ମମ ପ୍ରାଣୈଃ ପ୍ରିଯତରଂ ପୁତ୍ରଂ ପୁତ୍ରମିଵୌରସମ୍। ମଯା ହୀନମହୀନାର୍ଥଂ ସର୍ଵତଃ ପରିପାଲଯ
ଏହି ଅଙ୍ଗଦ ମୋ ପୁଅ ହେଉଛି, ଯିଏ ମୋ ଜୀବନଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ; ଏବେ ମୋ ବିନା ଏବଂ ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ରହିଛି, ତାଙ୍କୁ ତୁମେ ନିଜ ପୁଅ ଭାବେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷା କର।
ତ୍ଵମପ୍ଯସ୍ଯ ପିତା ଦାତା ପରିତ୍ରାତା ଚ ସର୍ଵଶଃ। ଭଯେଷ୍ଵଭଯଦଶ୍ଚୈଵ ଯଥାହଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵର
ତୁମେ ତାଙ୍କର ପିତା, ଦାତା ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରକ୍ଷକ ହେବା ଉଚିତ; ଯେପରି ମୁଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲି, ସେପରି ତୁମେ ଭୟରେ ତାଙ୍କୁ ନିର୍ଭୟତା ଦେବା।
ଏଷ ତାରାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାଂସ୍ତ୍ଵଯା ତୁଲ୍ଯପରାକ୍ରମଃ। ରକ୍ଷସାଂ ଚ ଵଧେ ତେଷାମଗ୍ରତସ୍ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହି ତାରାଙ୍କ ପୁଅ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମ ସମାନ ପ୍ରତାପଶାଳୀ ଏବଂ ଶୂର, ରାକ୍ଷସମାନେ ନାଶ ହେବାରେ ସବୁଠାରୁ ଆଗରେ ରହିବ।
ଅନୁରୂପାଣି କର୍ମାଣି ଵିକ୍ରମ୍ଯ ବଲଵାନ୍ ରଣେ। କରିଷ୍ଯତ୍ଯେଷ ତାରେଯସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ତରୁଣୋଽଙ୍ଗଦଃ
ଏହି ତାରାଙ୍କ ପୁଅ ଯୁବକ ଅଙ୍ଗଦ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଦେଖାଇ, ନିଜ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବ।
ସୁଷେଣଦୁହିତା ଚେଯମର୍ଥସୂକ୍ଷ୍ମଵିନିଶ୍ଚଯେ। ଔତ୍ପାତିକେ ଚ ଵିଵିଧେ ସର୍ଵତଃ ପରିନିଷ୍ଠିତା
ଏହି ସୁଷେଣଙ୍କ ଝିଅ ଧନ-ସମ୍ପତିର ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟରେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅପଶକୁନରେ ଦକ୍ଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିପୁଣ।
ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ତେ କାର୍ଯଂ କର୍ତଵ୍ଯମଵିଶଙ୍କଯା। ସ୍ଯାଦଧର୍ମୋ ହ୍ଯକରଣେ ତ୍ଵାଂ ଚ ହିଂସ୍ଯାଦମାନିତଃ
ତୁମେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ରାଘବଙ୍କ ପ୍ରତି ତୁମ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କର; ଏହା କରିବାରେ ଅସଫଳ ହେଲେ ଅଧର୍ମ ହେବ ଏବଂ ତୁମେ ଅମାନ୍ୟ ହେବାରୁ କ୍ଷତି ହେବ।
ଇମାଂ ଚ ମାଲାମାଧତ୍ସ୍ଵ ଦିଵ୍ଯାଂ ସୁଗ୍ରୀଵ କାଞ୍ଚନୀମ୍। ଉଦାରା ଶ୍ରୀଃ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯସ୍ଯାଂ ସମ୍ପ୍ରଜହ୍ଯାନ୍ମୃତେ ମଯି
ଏହି ଦିବ୍ୟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାକୁ ନିଜେ ପିନ୍ଧ, ସୁଗ୍ରୀବ; ଏହାରେ ମହା ଶ୍ରୀ ବସିଛି, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତଃ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାଲିନା ଭ୍ରାତୃସୌହୃଦାତ୍। ହର୍ଷଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ପୁନର୍ଦୀନୋ ଗ୍ରହଗ୍ରସ୍ତ ଇଵୋଡୁରାଟ୍
ଏପରି କଥା ଶୁଣି ବାଲିଙ୍କ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ଭାଇପାଇଁ ସ୍ନେହରୁ ଆନନ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଆଉଥରେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଗ୍ରହ ଧରିଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର।
ତଦ୍ଵାଲିଵଚନାଚ୍ଛାନ୍ତଃ କୁର୍ଵନ୍ ଯୁକ୍ତମତନ୍ଦ୍ରିତଃ। ଜଗ୍ରାହ ସୋଽଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତୋ ମାଲାଂ ତାଂ ଚୈଵ କାଞ୍ଚନୀମ୍
ବାଲିଙ୍କ କଥାରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ଏବଂ ସଚେତନ ରହି, ସେ ