
"ହନୁମାନ, ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଭିତରକୁ ଯିବିନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଅତି ଶୁଭ୍ର ଓ ଧନ୍ୟ ଗୁହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।"
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଵିଧିଵଦ୍ ଵୀରଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ରାଜ୍ଯେଽଭିଷିଚ୍ଯତାମ୍। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ହନୂମନ୍ତଂ ରାମଃ ସୁଗ୍ରୀଵମବ୍ରଵୀତ୍
"ଯିଏ ବୀର ଭାବେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି, ସେ ଶୀଘ୍ର ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।" ଏପରି କହି ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ କଥା କହି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଵୃତ୍ତଜ୍ଞୋ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନମୁଦାରବଲଵିକ୍ରମମ୍। ଇମମପ୍ଯଙ୍ଗଦଂ ଵୀରଂ ଯୌଵରାଜ୍ଯେଽଭିଷେଚଯ
"ଯିଏ ଚରିତ୍ର ଜାଣିଛନ୍ତି, ଭଲ ଚରିତ୍ର ଥିବା, ଉଦାର ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଥିବା, ଏହି ବୀର ଅଙ୍ଗଦକୁ ତୁମେ ଯୌବରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଅଭିଷେକ କର।"
ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ହି ସୁତୋ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ସଦୃଶୋ ଵିକ୍ରମେଣ ଚ। ଅଙ୍ଗଦୋଽଯମଦୀନାତ୍ମା ଯୌଵରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଭାଜନମ୍
"ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ଜେଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅ ଓ ପ୍ରତାପରେ ସମାନ, ଭୟହୀନ ମନ ଥିବା, ଯୌବରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।"
ପୂର୍ଵୋଽଯଂ ଵାର୍ଷିକୋ ମାସଃ ଶ୍ରାଵଣଃ ସଲିଲାଗମଃ। ପ୍ରଵୃତ୍ତାଃ ସୌମ୍ଯ ଚତ୍ଵାରୋ ମାସା ଵାର୍ଷିକ ସଂଜ୍ଞିତାଃ
"ଏହି ଶ୍ରାବଣ ମାସ ବର୍ଷାର ପ୍ରଥମ ମାସ, ଯେଉଁବେଳେ ପାଣି ଆସେ। ସୁମଧୁର ହୃଦୟ ଥିବା ବନ୍ଧୁ, ବର୍ଷାକୁ କୁହାଯାଉଥିବା ଚାରିଟି ମାସ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି।"
ନାଯମୁଦ୍ଯୋଗସମଯଃ ପ୍ରଵିଶ ତ୍ଵଂ ପୁରୀଂ ଶୁଭାମ୍। ଅସ୍ମିନ୍ ଵତ୍ସ୍ଯାମ୍ଯହଂ ସୌମ୍ଯ ପର୍ଵତେ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣଃ
"ଏହି ସମୟ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଶୁଭ୍ର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ଏହି ପର୍ବତରେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରହିବି।"
ଇଯଂ ଗିରିଗୁହା ରମ୍ଯା ଵିଶାଲା ଯୁକ୍ତମାରୁତା। ପ୍ରଭୂତସଲିଲା ସୌମ୍ଯ ପ୍ରଭୂତକମଲୋତ୍ପଲା
"ଏହି ପର୍ବତ ଗୁହା ଅତି ସୁନ୍ଦର, ବଡ଼ ଓ ଶିତଳ ପବନ ଥିବା, ଅଧିକ ପାଣି ଓ ଅନେକ ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ରହିଛି, ବନ୍ଧୁ।"
କାର୍ତିକେ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ତ୍ଵଂ ରାଵଣଵଧେ ଯତ। ଏଷ ନଃ ସମଯଃ ସୌମ୍ଯ ପ୍ରଵିଶ ତ୍ଵଂ ସ୍ଵମାଲଯମ୍
"କାର୍ତ୍ତିକ ମାସ ଆସିଲେ, ରାବଣ ବଧ ପାଇଁ ଏହି ଆମ ସମ୍ମତି। ସେତେବେଳେ ତୁମେ ତୁମ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କର।"
ଅଭିଷିଞ୍ଚସ୍ଵ ରାଜ୍ଯେ ଚ ସୁହୃଦଃ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯ। ଇତି ରାମାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ
"ତୁମେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କର ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନେ ଖୁସି ହେଉ।" ଏପରି ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ—
ପ୍ରଵିଵେଶ ପୁରୀଂ ରମ୍ଯାଂ କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ଵାଲିପାଲିତାମ୍। ତଂ ଵାନରସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ଵାନରେଶ୍ଵରମ୍
ସେ ରମ୍ୟ କିଷ୍କିନ୍ଧା ସହର, ଯାହା ପୂର୍ବେ ବାଲି ଶାସନ କରୁଥିଲେ, ସେଠାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ହଜାର-ହଜାର ବାନର ମହାରାଜଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।
ଅଭିଵାର୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାନି ସର୍ଵତଃ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରମ୍। ତତଃ ପ୍ରକୃତଯଃ ସର୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହରିଗଣେଶ୍ଵରମ୍
ସମସ୍ତ ବାନରମୁଖ୍ୟମାନେ ସବୁଦିକୁଁଠୁ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନେଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ଦେଖି ଖୁସି ହେଲେ।