ପୁଷ୍ପୌଘୈଃ ସମଭିଚ୍ଛନ୍ନାଂ ପଦ୍ମମାଲାଭିରେଵ ଚ। ତରୁଣାଦିତ୍ଯଵର୍ଣାଭିର୍ଭ୍ରାଜମାନାଭିରାଵୃତାମ୍
ପୁଷ୍ପର ଗୁଛ ଓ ପଦ୍ମମାଳାରେ ଢାକା, ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରଙ୍ଗର ଦୀପ୍ତିମାନ ଅଳଙ୍କାରରେ ଘେରାଯାଇଥିଲା।
ଈଦୃଶୀଂ ଶିବିକାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିନୀଯତାଂ ଵାଲୀ ପ୍ରେତକାର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତାମ୍
ଏପରି ଶିବିକା ଦେଖି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ବାଳୀଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଶୋଇଦିଅ; ଶବ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ।'
ତତୋ ଵାଲିନମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ଶିବିକାଂ ତଦା। ଆରୋପଯତ ଵିକ୍ରୋଶନ୍ନଙ୍ଗଦେନ ସହୈଵ ତୁ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ ଭାଲିଙ୍କୁ ଉଠାଇ ଶିବିକାରେ ରଖିଲେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ସହିତ।
ଆରୋପ୍ଯ ଶିବିକାଂ ଚୈଵ ଵାଲିନଂ ଗତଜୀଵିତମ୍। ଅଲଂକାରୈଶ୍ଚ ଵିଵିଧୈର୍ମାଲ୍ଯୈର୍ଵସ୍ତ୍ରୈଶ୍ଚ ଭୂଷିତମ୍
ଏହିପରେ, ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇଥିବା ଭାଲିଙ୍କୁ ଶିବିକାରେ ରଖି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗହଣା, ମାଳା ଓ ପୋଶାକରେ ସଜାଇଲେ।
ଆଜ୍ଞାପଯତ୍ ତଦା ରାଜା ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରଃ। ଔର୍ଧ୍ଵଦେହିକମାର୍ଯସ୍ଯ କ୍ରିଯତାମନୁକୂଲତଃ
ତାପରେ ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଆଜ୍ଞା ଦେଲେ, 'ଏହି ମହାନ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦାହ କ୍ରିୟା ଠିକ୍ ଭାବରେ କରାଯାଉ।'
ଵିଶ୍ରାଣଯନ୍ତୋ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ବହୂନି ଚ। ଅଗ୍ରତଃ ପ୍ଲଵଗା ଯାନ୍ତୁ ଶିବିକା ତଦନନ୍ତରମ୍
ବାନରମାନେ ଅଗ୍ରଗତି କରି, ବହୁ ପ୍ରକାର ରତ୍ନ ବିକିରଣ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଶିବିକା ପଛରେ ଯାଉ।
ରାଜ୍ଞାମୃଦ୍ଧିଵିଶେଷା ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଭୁଵି ଯାଦୃଶାଃ। ତାଦୃଶୈରିହ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ଵାନରା ଭର୍ତୃସତ୍କ୍ରିଯାମ୍
ପୃଥିବୀରେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଶ୍ରୀ ଦେଖାଯାଏ; ବାନରମାନେ ଏଠି ତାଙ୍କ ନାୟକଙ୍କୁ ସେହିପରି ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତୁ।
ତାଦୃଶଂ ଵାଲିନଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ପ୍ରାକୁର୍ଵନ୍ନୌର୍ଧ୍ଵଦେହିକମ୍। ଅଙ୍ଗଦଂ ପରିରଭ୍ଯାଶୁ ତାରପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଦା
ସେମାନେ ଭାଲିଙ୍କ ଦାହ କ୍ରିୟା ଶୀଘ୍ର କରିଦେଲେ; ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଆଲିଂଗନ କରି ଏହି କ୍ରିୟା କଲେ।
କ୍ରୋଶନ୍ତଃ ପ୍ରଯଯୁଃ ସର୍ଵେ ଵାନରା ହତବାନ୍ଧଵାଃ। ତତଃ ପ୍ରଣିହିତାଃ ସର୍ଵା ଵାନର୍ଯୋଽସ୍ଯ ଵଶାନୁଗାଃ
ସମସ୍ତ ବାନର, ନିଜ ବନ୍ଧୁ ହରାଇ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରି ଯାଇଲେ; ପରେ ସମସ୍ତ ବାନରୀ, ଭାଲିଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରୁଥିବା, ତାଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ।
ଚୁକ୍ରୁଶୁର୍ଵୀରଵୀରେତି ଭୂଯଃ କ୍ରୋଶନ୍ତି ତାଃ ପ୍ରିଯମ୍। ତାରାପ୍ରଭୃତଯଃ ସର୍ଵା ଵାନର୍ଯୋ ହତବାନ୍ଧଵାଃ
ତାରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ସମସ୍ତ ବାନରୀ, ବନ୍ଧୁ ହରାଇ, 'ହେ ବୀର, ହେ ବୀର!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କରି, ନିଜ ପ୍ରିୟ ପାଇଁ ଦୁଃଖ କଲେ।
ଅନୁଜଗ୍ମୁଶ୍ଚ ଭର୍ତାରଂ କ୍ରୋଶନ୍ତ୍ଯଃ କରୁଣସ୍ଵନାଃ। ତାସାଂ ରୁଦିତଶବ୍ଦେନ ଵାନରୀଣାଂ ଵନାନ୍ତରେ
ସେମାନେ ଦୁଃଖର ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରି, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ; ବନର ମଧ୍ୟରେ ବାନରୀମାନଙ୍କ ରୋଦନ ଶବ୍ଦ ପ୍ରତିଧ୍ୱନି ହେଲା।
ଵନାନି ଗିରଯଶ୍ଚୈଵ ଵିକ୍ରୋଶନ୍ତୀଵ ସର୍ଵତଃ। ପୁଲିନେ ଗିରିନଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଵିଵିକ୍ତେ ଜଲସଂଵୃତେ
ବନ ଓ ପାହାଡ଼ମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ପରି ଲାଗିଲା; ପାହାଡ଼ ନଦୀର ପୁଲିନ, ଜଳରେ ଢକା ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ।
ଚିତାଂ ଚକ୍ରୁଃ ସୁବହଵୋ ଵାନରା ଵନଚାରିଣଃ। ଅଵରୋପ୍ଯ ତତଃ ସ୍କନ୍ଧାଚ୍ଛିବିକାଂ ଵାନରୋତ୍ତମାଃ
ଅନେକ ବନବାସୀ ବାନରମାନେ ଚିତା ତିଆରି କଲେ; ତାପରେ ବାନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଶିବିକାକୁ ନିଜ କାନ୍ଧରୁ ଉତାରିଲେ।
ତସ୍ଥୁରେକାନ୍ତମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସର୍ଵେ ଶୋକପରାଯଣାଃ। ତତସ୍ତାରା ପତିଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିବିକାତଲଶାଯିନମ୍
ସମସ୍ତେ ଶୋକରେ ଡୁବି, ଏକାଠି ଦୂରେ ଦାଉଁ ହେଲେ; ତାପରେ ତାରା ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଶିବିକାରେ ଶୁଇଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଆରୋପ୍ଯାଙ୍କେ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ଵିଲଲାପ ସୁଦୁଃଖିତା। ହା ଵାନରମହାରାଜ ହା ନାଥ ମମ ଵତ୍ସଲ
ଅତି ଦୁଃଖରେ ତାରା ଭାଲିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ନିଜ କୋଲରେ ରଖି, 'ହେ ବାନରମହାରାଜ, ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ ରକ୍ଷକ!' ବୋଲି ଦୁଃଖ କଲେ।
ହା ମହାର୍ହ ମହାବାହୋ ହା ମମ ପ୍ରିଯ ପଶ୍ଯ ମାମ୍। ଜନଂ ନ ପଶ୍ଯସୀମଂ ତ୍ଵଂ କସ୍ମାଚ୍ଛୋକାଭିପୀଡିତମ୍
ହେ ମହାମୂଲ୍ୟ, ମହାବଳୀ, ହେ ମୋର ପ୍ରିୟ, ମୋତେ ଦେଖ! ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ଚିଁଡ଼ିଯାଇଛି, ତୁମେ କାହିଁକି ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁ?
ପ୍ରହୃଷ୍ଟମିହ ତେ ଵକ୍ତ୍ରଂ ଗତାସୋରପି ମାନଦ। ଅସ୍ତାର୍କସମଵର୍ଣଂ ଚ ଦୃଶ୍ଯତେ ଜୀଵତୋ ଯଥା
ତୁମର ପ୍ରାଣ ଚାଲିଗଲା ମଧ୍ୟ, ଏଠି ତୁମର ମୁହଁ ଅପାର ଚହାରା ଦେଖାଯାଏ, ମାନ ଦେଇଥିବା; ଏହାର ରଙ୍ଗ ମ୍ଲାନ ହୋଇନାହିଁ, ଜୀବନ ଥିବାବେଳେ ପରି।
ଏଷ ତ୍ଵାଂ ରାମରୂପେଣ କାଲଃ କର୍ଷତି ଵାନର। ଯେନ ସ୍ମ ଵିଧଵାଃ ସର୍ଵାଃ କୃତା ଏକେଷୁଣା ରଣେ
ଏହି କାଳ, ରାମ ରୂପରେ, ତୁମକୁ ଟାଣି ନେଉଛି, ହେ ବାନର; ଯାହା ଏକ ତୀରରେ ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଧବା କରିଦେଲା।
ଇମାସ୍ତାସ୍ତଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଵାନର୍ଯୋଽପ୍ଲଵଗାସ୍ତଵ। ପାଦୈର୍ଵିକୃଷ୍ଟମଧ୍ଵାନମାଗତାଃ କିଂ ନ ବୁଧ୍ଯସେ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଏଠି ତୁମର ବାନରୀମାନେ, ତୁମର ବନ୍ଧୁମାନେ, ତାଙ୍କ ପାଦରେ ମାଟି ଲାଗି, ଏହି ରାସ୍ତା ଦେଇ ଆସିଛନ୍ତି—ତୁମେ କାହିଁକି ତାଙ୍କୁ ଚିନିପାରୁନାହାଁ?
ତଵେଷ୍ଟା ନନୁ ଚୈଵେମା ଭାର୍ଯାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରନିଭାନନାଃ। ଇଦାନୀଂ ନେକ୍ଷସେ କସ୍ମାତ୍ ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵର
ନିଶ୍ଚୟ ଏମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ରପରି ମୁହଁ ଥିବା, ତୁମର ପ୍ରିୟ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ; ଏବେ କାହିଁକି ତୁମେ ବାନରମାନଙ୍କ ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦେଖୁନାହାଁ?
ଏତେ ହି ସଚିଵା ରାଜଂସ୍ତାରପ୍ରଭୃତଯସ୍ତଵ। ପୁରଵାସିଜନଶ୍ଚାଯଂ ପରିଵାର୍ଯ ଵିଷୀଦତି
ଏହିଠାରେ ତୁମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାରା ଆଦି ଅନ୍ୟମାନେ, ଓ ଏହି ସହରର ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ରଜା, ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଛନ୍ତି।
ଵିସର୍ଜଯୈନାନ୍ ସଚିଵାନ୍ ଯଥାପୁରମରିଂଦମ। ତତଃ କ୍ରୀଡାମହେ ସର୍ଵା ଵନେଷୁ ମଦନୋତ୍କଟାଃ
ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ମହାରାଜ, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଦୂର କର, ତାପରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ମନରେ ଆକାଂକ୍ଷା ନେଇ ଜଙ୍ଗଲରେ ମିଳି ଖେଳିବା।
ଏଵଂ ଵିଲପତୀଂ ତାରାଂ ପତିଶୋକପରୀଵୃତାମ୍। ଉତ୍ଥାପଯନ୍ତି ସ୍ମ ତଦା ଵାନର୍ଯଃ ଶୋକକର୍ଶିତାଃ
ପତିର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ତାରା ଏପରି ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ବାନରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ତତଃ ସାର୍ଧଂ ସୋଽଙ୍ଗଦଃ ପିତରଂ ରୁଦନ୍। ଚିତାମାରୋପଯାମାସ ଶୋକେନାଭିପ୍ଲୁତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହ ଅଙ୍ଗଦ, ପିତାଙ୍କୁ ନେଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଶୋକରେ ଭାବନା ଅବସ୍ଥାରେ, ତାଙ୍କୁ ଚିତାରେ ରଖିଲେ।
ତତୋଽଗ୍ନିଂ ଵିଧିଵଦ୍ ଦତ୍ତ୍ଵା ସୋଽପସଵ୍ଯଂ ଚକାର ହ। ପିତରଂ ଦୀର୍ଘମଧ୍ଵାନଂ ପ୍ରସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯାକୁଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ତାପରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ଦେଇ, ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବା ପାଇଁ, ଭୂତିକ୍ଷୁଭ୍ତ ଭାବରେ ଚିତାରେ ବାମପାଖରୁ ଘୁଞ୍ଚିଲେ।
ସଂସ୍କୃତ୍ଯ ଵାଲିନଂ ତଂ ତୁ ଵିଧିଵତ୍ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ। ଆଜଗ୍ମୁରୁଦକଂ କର୍ତୁଂ ନଦୀଂ ଶୁଭଜଲାଂ ଶିଵାମ୍
ବାଲିଙ୍କୁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର କରି, ବାନରମାନେ ଶୁଭ୍ର ଜଳର ନଦୀକୁ ଗଲେ, ଉଦକ ଦେବା ପାଇଁ।
ତତସ୍ତେ ସହିତାସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯଙ୍ଗଦଂ ସ୍ଥାପ୍ଯ ଚାଗ୍ରତଃ। ସୁଗ୍ରୀଵତାରାସହିତାଃ ସିଷିଚୁର୍ଵାଲିନେ ଜଲମ୍
ସମସ୍ତେ ଏକଠା ହୋଇ, ଅଙ୍ଗଦକୁ ସାମ୍ନାରେ ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ତାରା ସହିତ, ବାଲିଙ୍କୁ ଜଳ ଦେଲେ।
ସୁଗ୍ରୀଵେଣୈଵ ଦୀନେନ ଦୀନୋ ଭୂତ୍ଵା ମହାବଲଃ। ସମାନଶୋକଃ କାକୁତ୍ସ୍ଥଃ ପ୍ରେତକାର୍ଯାଣ୍ଯକାରଯତ୍
ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହ ରାମ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଏବଂ ପ୍ରେତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଗେଲେ।
ତତୋଽଥ ତଂ ଵାଲିନମଗ୍ର୍ଯପୌରୁଷଂ ପ୍ରକାଶମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵରେଷୁଣା ହତମ୍। ପ୍ରଦୀପ୍ଯ ଦୀପ୍ତାଗ୍ନିସମୌଜସଂ ତଦା ସଲକ୍ଷ୍ମଣଂ ରାମମୁପେଯିଵାନ୍ ହରିଃ
ତାପରେ ବାଲି, ଯିଏ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଥିଲେ ଓ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ମହାନ ନାୟକ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବା ପରେ, ବାନର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ।
thumb|ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଷଡ୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଶ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଶଢ଼ି ଅଧ୍ୟାୟ ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ।