ଦେଶକାଲୌ ଭଜସ୍ଵାଦ୍ଯ କ୍ଷମମାଣଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ସୁଖଦୁଃଖସହଃ କାଲେ ସୁଗ୍ରୀଵଵଶଗୋ ଭଵ
ଏବେ ଦେଶ ଓ ସମୟକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଦୁହିଁ ସହିବା; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ ଦୁଃଖ ସହିବା ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବା।
ଯଥା ହି ତ୍ଵଂ ମହାବାହୋ ଲାଲିତଃ ସତତଂ ମଯା। ନ ତଥା ଵର୍ତମାନଂ ତ୍ଵାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ବହୁ ମନ୍ଯତେ
ମହାବାହୁ, ଯେପରି ମୁଁ ସଦା ତୁମକୁ ଲାଡ଼ିଲି, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମେ ସାଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ଏତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେବେ ନାହିଁ।
ନ ଚାତିପ୍ରଣଯଃ କାର୍ଯଃ କର୍ତଵ୍ଯୋଽପ୍ରଣଯଶ୍ଚ ତେ। ଉଭଯଂ ହି ମହାଦୋଷଂ ତସ୍ମାଦନ୍ତରଦୃଗ୍ ଭଵ
ତୁମେ ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି କୌଣସିଟି ଦେଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୁହିଁ ଭୁଲ ଅଟଳ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ରଖ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଵିଵୃତ୍ତାକ୍ଷଃ ଶରସମ୍ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍। ଵିଵୃତୈର୍ଦଶନୈର୍ଭୀମୈର୍ବଭୂଵୋତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵିତଃ
ଏପରି କହି, ଚକ୍ଷୁ ଘୁରାଇ, ଶରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଉଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ତତୋ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁସ୍ତତ୍ର ଵାନରା ହତଯୂଥପାଃ। ପରିଦେଵଯମାନାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵଗସତ୍ତମାଃ
ତାପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କର ନାୟକଙ୍କୁ ହରାଇଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ; ସେହି ସମସ୍ତ ବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଷ୍କିନ୍ଧା ହ୍ଯଦ୍ଯ ଶୂନ୍ଯା ଚ ସ୍ଵର୍ଗତେ ଵାନରେଶ୍ଵରେ। ଉଦ୍ଯାନାନି ଚ ଶୂନ୍ଯାନି ପର୍ଵତାଃ କାନନାନି ଚ
ଏବେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ବାନରମାନଙ୍କର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ଉଦ୍ୟାନ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସବୁ ଏବେ ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ।
ହତେ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ନିଷ୍ପ୍ରଭା ଵାନରାଃ କୃତାଃ। ଯସ୍ଯ ଵେଗେନ ମହତା କାନନାନି ଵନାନି ଚ
ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ ବଳଶାଳୀ ଯେଉଁଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ; ଯାହାର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଉଲଟିଯାଉଥିଲା।
ପୁଷ୍ପୌଘେଣାନୁବଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତେ କରିଷ୍ଯତି ତଦଦ୍ଯ କଃ। ଯେନ ଦତ୍ତଂ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏବେ କିଏ ଫୁଲର ଗୁଛ ବାନ୍ଧିପାରିବ? କିଏ ଏହି କାମ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ କରିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଏକ ମହାନ ଯୁଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା ଗନ୍ଧର୍ବ ସହ କରାଯାଇଥିଲା?
ଗୋଲଭସ୍ଯ ମହାବାହୋର୍ଦଶ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ। ନୈଵ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵସେ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମୁପଶାମ୍ଯତି
ଗୋଲଭ ନାମକ ବଳଶାଳୀ ବିରୋଧରେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି, ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା।
ତତଃ ଷୋଡଶମେ ଵର୍ଷେ ଗୋଲଭୋ ଵିନିପାତିତଃ। ତଂ ହତ୍ଵା ଦୁର୍ଵିନୀତଂ ତୁ ଵାଲୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକରାଲଵାନ୍। ସର୍ଵାଭଯଂକରୋଽସ୍ମାକଂ କଥମେଷ ନିପାତିତଃ
ତାପରେ, ଷୋଳ ମସିହାରେ ଗୋଲଭ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ସେହି ଅନିୟମିତକୁ ହତ୍ୟା କରି, ଦାନ୍ତ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ଥିବା ବାଳୀ, ଯିଏ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ—ସେ କିପରି ଏବେ ପଡ଼ିଗଲେ?
