କୁଶାମ୍ବଂ କୁଶନାଭଂ ଚ ଅସୂର୍ତରଜସଂ ଵସୁମ୍ । ଦୀପ୍ତିଯୁକ୍ତାନ୍ ମହୋତ୍ସାହାନ୍ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଚିକୀର୍ଷଯା ॥୧-୩୨-
ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—କୁଶାମ୍ବ, କୁଶନାଭ, ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ ଓ ବସୁ। ସେମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଉତ୍ସାହୀ ଏବଂ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଥିଲେ।
ତାନୁଵାଚ କୁଶଃ ପୁତ୍ରାନ୍ ଧର୍ମିଷ୍ଠାନ୍ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ । କ୍ରିଯତାଂ ପାଲନଂ ପୁତ୍ରା ଧର୍ମଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯଥ ପୁଷ୍କଲମ୍ ॥୧-୩୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ ପୁଅମାନଙ୍କୁ କୁଶ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅମାନେ, ଭଲଭାବେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କର; ଧର୍ମକୁ ଅନୁସରିଲେ ବହୁତ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବ।'
କୁଶସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚତ୍ଵାରୋ ଲୋକସତ୍ତମାଃ । ନିଵେଶଂ ଚକ୍ରିରେ ସର୍ଵେ ପୁରାଣାଂ ନୃଵରାସ୍ତଦା ॥୧-୩୨-
କୁଶଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଚାରିଜଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଏକେକ ଜଣେ ନିଜ ନିଜ ନଗର ତିଆରି କଲେ।
କୁଶାମ୍ବସ୍ତୁ ମହାତେଜାଃ କୌଶାମ୍ବୀମକରୋତ୍ ପୁରୀମ୍ । କୁଶନାଭସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁରଂ ଚକ୍ରେ ମହୋଦଯମ୍ ॥୧-୩୨-
ବଡ଼ ତେଜସ୍ୱୀ କୁଶାମ୍ବ କୌଶାମ୍ବୀ ନାମକ ନଗର ତିଆରି କଲେ; ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶନାଭ ମହୋଦୟ ନାମକ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଅସୂର୍ତରଜସୋ ନାମ ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ମହୀପତିଃ । ଚକ୍ରେ ପୁରଵରଂ ରାଜା ଵସୁନାମ ଗିରିଵ୍ରଜମ୍ ॥୧-୩୨-
ଅସୂର୍ତ୍ତରଜସ ରାଜା ଧର୍ମାରଣ୍ୟ ନାମକ ନଗର ତିଆରି କଲେ; ବସୁ ନାମକ ରାଜା ଗିରିବ୍ରଜ ନାମକ ଉତ୍ତମ ନଗର ସ୍ଥାପନ କଲେ।
ଏଷା ଵସୁମତୀ ରାମ ଵସୋସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ଏତେ ଶୈଲଵରାଃ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ ॥୧-୩୨-
ହେ ରାମ, ବଡ଼ ମନ୍ତ୍ରୀ ବସୁଙ୍କର ଏହି ଭୂମି ଏଠାରେ ଅଛି; ଏହିଠାରେ ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାହାଡ଼ ଚାରିପାଖରେ ଦେଖାଯାଉଛି।
ସୁମାଗଧୀ ନଦୀ ରମ୍ଯା ମାଗଧାନ୍ ଵିଶ୍ରୁତାଽଽଯଯୌ । ପଞ୍ଚାନାଂ ଶୈଲମୁଖ୍ଯାନାଂ ମଧ୍ଯେ ମାଲେଵ ଶୋଭତେ ॥୧-୩୨-
ମାଗଧ ଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଏହି ସୁନ୍ଦର ସୁମାଗଧୀ ନଦୀ, ପାଞ୍ଚଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି।
ସୈଷା ହି ମାଗଧୀ ରାମ ଵସୋସ୍ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ପୂର୍ଵାଭିଚରିତା ରାମ ସୁକ୍ଷେତ୍ରା ସସ୍ଯମାଲିନୀ ॥୧-୩୨-
ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ବଡ଼ ବସୁଙ୍କର ମାଗଧୀ ନଦୀ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରୁ ଲୋକମାନେ ଏଠାରେ ଆସୁଛନ୍ତି, ଏହି ଭୂମି ଉପଜାଉ ଏବଂ ଫସଲରେ ପ୍ରଚୁର।
କୁଶନାଭସ୍ତୁ ରାଜର୍ଷିଃ କନ୍ଯାଶତମନୁତ୍ତମମ୍ । ଜନଯାମାସ ଧର୍ମାତ୍ମା ଘୃତାଚ୍ଯାଂ ରଘୁନନ୍ଦନ ॥୧-୩୨-
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଓ ଋଷି କୁଶନାଭ ଘୃତାଚୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଏକ ଶତ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଜନ୍ମଦେଲେ, ହେ ରଘୁବଂଶୀ।
ତାସ୍ତୁ ଯୌଵନଶାଲିନ୍ଯୋ ରୂପଵତ୍ଯଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାଃ । ଉଦ୍ଯାନଭୂମିମାଗମ୍ଯ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ଶତହ୍ରଦାଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନେ ଯୁବତୀ, ରୂପସ୍ୱିନୀ ଓ ଭଲଭାବେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ, ବର୍ଷାକାଳରେ ଶତଧାରା ନଦୀମାନେ ଯେପରି ଉଦ୍ୟାନକୁ ଆସନ୍ତି, ସେହିପରି ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଗାଯନ୍ତ୍ଯୋ ନୃତ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ଵାଦଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ରାଘଵ । ଆମୋଦଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁର୍ଵରାଭରଣଭୂଷିତାଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନେ ଗାଇ, ନାଚି, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବଜାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧି, ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ, ହେ ରାଘବ।
ଅଥ ତାଶ୍ଚାରୁସର୍ଵାଙ୍ଗ୍ଯୋ ରୂପେଣାପ୍ରତିମା ଭୁଵି । ଉଦ୍ଯାନଭୂମିମାଗମ୍ଯ ତାରା ଇଵ ଘନାନ୍ତରେ ॥୧-୩୨-
ତାହାପରେ ସେଇ ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର, ରୂପରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ତାରାମାନେ ଯେପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେହିଭଳି ଉଦ୍ୟାନ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତାଃ ସର୍ଵା ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନା ରୂପଯୌଵନସଂଯୁତାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାତ୍ମକୋ ଵାଯୁରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ସମସ୍ତ ଗୁଣ, ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ଯୁକ୍ତ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଜୀବର ନାଥ ବାୟୁଦେବ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଅହଂ ଵଃ କାମଯେ ସର୍ଵା ଭାର୍ଯା ମମ ଭଵିଷ୍ଯଥ । ମାନୁଷସ୍ତ୍ଯଜ୍ଯତାଂ ଭାଵୋ ଦୀର୍ଘମାଯୁରଵାପ୍ସ୍ଯଥ ॥୧-୩୨-
'ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାହେଁ; ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେବ। ମାନବ ଭାବକୁ ଛାଡ଼, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ପାଇବ।'
ଚଲଂ ହି ଯୌଵନଂ ନିତ୍ଯଂ ମାନୁଷେଷୁ ଵିଶେଷତଃ । ଅକ୍ଷଯଂ ଯୌଵନଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଅମର୍ଯଶ୍ଚ ଭଵିଷ୍ଯଥ ॥୧-୩୨-
'ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯୌବନ ସଦା ଅସ୍ଥିର, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଅକ୍ଷୟ ଯୌବନ ଓ ଅମରତ୍ୱ ପାଇବ।'
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାଯୋରକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମଣଃ । ଅପହାସ୍ଯ ତତୋ ଵାକ୍ଯଂ କନ୍ଯାଶତମଥାବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ବାୟୁଦେବଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେଇ ଶତ କନ୍ୟା ହସିଲେ ଏବଂ ଏହିପରି କହିଲେ।
ଅନ୍ତଶ୍ଚରସି ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ସୁରସତ୍ତମ । ପ୍ରଭାଵଜ୍ଞାଶ୍ଚ ତେ ସର୍ଵାଃ କିମର୍ଥମଵମନ୍ଯସେ ॥୧-୩୨-
ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ବିଚରିଛ, ହେ ସୁରମଣି, ସମସ୍ତେ ତୁମର ଶକ୍ତିକୁ ଜାଣିଛନ୍ତି । ତେବେ, କାହିଁକି ଆମେ ଯେଉଁଠି ଅଛୁ, ତାକୁ ଅପମାନ କରୁଛ ?
କୁଶନାଭସୁତା ଦେଵ ସର୍ଵାଃ ସମସ୍ତାଃ ସୁରସତ୍ତମ । ସ୍ଥାନାଚ୍ଚ୍ଯାଵଯିତୁଂ ଦେଵଂ ରକ୍ଷାମସ୍ତୁ ତପୋ ଵଯମ୍ ॥୧-୩୨-
ହେ ଦେବତା, ଆମେ ସମସ୍ତେ କୁଶନାଭଙ୍କର ଝିଅ । ହେ ସୁରମଣି, ଆମେ ନିଜ ସ୍ଥାନରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରୁଛୁ ।
ମା ଭୂତ୍ ସ କାଲୋ ଦୁର୍ମେଧଃ ପିତରଂ ସତ୍ଯଵାଦିନମ୍ । ଅଵମନ୍ଯ ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ସ୍ଵଯଂ ଵରମୁପାସ୍ମହେ ॥୧-୩୨-
ଏମିତି ଦୁଃସମୟ କେବେ ଆସିନାହୁଁ, ହେ ଅବିବେକୀ, ଯେ ତୁମେ ଆମର ସତ୍ୟବାଦୀ ପିତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବ । ଆମେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ, ନିଜେ ଭଲ ପତି ପାଇଁ ପିତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛୁ ।
ପିତା ହି ପ୍ରଭୁରସ୍ମାକଂ ଦୈଵତଂ ପରମଂ ଚ ସଃ । ଯସ୍ଯ ନୋ ଦାସ୍ଯତି ପିତା ସ ନୋ ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି ॥୧-୩୨-
ଆମର ପିତା ଆମର ପ୍ରଭୁ ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା । ଯେଉଁ ଜଣେ ପିତା ଆମକୁ ଦେଇବେ, ସେ ଆମର ପତି ହେବେ ।
ତାସାଂ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହରିଃ ପରମକୋପନଃ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରାଣି ବଭଞ୍ଜ ଭଗଵାନ୍ ପ୍ରଭୁଃ ॥୧-୩୨-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ହରି ଦେବତା ବହୁତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ସେମାନଙ୍କର ଶରୀରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦେଲେ ।
ଅରତ୍ନିମାତ୍ରାକୃତଯୋ ଭଗ୍ନଗାତ୍ରା ଭଯାର୍ଦିତାଃ । ତାଃ କନ୍ଯା ଵାଯୁନା ଭଗ୍ନା ଵିଵିଶୁର୍ନୃପତେର୍ଗୃହମ୍ । ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ସୁସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାଃ ସଲଜ୍ଜାଃ ସାସ୍ରଲୋଚନାଃ ॥୧-୩୨-
ବାୟୁରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ, ଅଙ୍ଗୁଠି ପରି ଛୋଟ ଦେହ ହୋଇ, ଭୟରେ ଆତଙ୍କିତ, ସେ କନ୍ୟାମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଭିତରକୁ ଯାଇ, ସେମାନେ ଅତି ଅସ୍ଥିର, ଲଜ୍ଜିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ହେଇଥିଲେ ।
ସ ଚ ତା ଦଯିତା ଭଗ୍ନାଃ କନ୍ଯାଃ ପରମଶୋଭନାଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନାସ୍ତଦା ରାଜା ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତ ଇଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥୧-୩୨-
ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟାମାନେ ଭଙ୍ଗ ଓ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ରାଜା ବହୁତ ଚିନ୍ତିତ ହେଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ ।
କିମିଦଂ କଥ୍ଯତାଂ ପୁତ୍ର୍ଯଃ କୋ ଧର୍ମମଵମନ୍ଯତେ । କୁବ୍ଜାଃ କେନ କୃତାଃ ସର୍ଵାଶ୍ଚେଷ୍ଟନ୍ତ୍ଯୋ ନାଭିଭାଷଥ । ଏଵଂ ରାଜା ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ସମାଧିଂ ସଂଦଧେ ତତଃ ॥୧-୩୨-
‘ଏହା କଣ ଘଟିଛି? କହ, ମୋ ଝିଅମାନେ । କିଏ ଧର୍ମକୁ ଅପମାନ କରିଛି? କିଏ ତୁମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଭଳି ବାଙ୍କା କରିଛି? ତୁମେ ଚଳାଉଛ, କିନ୍ତୁ କଥା କହୁନାହୁଁ।’ ଏଭଳି ରାଜା ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଶାନ୍ତ ହେଲେ ।
thumb|ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ ବାଲକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୧-
ଏହି ତିରିଶିତି ଅଧ୍ୟାୟକୁ ଶୁଣ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୁଶନାଭସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଶିରୋଭିଶ୍ଚରଣୌ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା କନ୍ଯାଶତମଭାଷତ ॥୧-୩୩-
କୁଶନାଭଙ୍କର ଜ୍ଞାନୀ କଥା ଶୁଣି, ଏକଶ ଝିଅମାନେ ମୁଣ୍ଡ ଦେଇ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କଥା କହିଲେ ।
ଵାଯୁଃ ସର୍ଵାତ୍ମକୋ ରାଜନ୍ ପ୍ରଧର୍ଷଯିତୁମିଚ୍ଛତି । ଅଶୁଭଂ ମାର୍ଗମାସ୍ଥାଯ ନ ଧର୍ମଂ ପ୍ରତ୍ଯଵେକ୍ଷତେ ॥୧-୩୩-
‘ହେ ରାଜା, ସମସ୍ତ ଭିତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବାୟୁ ଆମକୁ ଅପମାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଅଶୁଭ ଥିଲା, ସେ ଧର୍ମକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଲେନାହିଁ ।’
ପିତୃମତ୍ଯଃ ସ୍ମ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେ ନ ଵଯଂ ସ୍ଥିତାଃ । ପିତରଂ ନୋ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ତ୍ଵଂ ଯଦି ନୋ ଦାସ୍ଯତେ ତଵ ॥୧-୩୩-
‘ଆମେ ପିତାଙ୍କର ଅଧୀନରେ ଅଛୁ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ । ନିଜେ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ନୁହଁ । ଆମର ପିତାକୁ ଚୟନ କର, ଯଦି ସେ ଆମକୁ ତୁମକୁ ଦେଇବେ, ତେବେ ଆମେ ତୁମର ହେବୁ ।’
ତେନ ପାପାନୁବନ୍ଧେନ ଵଚନଂ ନ ପ୍ରତୀଚ୍ଛତା । ଏଵଂ ବ୍ରୁଵନ୍ତ୍ଯଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ମ ଵାଯୁନାଭିହତା ଭୃଶମ୍ ॥୧-୩୩-
‘ସେ ପାପରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ଆମର କଥା ଗ୍ରହଣ କଲେନାହିଁ । ଆମେ ଏଭଳି କହିଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତେ ବାୟୁରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଆକ୍ରମିତ ହେଲୁ ।’
ତାସାଂ ତୁ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଜା ପରମଧାର୍ମିକଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ କନ୍ଯାଶତମନୁତ୍ତମମ୍ ॥୧-୩୩-
ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାଜା, ଅତି ଧାର୍ମିକ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏକଶ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାମାନେ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ ।