ଅନୁଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ଭର୍ତାରଂ କ୍ରୋଶନ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣସ୍ଵନାଃ। ତାସାଂ ରୁଦିତଶବ୍ଦେନ ଵାନରୀଣାଂ ଵନାନ୍ତରେ
ସେମାନେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ବନର ମଧ୍ୟରେ ବାନରୀମାନଙ୍କ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା।
ଵନାନି ଗିରଯଶ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତୀଵ ସର୍ଵତଃ। ପୁଲିନେ ଗିରିନଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଵିଵିକ୍ତେ ଜଲସଂଵୃତେ
ବନ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା; ପାହାଡ଼ ନଦୀର ପୁଲିନ, ଜଳରେ ଢକା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ।
ଚିତାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସୁବହଵୋ ଵାନରା ଵନଚାରିଣଃ। ଅଵରୋପ୍ଯ ତତଃ ସ୍କନ୍ଧାଚ୍ଛିବିକାଂ ଵାନରୋତ୍ତମାଃ
ଅନେକ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଚିତା ତିଆରି କଲେ; ତାପରେ ବାନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଶିବିକାକୁ ନିଜ କାନ୍ଧରୁ ଉତାରିଲେ।
ତସ୍ଥୁରେକାନ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସର୍ଵେ ଶୋକପରାଯଣାଃ। ତତସ୍ତାରା ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିବିକାତଲଶାଯିନମ୍
ସମସ୍ତେ ଶୋକରେ ଡୁବି, ଏକାଠି ଦୂରେ ଦାଉଁ ହେଲେ; ତାପରେ ତାରା ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଶିବିକାରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଆରୋପ୍ଯାଙ୍କେ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତା। ହା ଵାନରମହାରାଜ ହା ନାଥ ମମ ଵତ୍ସଲ
ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାରା ଭାଲିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ନିଜ କୋଲରେ ରଖି, 'ହେ ବାନରମହାରାଜ, ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ ରକ୍ଷକ!' ବୋଲି ଦୁଃଖ କଲେ।
ହା ମହାର୍ହ ମହାବାହୋ ହା ମମ ପ୍ରିଯ ପଶ୍ଯ ମାମ୍। ଜନଂ ନ ପଶ୍ଯସୀମଂ ତ୍ଵଂ କସ୍ମାଚ୍ଛୋକାଭିପୀଡିତମ୍
ହେ ମହାମୂଲ୍ୟ, ମହାବଳୀ, ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦେଖ! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଚିଁଡ଼ିଯାଇଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ?
ପ୍ରହୃଷ୍ଟମିହ ତେ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗତାସୋରପି ମାନଦ। ଅସ୍ତାର୍କସମଵର୍ଣଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜୀଵତୋ ଯଥା
ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମର ମୁହଁ ଅପାର ଚହାରା ଦେଖାଯାଏ, ମାନ ଦେଇଥିବା; ଏହାର ରଙ୍ଗ ମ୍ଲାନ ହୋଇନାହିଁ, ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ପରି।
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ରାମରୂପେଣ କାଲଃ କର୍ଷତି ଵାନର। ଯେନ ସ୍ମ ଵିଧଵାଃ ସର୍ଵାଃ କୃତା ଏକେଷୁଣା ରଣେ
ଏହି କାଳ, ରାମ ରୂପରେ, ତୁମକୁ ଟାଣି ନେଉଛି, ହେ ବାନର; ଯାହା ଏକ ତୀରରେ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଧବା କରିଦେଲା।
ଇମାସ୍ତାସ୍ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାନର୍ଯୋଽପ୍ଲଵଗାସ୍ତଵ। ପାଦୈର୍ଵିକୃଷ୍ଟମଧ୍ଵାନମାଗତାଃ କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏଠି ତୁମର ବାନରୀମାନେ, ତୁମର ବନ୍ଧୁମାନେ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ମାଟି ଲାଗି, ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଆସିଛନ୍ତି—ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଚିନିପାରୁନାହାଁ?
ତଵେଷ୍ଟା ନନୁ ଚୈଵେମା ଭାର୍ଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାଃ। ଇଦାନୀଂ ନେକ୍ଷସେ କସ୍ମାତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵର
ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତୁମର ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ; ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ବାନରମାନଙ୍କ ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦେଖୁନାହାଁ?
ଏତେ ହି ସଚିଵା ରାଜଂସ୍ତାରପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଵ। ପୁରଵାସିଜନଶ୍ଚାଯଂ ପରିଵାର୍ଯ ଵିଷୀଦତି
ଏହିଠାରେ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ, ଓ ଏହି ସହରର ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ରଜା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛନ୍ତି।
ଵିସର୍ଜଯୈନାନ୍ ସଚିଵାନ୍ ଯଥାପୁରମରିଂଦମ। ତତଃ କ୍ରୀଡାମହେ ସର୍ଵା ଵନେଷୁ ମଦନୋତ୍କଟାଃ
ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ମହାରାଜ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଦୂର କର, ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ମିଳି ଖେଳିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପତୀଂ ତାରାଂ ପତିଶୋକପରୀଵୃତାମ୍। ଉତ୍ଥାପଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଦା ଵାନର୍ଯଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ପତିର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାରା ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବାନରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତତଃ ସାର୍ଧଂ ସୋଽଙ୍ଗଦଃ ପିତରଂ ରୁଦନ୍। ଚିତାମାରୋପଯାମାସ ଶୋକେନାଭିପ୍ଲୁତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ଅଙ୍ଗଦ, ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶୋକରେ ଭାବନା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ।
ତତୋଽଗ୍ନିଂ ଵିଧିଵଦ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୋଽପସଵ୍ଯଂ ଚକାର ହ। ପିତରଂ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଦେଇ, ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ, ଭୂତିକ୍ଷୁଭ୍ତ ଭାବରେ ଚିତାରେ ବାମପାଖରୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵାଲିନଂ ତଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଆଜଗ୍ମୁରୁଦକଂ କର୍ତୁଂ ନଦୀଂ ଶୁଭଜଲାଂ ଶିଵାମ୍
ବାଲିଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର କରି, ବାନରମାନେ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଉଦକ ଦେବା ପାଇଁ।
ତତସ୍ତେ ସହିତାସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯଙ୍ଗଦଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵତାରାସହିତାଃ ସିଷିଚୁର୍ଵାଲିନେ ଜଲମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାରା ସହିତ, ବାଲିଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵ ଦୀନେନ ଦୀନୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାବଲଃ। ସମାନଶୋକଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣ୍ଯକାରଯତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହ ରାମ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏବଂ ପ୍ରେତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଗେଲେ।
ତତୋଽଥ ତଂ ଵାଲିନମଗ୍ର୍ଯପୌରୁଷଂ ପ୍ରକାଶମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରେଷୁଣା ହତମ୍। ପ୍ରଦୀପ୍ଯ ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିସମୌଜସଂ ତଦା ସଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମମୁପେଯିଵାନ୍ ହରିଃ
ତାପରେ ବାଲି, ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଥିଲେ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ନାୟକ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବା ପରେ, ବାନର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଶଢ଼ି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତତଃ ଶୋକାଭିସଂତପ୍ତଂ ସୁଗ୍ରୀଵଂ କ୍ଲିନ୍ନଵାସସମ୍। ଶାଖାମୃଗମହାମାତ୍ରାଃ ପରିଵାର୍ଯୋପତସ୍ଥିରେ
ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବାନରମାନେ ଘେରି ଆସିଲେ।
ଅଭିଗମ୍ଯ ମହାବାହୁଂ ରାମମକ୍ଲିଷ୍ଟକାରିଣମ୍। ସ୍ଥିତାଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲଯଃ ସର୍ଵେ ପିତାମହମିଵର୍ଷଯଃ
ମହାବାହୁ ରାମଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡି ଦଉଡ଼ି ଦାଉଡ଼ି ଦଣ୍ଡବତ୍ କଲେ, ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ନା ମୁନିମାନେ।
ତତଃ କାଞ୍ଚନଶୈଲାଭସ୍ତରୁଣାର୍କନିଭାନନଃ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ହନୂମାନ୍ ମାରୁତାତ୍ମଜଃ
ତାପରେ ହନୁମାନ, ବାୟୁପୁତ୍ର, ଯାହାର ମୁହଁ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତ, ଦେହ ସୁନା ପାହାଡ଼ ପରି, ହାତ ଜୋଡି ଏପରି କହିଲେ।
ଭଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ କାକୁତ୍ସ୍ଥ ପିତୃପୈତାମହଂ ମହତ୍। ଵାନରାଣାଂ ସୁଦଂଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ସମ୍ପନ୍ନବଲଶାଲିନାମ୍
ତୁମର କୃପାରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶର ଅବତାର, ମୁଁ ବାନରମାନେର ବଡ଼ ରାଜ୍ୟ, ଯେଉଁମାନେ ଦାନ୍ତରେ ଭୟଙ୍କର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଲାଭ କରିଛି।
ମହାତ୍ମନାଂ ସୁଦୁଷ୍ପ୍ରାପଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ରାଜ୍ଯମିଦଂ ପ୍ରଭୋ। ଭଵତା ସମନୁଜ୍ଞାତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରଂ ଶୁଭମ୍
ମହାତ୍ମାମାନେ ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ଅତି କଷ୍ଟ, ସେହି ରାଜ୍ୟ ତୁମର ଅନୁମତିରେ ମିଳିଛି, ଏବେ ଶୁଭ୍ର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି—
ସଂଵିଧାସ୍ଯତି କାର୍ଯାଣି ସର୍ଵାଣି ସସୁହୃଦ୍ଗଣଃ। ସ୍ନାତୋଽଯଂ ଵିଵିଧୈର୍ଗନ୍ଧୈରୌଷଧୈଶ୍ଚ ଯଥାଵିଧି
ସେ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ କାମ କରିବେ; ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଗନ୍ଧ ଓ ଔଷଧିରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି।
ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯତି ମାଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ରତ୍ନୈଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ଵିଶେଷତଃ। ଇମାଂ ଗିରିଗୁହାଂ ରମ୍ଯାମଭିଗନ୍ତୁଂ ତ୍ଵମର୍ହସି
ସେ ତୁମକୁ ମାଳା ଓ ରତ୍ନରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ କରିବେ; ଏହି ରମ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଗୁହାକୁ ତୁମେ ଆସିବା ଉଚିତ।
କୁରୁଷ୍ଵ ସ୍ଵାମିସମ୍ବନ୍ଧଂ ଵାନରାନ୍ ସମ୍ପ୍ରହର୍ଷଯ। ଏଵମୁକ୍ତୋ ହନୁମତା ରାଘଵଃ ପରଵୀରହା
ତୁମେ ନାୟକ ଭାବେ ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ କର, ବାନରମାନେକୁ ଖୁସି କର; ହନୁମାନଙ୍କ ଏପରି କଥାରେ, ରାଘବ, ଶତ୍ରୁ ନାଶ କରିଥିବା—
ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହନୂମନ୍ତଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦଃ। ଚତୁର୍ଦଶ ସମାଃ ସୌମ୍ଯ ଗ୍ରାମଂ ଵା ଯଦି ଵା ପୁରମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ମଧୁର ଭାଷାରେ କଥା କହୁଥିବା ରାମ ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ସୁମଧୁର ହୃଦୟ ଥିବା ବନ୍ଧୁ, ଚଉଦ ଡ଼ିଘା ବର୍ଷ ମୁଁ ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ସହର, ଯେଉଁଠି ହେଉ, ଯିବିନାହିଁ।"
ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ହନୁମନ୍ ପିତୁର୍ନିର୍ଦେଶପାଲକଃ। ସୁସମୃଦ୍ଧାଂ ଗୁହାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରର୍ଷଭଃ
"ହନୁମାନ, ମୁଁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ଭିତରକୁ ଯିବିନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଅତି ଶୁଭ୍ର ଓ ଧନ୍ୟ ଗୁହାକୁ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରୁ।"