ହତେ ତୁ ଵୀରେ ପ୍ଲଵଗାଧିପେ ତଦା ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାସ୍ତତ୍ର ନ ଶର୍ମ ଲେଭିରେ। ଵନେଚରାଃ ସିଂହଯୁତେ ମହାଵନେ ଯଥା ହି ଗାଵୋ ନିହତେ ଗଵାଂ ପତୌ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ବୀର ବନରମାନଙ୍କ ନାୟକ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ସେଠି ଥିବା ବନରମାନେ ଆରାମ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ସିଂହ ଥିବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କର ଚରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ତାରା ଵ୍ଯସନାର୍ଣଵପ୍ଲୁତା ମୃତସ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ଵଦନଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସା। ଜଗାମ ଭୂମିଂ ପରିରଭ୍ଯ ଵାଲିନଂ ମହାଦ୍ରୁମଂ ଛିନ୍ନମିଵାଶ୍ରିତା ଲତା
ତାପରେ ତାରା, ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖି, ବାଳୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ କଟାଯିବା ପରେ ତାହାକୁ ଲତା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥାଏ।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହା ହେଉଛି ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତତଃ ସମୁପଜିଘ୍ରନ୍ତୀ କପିରାଜସ୍ଯ ତନ୍ମୁଖମ୍। ପତିଂ ଲୋକଶ୍ରୁତା ତାରା ମୃତଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା, ବାନରରାଜଙ୍କର ମୁହଁକୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷେ ତ୍ଵଂ ଵିଷମେ ଦୁଃଖମକୃତ୍ଵା ଵଚନଂ ମମ। ଉପଲୋପଚିତେ ଵୀର ସୁଦୁଃଖେ ଵସୁଧାତଲେ
ମୋର କଥା ଅମାନି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକ ରାଶି ଜମାହୋଇଛି, ବୀର।
ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରା ନୂନଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ମହୀ ତଵ। ଶେଷେ ହି ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମାଂ ଚ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ
ନିଶ୍ଚୟ, ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା, ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି; କାରଣ ତୁମେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋଇଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଧିରେଷ ଭଵତ୍ଯହୋ। ସୁଗ୍ରୀଵ ଏଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵୀର ସାହସିକପ୍ରିଯ
ହାଁ, ଭାଗ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧିନ କରିଦେଲା; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକମାତ୍ର ବଳଶାଳୀ, ବୀର, ଯିଏ ସାହସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।
ଋକ୍ଷଵାନରମୁଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵାଂ ବଲିନଂ ପର୍ଯୁପାସତେ। ତେଷାଂ ଵିଲପିତଂ କୃଚ୍ଛ୍ରମଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଚ ଶୋଚତଃ
ଭାଲୁ ଓ ବନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତୁମକୁ, ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଶୋକ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ମମ ଚେମା ଗିରଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କିଂ ତ୍ଵଂ ନ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯସେ। ଇଦଂ ତଦ୍ ଵୀରଶଯନଂ ତତ୍ର ଶେଷେ ହତୋ ଯୁଧି
ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଜାଗୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେହି ବୀରଙ୍କର ଶୟନ; ସେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହୋଇ ଶୋଇଛ।
ଶାଯିତା ନିହତା ଯତ୍ର ତ୍ଵଯୈଵ ରିପଵଃ ପୁରା। ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଭିଜନ ପ୍ରିଯଯୁଦ୍ଧ ମମ ପ୍ରିଯ
ଏଠାରେ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ, ସେମାନେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଶୋଇଛନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋର ପ୍ରିୟ।
ମାମନାଥାଂ ଵିହାଯୈକାଂ ଗତସ୍ତ୍ଵମସି ମାନଦ। ଶୂରାଯ ନ ପ୍ରଦାତଵ୍ଯା କନ୍ଯା ଖଲୁ ଵିପଶ୍ଚିତା
ମୋତେ ଏକା ଏବଂ ନାଥହୀନ କରି, ତୁମେ ଚଳିଗଲ; ମାନଦାତା, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କେବେ ବୀରଙ୍କୁ ଝିଅ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶୂରଭାର୍ଯାଂ ହତାଂ ପଶ୍ଯ ସଦ୍ଯୋ ମାଂ ଵିଧଵାଂ କୃତାମ୍। ଅଵଭଗ୍ନଶ୍ଚ ମେ ମାନୋ ଭଗ୍ନା ମେ ଶାଶ୍ଵତୀ ଗତିଃ
ବୀରଙ୍କର ଘରବାଳି ଥିବା ମୋତେ ଏଉଁଠି ହଠାତ୍ ବିଧବା କରିଦେଲ; ମୋର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଏବଂ ମୋର ଚିରକାଳୀନ ଗତି ଭଙ୍ଗ ହେଲା।
ଅଗାଧେ ଚ ନିମଗ୍ନାସ୍ମି ଵିପୁଲେ ଶୋକସାଗରେ। ଅଶ୍ମସାରମଯଂ ନୂନମିଦଂ ମେ ହୃଦଯଂ ଦୃଢମ୍
ମୁଁ ଏତେ ଗଭୀର ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଦୁଃଖର ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି; ନିଶ୍ଚୟ ମୋ ହୃଦୟଟି ପାଥରରେ ବନା, ଏତେ ଦୃଢ଼ ଏବଂ କଠିନ।
ଭର୍ତାରଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯନ୍ନାଦ୍ଯ ଶତଧା କୃତମ୍। ସୁହୃଚ୍ଚୈଵ ଚ ଭର୍ତା ଚ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ଚ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ମୋ ବରଙ୍କୁ ମୃତ ଦେଖି, ଆଜି ମୋର ହୃଦୟ କାହିଁକି ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେଇ ଭାଙ୍ଗିଯାଇନି? ସେ ମୋର ବନ୍ଧୁ ଏବଂ ସ୍ୱାମୀ, ସ୍ୱଭାବରୁ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ।
ପ୍ରହାରେ ଚ ପରାକ୍ରାନ୍ତଃ ଶୂରଃ ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତଃ। ପତିହୀନା ତୁ ଯା ନାରୀ କାମଂ ଭଵତୁ ପୁତ୍ରିଣୀ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେ ଶୂରବୀର ନିଜ ଶେଷ ଦେଖିଲେ; ପତି ନଥିବା ଜଣେ ଜଣା ଯଦିଓ ସନ୍ତାନବତୀ, ତଥାପି ସେ ବିଧବା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ।
ଧନଧାନ୍ଯସମୃଦ୍ଧାପି ଵିଧଵେତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଜନୈଃ। ସ୍ଵଗାତ୍ରପ୍ରଭଵେ ଵୀର ଶେଷେ ରୁଧିରମଣ୍ଡଲେ
ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ତାକୁ ବିଧବା ବୋଲି କହନ୍ତି; ହେ ବୀର, ତୁମେ ନିଜ ଦେହରୁ ବହୁଥିବା ରକ୍ତର ଝିଅରେ ପଡ଼ିଛ।
କୃମିରାଗପରିସ୍ତୋମେ ସ୍ଵକୀଯେ ଶଯନେ ଯଥା। ରେଣୁଶୋଣିତସଂଵୀତଂ ଗାତ୍ରଂ ତଵ ସମନ୍ତତଃ
ପୋକା ଓ କୀଟରେ ଭରିଥିବା ଶୟ୍ୟା ପରି, ତୁମର ନିଜ ଶୋଇବା ସ୍ଥାନ; ଚାରିପାଖରେ ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ତୁମ ଦେହ ଢାକିଯାଇଛି।
ପରିରବ୍ଧୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ଭୁଜାଭ୍ଯାଂ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭ। କୃତକୃତ୍ଯୋଽଦ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵୈରେଽସ୍ମିନ୍ନତିଦାରୁଣେ
ହେ ବନରାଜ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ହାତରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିପାରୁନି; ଆଜି ସୁଗ୍ରୀବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତାରେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ରାମଵିମୁକ୍ତେନ ହୃତମେକେଷୁଣା ଭଯମ୍। ଶରେଣ ହୃଦି ଲଗ୍ନେନ ଗାତ୍ରସଂସ୍ପର୍ଶନେ ତଵ
ଯାହାର ଭୟ ରାମଙ୍କ ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଅପହୃତ ହେଲା; ସେଇ ତୀର ତୁମ ହୃଦୟକୁ ଭେଦି ତୁମ ଦେହକୁ ସ୍ପର୍ଶ କଲା।
ଵାର୍ଯାମି ତ୍ଵାଂ ନିରୀକ୍ଷନ୍ତୀ ତ୍ଵଯି ପଞ୍ଚତ୍ଵମାଗତେ। ଉଦ୍ବବର୍ହ ଶରଂ ନୀଲସ୍ତସ୍ଯ ଗାତ୍ରଗତଂ ତଦା
ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ରହିଥିଲି, ଏବେ ତୁମେ ଚିରନିଦ୍ରାରେ; ଏବେ ନୀଳ ତୁମ ଦେହରେ ଅଟକିଥିବା ତୀରକୁ ବାହାର କରିଲେ।