ମାମନାଥାଂ ଵିହାଯୈକାଂ ଗତସ୍ତ୍ଵମସି ମାନଦ। ଶୂରାଯ ନ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା କନ୍ଯା ଖଲୁ ଵିପଶ୍ଚିତା
ମୋତେ ଏକା ଏବଂ ନାଥହୀନ କରି, ତୁମେ ଚଳିଗଲ; ମାନଦାତା, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ବୀରଙ୍କୁ ଝିଅ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶୂରଭାର୍ଯାଂ ହତାଂ ପଶ୍ଯ ସଦ୍ଯୋ ମାଂ ଵିଧଵାଂ କୃତାମ୍। ଅଵଭଗ୍ନଶ୍ଚ ମେ ମାନୋ ଭଗ୍ନା ମେ ଶାଶ୍ଵତୀ ଗତିଃ
ବୀରଙ୍କର ଘରବାଳି ଥିବା ମୋତେ ଏଉଁଠି ହଠାତ୍ ବିଧବା କରିଦେଲ; ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ମୋର ଚିରକାଳୀନ ଗତି ଭଙ୍ଗ ହେଲା।
ଅଗାଧେ ଚ ନିମଗ୍ନାସ୍ମି ଵିପୁଲେ ଶୋକସାଗରେ। ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନମିଦଂ ମେ ହୃଦଯଂ ଦୃଢମ୍
ମୁଁ ଏତେ ଗଭୀର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟଟି ପାଥରରେ ବନା, ଏତେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ କଠିନ।
ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯନ୍ନାଦ୍ଯ ଶତଧା କୃତମ୍। ସୁହୃଚ୍ଚୈଵ ଚ ଭର୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ମୋ ବରଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଆଜି ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଇନି? ସେ ମୋର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱଭାବରୁ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରହାରେ ଚ ପରାକ୍ରାନ୍ତଃ ଶୂରଃ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତଃ। ପତିହୀନା ତୁ ଯା ନାରୀ କାମଂ ଭଵତୁ ପୁତ୍ରିଣୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ପତି ନଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଯଦିଓ ସନ୍ତାନବତୀ, ତଥାପି ସେ ବିଧବା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ଧନଧାନ୍ଯସମୃଦ୍ଧାପି ଵିଧଵେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ। ସ୍ଵଗାତ୍ରପ୍ରଭଵେ ଵୀର ଶେଷେ ରୁଧିରମଣ୍ଡଲେ
ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା ବୋଲି କହନ୍ତି; ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଦେହରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତର ଝିଅରେ ପଡ଼ିଛ।
କୃମିରାଗପରିସ୍ତୋମେ ସ୍ଵକୀଯେ ଶଯନେ ଯଥା। ରେଣୁଶୋଣିତସଂଵୀତଂ ଗାତ୍ରଂ ତଵ ସମନ୍ତତଃ
ପୋକା ଓ କୀଟରେ ଭରିଥିବା ଶୟ୍ୟା ପରି, ତୁମର ନିଜ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ; ଚାରିପାଖରେ ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ତୁମ ଦେହ ଢାକିଯାଇଛି।
ପରିରବ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭ। କୃତକୃତ୍ଯୋଽଦ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵୈରେଽସ୍ମିନ୍ନତିଦାରୁଣେ
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନି; ଆଜି ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତାରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ରାମଵିମୁକ୍ତେନ ହୃତମେକେଷୁଣା ଭଯମ୍। ଶରେଣ ହୃଦି ଲଗ୍ନେନ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶନେ ତଵ
ଯାହାର ଭୟ ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲା; ସେଇ ତୀର ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ତୁମ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।
ଵାର୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତୀ ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ। ଉଦ୍ବବର୍ହ ଶରଂ ନୀଲସ୍ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରଗତଂ ତଦା
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ରହିଥିଲି, ଏବେ ତୁମେ ଚିରନିଦ୍ରାରେ; ଏବେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରେ ଅଟକିଥିବା ତୀରକୁ ବାହାର କରିଲେ।
ଗିରିଗହ୍ଵରସଂଲୀନଂ ଦୀପ୍ତମାଶୀଵିଷଂ ଯଥା। ତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ବାଣସ୍ଯାପି ବଭୌ ଦ୍ଯୁତିଃ
ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସାପ ପରି, ତୀର ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ଚମକୁଥିଲା।
ଅସ୍ତମସ୍ତକସଂରୁଦ୍ଧରଶ୍ମେର୍ଦିନକରାଦିଵ। ପେତୁଃ କ୍ଷତଜଧାରାସ୍ତୁ ଵ୍ରଣେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତରେ ଯେପରି ରଶ୍ମି ଅଟକିଯାଏ, ସେପରି ତୁମ ସମସ୍ତ ଆଘାତରୁ ରକ୍ତର ଧାରା ବହୁଥିଲା।
ତାମ୍ରଗୈରିକସମ୍ପୃକ୍ତା ଧାରା ଇଵ ଧରାଧରାତ୍। ଅଵକୀର୍ଣଂ ଵିମାର୍ଜନ୍ତୀ ଭର୍ତାରଂ ରଣରେଣୁନା
ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ର ଓ ଲାଲ ମାଟିରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଝରଣା ପରି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଢାକା ତୁମ ଦେହକୁ ପଖାଳିଲି।
ଅସ୍ରୈର୍ନଯନଜୈଃ ଶୂରଂ ସିଷେଚାସ୍ତ୍ରସମାହତମ୍। ରୁଧିରୋକ୍ଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିହତଂ ପତିମ୍
ନୟନର ଲୁହରେ ମୁଁ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲି, ଯିଏ ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତରେ ଚେତନାହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି, ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି।
ଉଵାଚ ତାରା ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ ପୁତ୍ରମଙ୍ଗଦମଙ୍ଗନା। ଅଵସ୍ଥାଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ପଶ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ର ସୁଦାରୁଣାମ୍
ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ପିତାଳିଆ, କହିଲେ: 'ପୁଅ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖ।'
ଅଭିଵାଦଯ ରାଜାନଂ ପିତରଂ ପୁତ୍ର ମାନଦମ୍। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ପିତୁଃ
ପୁଅ, ମାନ୍ୟତା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପୀନଵୃତ୍ତାଭ୍ଯାମଙ୍ଗଦୋଽହମିତି ବ୍ରୁଵନ୍। ଅଭିଵାଦଯମାନଂ ତ୍ଵାମଙ୍ଗଦଂ ତ୍ଵଂ ଯଥା ପୁରା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୋଳାକାର ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ'; ଯେପରି ଆଗରୁ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କର।
ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ଭଵ ପୁତ୍ରେତି କିମର୍ଥଂ ନାଭିଭାଷସେ। ଅହଂ ପୁତ୍ରସହାଯା ତ୍ଵାମୁପାସେ ଗତଚେତନମ୍। ସିଂହେନ ପାତିତଂ ସଦ୍ଯୋ ଗୌଃ ସଵତ୍ସେଵ ଗୋଵୃଷମ୍
'ପୁଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ'— ଏହି କଥା କାହିଁକି କହୁନାହଁ? ମୁଁ ପୁଅ ସହିତ ତୁମେ ଚେତନାହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ସେବା କରୁଛି; ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଅଚାନକ ହତ ହୋଇଥିବା ଗାଈ ଓ ତାର ଛୁଆଁ ପରି।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମଯଜ୍ଞେନ ରାମପ୍ରହରଣାମ୍ଭସା। ତସ୍ମନ୍ନଵଭୃଥେ ସ୍ନାତଃ କଥଂ ପତ୍ନ୍ଯା ମଯା ଵିନା
ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଶେଷ ସ୍ନାନ କରିଛ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୋ ଛଡ଼ା ରହିପାରିବ?
ଯା ଦତ୍ତା ଦେଵରାଜେନ ତଵ ତୁଷ୍ଟେନ ସଂଯୁଗେ। ଶାତକୌମ୍ଭୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ମାଲାଂ ତାଂ ତେ ପଶ୍ଯାମି ନେହ କିମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାରାଜା ତୁମକୁ ଯେ ଦୁଲାଭ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରିୟ ମାଳାକୁ ଏଠାରେ ତୁମ ଗଳାରେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହିଁ?
ରାଜ୍ଯଶ୍ରୀର୍ନ ଜହାତି ତ୍ଵାଂ ଗତାସୁମପି ମାନଦ। ସୂର୍ଯସ୍ଯାଵର୍ତମାନସ୍ଯ ଶୈଲରାଜମିଵ ପ୍ରଭା
ରାଜ୍ୟର ମହିମା ତୁମକୁ କେବେ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ମାନ୍ୟବର; ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ପାହାଡ଼ର ଶିଖରକୁ ଛାଡ଼ି ଯାଏ ନାହିଁ।
ନ ମେ ଵଚଃ ପଥ୍ଯମିଦଂ ତ୍ଵଯା କୃତଂ ନ ଚାସ୍ମି ଶକ୍ତା ହି ନିଵାରଣେ ତଵ। ହତା ସପୁତ୍ରାସ୍ମି ହତେନ ସଂଯୁଗେ ସହ ତ୍ଵଯା ଶ୍ରୀର୍ଵିଜହାତି ମାମପି
ମୋର କଥା ତୁମେ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବାଞ୍ଚାଇପାରିଲି ନାହିଁ। ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ, ମୁଁ ଓ ମୋର ପୁଅ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହେଲୁ। ତୁମ ସହିତ, ମୋର ଶ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିଯାଉଛି।
thumb|ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଚତୁର୍ଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶୁଣ, ଏହା ହେଉଛି ଚବିଶତମ ସର୍ଗ। ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏହି ଚବିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତାମାଶୁ ଵେଗେନ ଦୁରାସଦେନ ତ୍ଵଭିପ୍ଲୁତାଂ ଶୋକମହାର୍ଣଵେନ। ପଶ୍ଯଂସ୍ତଦା ଵାଲ୍ଯନୁଜସ୍ତରସ୍ଵୀ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧେନାପ୍ରତିମେନ ତେପେ
ବଡ଼ ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ବେହୋଶ ହୋଇ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଡୁବିଗଲା। ଏହା ଦେଖି, ବାଲିଙ୍କର ଛୋଟ ଭାଇ, ଯିଏ ଦ୍ରୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଭାଇଙ୍କର ଅପୂର୍ବ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲା।
ସ ବାଷ୍ପପୂର୍ଣେନ ମୁଖେନ ପଶ୍ଯନ୍ କ୍ଷଣେନ ନିର୍ଵିଣ୍ଣମନା ମନସ୍ଵୀ। ଜଗାମ ରାମସ୍ଯ ଶନୈଃ ସମୀପଂ ଭୃତ୍ଯୈର୍ଵୃତଃ ସମ୍ପରିଦୂଯମାନଃ
ଚୋଖରେ ଲୁହା ଭରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା, ସେ ବିଚାରଶୀଳ ଲୋକ ନିଜ ସହଚରମାନେ ସହ ଶାନ୍ତିରେ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ।
ସ ତଂ ସମାସାଦ୍ଯ ଗୃହୀତଚାପ- ମୁଦାତ୍ତମାଶୀଵିଷତୁଲ୍ଯବାଣମ୍। ଯଶସ୍ଵିନଂ ଲକ୍ଷଣଲକ୍ଷିତାଙ୍ଗ- ମଵସ୍ଥିତଂ ରାଘଵମିତ୍ଯୁଵାଚ
ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଧନୁଷ ଓ ବିଷାକ୍ତ ବାଣ ଧରିଥିବା, ମହାନ୍ୟ, ଶ୍ରୀର ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରାଘବଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚି, ଏଭଳି କହିଲା।
ଯଥା ପ୍ରତିଜ୍ଞାତମିଦଂ ନରେନ୍ଦ୍ର କୃତଂ ତ୍ଵଯା ଦୃଷ୍ଟଫଲଂ ଚ କର୍ମ। ମମାଦ୍ଯ ଭୋଗେଷୁ ନରେନ୍ଦ୍ରସୂନୋ ମନୋ ନିଵୃତ୍ତଂ ହତଜୀଵିତେନ
ରାଜା, ଯେପରି ଅଞ୍ଜାଳି ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି କାମ କରିଛ, ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲୁ। ଏବେ, ରାଜପୁତ୍ର, ମୋର ମନ ଭୋଗରୁ ଫିରିଯାଇଛି, କାରଣ ମୋର ଜୀବନ ଶେଷ।
ଅସ୍ଯାଂ ମହିଷ୍ଯାଂ ତୁ ଭୃଶଂ ରୁଦତ୍ଯାଂ ପୁରେଽତିଵିକ୍ରୋଶତି ଦୁଃଖତପ୍ତେ। ହତେ ନୃପେ ସଂଶଯିତେଽଙ୍ଗଦେ ଚ ନ ରାମ ରାଜ୍ଯେ ରମତେ ମନୋ ମେ
ଏହି ରାଣୀ ଦୁଃଖରେ ଭାରି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ସହର ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବିଳାପ କରୁଛନ୍ତି, ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ। ରାଜା ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଛନ୍ତି, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ଅନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ସବୁ ଦେଖି, ରାମ, ମୋର ମନ ରାଜ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ।
କ୍ରୋଧାଦମର୍ଷାଦତିଵିପ୍ରଧର୍ଷାଦ୍ ଭ୍ରାତୁର୍ଵଧୋ ମେଽନୁମତଃ ପୁରସ୍ତାତ୍। ହତେ ତ୍ଵିଦାନୀଂ ହରିଯୂଥପେଽସ୍ମିନ୍ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣମିକ୍ଷ୍ଵାକୁଵର ପ୍ରତପ୍ସ୍ଯେ
କ୍ରୋଧ, ଅସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ଅତି ଅପମାନରେ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଭାଇଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅନୁମତି ଦେଇଥିଲି। ଏବେ ବନରାଜଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଭାରି ଦୁଃଖ ପାଉଛି।
ଶ୍ରେଯୋଽଦ୍ଯ ମନ୍ଯେ ମମ ଶୈଲମୁଖ୍ଯେ ତସ୍ମିନ୍ ହି ଵାସଶ୍ଚିରମୃଷ୍ଯମୂକେ। ଯଥା ତଥା ଵର୍ତଯତଃ ସ୍ଵଵୃତ୍ତ୍ଯା ନେମଂ ନିହତ୍ଯ ତ୍ରିଦିଵସ୍ଯ ଲାଭଃ
ମୁଁ ଏବେ ଭାବୁଛି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବା ଋଷ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିବା ଭଲ। ମୋ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେପରି ହେଉ, ଏଭଳି ଜୀବନ ଚାଲିବ। ତାଙ୍କୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହେବ ନାହିଁ।