ହତେ ତୁ ଵୀରେ ପ୍ଲଵଗାଧିପେ ତଦା ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାସ୍ତତ୍ର ନ ଶର୍ମ ଲେଭିରେ। ଵନେଚରାଃ ସିଂହଯୁତେ ମହାଵନେ ଯଥା ହି ଗାଵୋ ନିହତେ ଗଵାଂ ପତୌ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ବୀର ବନରମାନଙ୍କ ନାୟକ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ସେଠି ଥିବା ବନରମାନେ ଆରାମ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ସିଂହ ଥିବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କର ଚରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ତାରା ଵ୍ଯସନାର୍ଣଵପ୍ଲୁତା ମୃତସ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ଵଦନଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସା। ଜଗାମ ଭୂମିଂ ପରିରଭ୍ଯ ଵାଲିନଂ ମହାଦ୍ରୁମଂ ଛିନ୍ନମିଵାଶ୍ରିତା ଲତା
ତାପରେ ତାରା, ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖି, ବାଳୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ କଟାଯିବା ପରେ ତାହାକୁ ଲତା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥାଏ।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହା ହେଉଛି ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତତଃ ସମୁପଜିଘ୍ରନ୍ତୀ କପିରାଜସ୍ଯ ତନ୍ମୁଖମ୍। ପତିଂ ଲୋକଶ୍ରୁତା ତାରା ମୃତଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା, ବାନରରାଜଙ୍କର ମୁହଁକୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷେ ତ୍ଵଂ ଵିଷମେ ଦୁଃଖମକୃତ୍ଵା ଵଚନଂ ମମ। ଉପଲୋପଚିତେ ଵୀର ସୁଦୁଃଖେ ଵସୁଧାତଲେ
ମୋର କଥା ଅମାନି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକ ରାଶି ଜମାହୋଇଛି, ବୀର।
ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରା ନୂନଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ମହୀ ତଵ। ଶେଷେ ହି ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମାଂ ଚ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ
ନିଶ୍ଚୟ, ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା, ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି; କାରଣ ତୁମେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋଇଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଧିରେଷ ଭଵତ୍ଯହୋ। ସୁଗ୍ରୀଵ ଏଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵୀର ସାହସିକପ୍ରିଯ
ହାଁ, ଭାଗ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧିନ କରିଦେଲା; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକମାତ୍ର ବଳଶାଳୀ, ବୀର, ଯିଏ ସାହସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।
ଋକ୍ଷଵାନରମୁଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵାଂ ବଲିନଂ ପର୍ଯୁପାସତେ। ତେଷାଂ ଵିଲପିତଂ କୃଚ୍ଛ୍ରମଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଚ ଶୋଚତଃ
ଭାଲୁ ଓ ବନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତୁମକୁ, ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଶୋକ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ମମ ଚେମା ଗିରଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କିଂ ତ୍ଵଂ ନ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯସେ। ଇଦଂ ତଦ୍ ଵୀରଶଯନଂ ତତ୍ର ଶେଷେ ହତୋ ଯୁଧି
ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଜାଗୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେହି ବୀରଙ୍କର ଶୟନ; ସେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହୋଇ ଶୋଇଛ।
ଶାଯିତା ନିହତା ଯତ୍ର ତ୍ଵଯୈଵ ରିପଵଃ ପୁରା। ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଭିଜନ ପ୍ରିଯଯୁଦ୍ଧ ମମ ପ୍ରିଯ
ଏଠାରେ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ, ସେମାନେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଶୋଇଛନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋର ପ୍ରିୟ।
ମାମନାଥାଂ ଵିହାଯୈକାଂ ଗତସ୍ତ୍ଵମସି ମାନଦ। ଶୂରାଯ ନ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା କନ୍ଯା ଖଲୁ ଵିପଶ୍ଚିତା
ମୋତେ ଏକା ଏବଂ ନାଥହୀନ କରି, ତୁମେ ଚଳିଗଲ; ମାନଦାତା, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ବୀରଙ୍କୁ ଝିଅ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶୂରଭାର୍ଯାଂ ହତାଂ ପଶ୍ଯ ସଦ୍ଯୋ ମାଂ ଵିଧଵାଂ କୃତାମ୍। ଅଵଭଗ୍ନଶ୍ଚ ମେ ମାନୋ ଭଗ୍ନା ମେ ଶାଶ୍ଵତୀ ଗତିଃ
ବୀରଙ୍କର ଘରବାଳି ଥିବା ମୋତେ ଏଉଁଠି ହଠାତ୍ ବିଧବା କରିଦେଲ; ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ମୋର ଚିରକାଳୀନ ଗତି ଭଙ୍ଗ ହେଲା।
ଅଗାଧେ ଚ ନିମଗ୍ନାସ୍ମି ଵିପୁଲେ ଶୋକସାଗରେ। ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନମିଦଂ ମେ ହୃଦଯଂ ଦୃଢମ୍
ମୁଁ ଏତେ ଗଭୀର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟଟି ପାଥରରେ ବନା, ଏତେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ କଠିନ।
ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯନ୍ନାଦ୍ଯ ଶତଧା କୃତମ୍। ସୁହୃଚ୍ଚୈଵ ଚ ଭର୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ମୋ ବରଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଆଜି ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଇନି? ସେ ମୋର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱଭାବରୁ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରହାରେ ଚ ପରାକ୍ରାନ୍ତଃ ଶୂରଃ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତଃ। ପତିହୀନା ତୁ ଯା ନାରୀ କାମଂ ଭଵତୁ ପୁତ୍ରିଣୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ପତି ନଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଯଦିଓ ସନ୍ତାନବତୀ, ତଥାପି ସେ ବିଧବା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ଧନଧାନ୍ଯସମୃଦ୍ଧାପି ଵିଧଵେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ। ସ୍ଵଗାତ୍ରପ୍ରଭଵେ ଵୀର ଶେଷେ ରୁଧିରମଣ୍ଡଲେ
ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା ବୋଲି କହନ୍ତି; ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଦେହରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତର ଝିଅରେ ପଡ଼ିଛ।
କୃମିରାଗପରିସ୍ତୋମେ ସ୍ଵକୀଯେ ଶଯନେ ଯଥା। ରେଣୁଶୋଣିତସଂଵୀତଂ ଗାତ୍ରଂ ତଵ ସମନ୍ତତଃ
ପୋକା ଓ କୀଟରେ ଭରିଥିବା ଶୟ୍ୟା ପରି, ତୁମର ନିଜ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ; ଚାରିପାଖରେ ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ତୁମ ଦେହ ଢାକିଯାଇଛି।
ପରିରବ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭ। କୃତକୃତ୍ଯୋଽଦ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵୈରେଽସ୍ମିନ୍ନତିଦାରୁଣେ
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନି; ଆଜି ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତାରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ରାମଵିମୁକ୍ତେନ ହୃତମେକେଷୁଣା ଭଯମ୍। ଶରେଣ ହୃଦି ଲଗ୍ନେନ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶନେ ତଵ
ଯାହାର ଭୟ ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲା; ସେଇ ତୀର ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ତୁମ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।
ଵାର୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତୀ ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ। ଉଦ୍ବବର୍ହ ଶରଂ ନୀଲସ୍ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରଗତଂ ତଦା
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ରହିଥିଲି, ଏବେ ତୁମେ ଚିରନିଦ୍ରାରେ; ଏବେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରେ ଅଟକିଥିବା ତୀରକୁ ବାହାର କରିଲେ।
ଗିରିଗହ୍ଵରସଂଲୀନଂ ଦୀପ୍ତମାଶୀଵିଷଂ ଯଥା। ତସ୍ଯ ନିଷ୍କୃଷ୍ଯମାଣସ୍ଯ ବାଣସ୍ଯାପି ବଭୌ ଦ୍ଯୁତିଃ
ପାହାଡ଼ ଗୁହାରୁ ବାହାରୁଥିବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ସାପ ପରି, ତୀର ବାହାରୁଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ତେଜ ଚମକୁଥିଲା।
ଅସ୍ତମସ୍ତକସଂରୁଦ୍ଧରଶ୍ମେର୍ଦିନକରାଦିଵ। ପେତୁଃ କ୍ଷତଜଧାରାସ୍ତୁ ଵ୍ରଣେଭ୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତରେ ଯେପରି ରଶ୍ମି ଅଟକିଯାଏ, ସେପରି ତୁମ ସମସ୍ତ ଆଘାତରୁ ରକ୍ତର ଧାରା ବହୁଥିଲା।
ତାମ୍ରଗୈରିକସମ୍ପୃକ୍ତା ଧାରା ଇଵ ଧରାଧରାତ୍। ଅଵକୀର୍ଣଂ ଵିମାର୍ଜନ୍ତୀ ଭର୍ତାରଂ ରଣରେଣୁନା
ପାହାଡ଼ରୁ ତାମ୍ର ଓ ଲାଲ ମାଟିରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଝରଣା ପରି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧର ଧୂଳିରେ ଢାକା ତୁମ ଦେହକୁ ପଖାଳିଲି।
ଅସ୍ରୈର୍ନଯନଜୈଃ ଶୂରଂ ସିଷେଚାସ୍ତ୍ରସମାହତମ୍। ରୁଧିରୋକ୍ଷିତସର୍ଵାଙ୍ଗଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିନିହତଂ ପତିମ୍
ନୟନର ଲୁହରେ ମୁଁ ଏହି ବୀରଙ୍କୁ ଭିଜାଇଦେଲି, ଯିଏ ଅସ୍ତ୍ର ଆଘାତରେ ଚେତନାହୀନ ହୋଇପଡ଼ିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଛି, ପତିଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି।
ଉଵାଚ ତାରା ପିଙ୍ଗାକ୍ଷଂ ପୁତ୍ରମଙ୍ଗଦମଙ୍ଗନା। ଅଵସ୍ଥାଂ ପଶ୍ଚିମାଂ ପଶ୍ଯ ପିତୁଃ ପୁତ୍ର ସୁଦାରୁଣାମ୍
ତାରା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ଆଖି ପିତାଳିଆ, କହିଲେ: 'ପୁଅ, ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶେଷ ଅବସ୍ଥାକୁ ଦେଖ।'
ଅଭିଵାଦଯ ରାଜାନଂ ପିତରଂ ପୁତ୍ର ମାନଦମ୍। ଏଵମୁକ୍ତଃ ସମୁତ୍ଥାଯ ଜଗ୍ରାହ ଚରଣୌ ପିତୁଃ
ପୁଅ, ମାନ୍ୟତା ଯୋଗ୍ୟ ତୁମ ପିତା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କର। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଉଠି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ପାଦ ଧରିଲେ।
ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପୀନଵୃତ୍ତାଭ୍ଯାମଙ୍ଗଦୋଽହମିତି ବ୍ରୁଵନ୍। ଅଭିଵାଦଯମାନଂ ତ୍ଵାମଙ୍ଗଦଂ ତ୍ଵଂ ଯଥା ପୁରା
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଗୋଳାକାର ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଅଙ୍ଗଦ'; ଯେପରି ଆଗରୁ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ ଗ୍ରହଣ କର।
ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ଭଵ ପୁତ୍ରେତି କିମର୍ଥଂ ନାଭିଭାଷସେ। ଅହଂ ପୁତ୍ରସହାଯା ତ୍ଵାମୁପାସେ ଗତଚେତନମ୍। ସିଂହେନ ପାତିତଂ ସଦ୍ଯୋ ଗୌଃ ସଵତ୍ସେଵ ଗୋଵୃଷମ୍
'ପୁଅ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ'— ଏହି କଥା କାହିଁକି କହୁନାହଁ? ମୁଁ ପୁଅ ସହିତ ତୁମେ ଚେତନାହୀନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମ ସେବା କରୁଛି; ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଅଚାନକ ହତ ହୋଇଥିବା ଗାଈ ଓ ତାର ଛୁଆଁ ପରି।
ଇଷ୍ଟ୍ଵା ସଂଗ୍ରାମଯଜ୍ଞେନ ରାମପ୍ରହରଣାମ୍ଭସା। ତସ୍ମନ୍ନଵଭୃଥେ ସ୍ନାତଃ କଥଂ ପତ୍ନ୍ଯା ମଯା ଵିନା
ରାମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ଜଳରେ ଯୁଦ୍ଧ ଯଜ୍ଞ କରି, ଶେଷ ସ୍ନାନ କରିଛ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ କିପରି ମୋ ଛଡ଼ା ରହିପାରିବ?
ଯା ଦତ୍ତା ଦେଵରାଜେନ ତଵ ତୁଷ୍ଟେନ ସଂଯୁଗେ। ଶାତକୌମ୍ଭୀଂ ପ୍ରିଯାଂ ମାଲାଂ ତାଂ ତେ ପଶ୍ଯାମି ନେହ କିମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେବତାରାଜା ତୁମକୁ ଯେ ଦୁଲାଭ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦେଇଥିଲେ, ସେଇ ପ୍ରିୟ ମାଳାକୁ ଏଠାରେ ତୁମ ଗଳାରେ କାହିଁକି ଦେଖୁନାହିଁ?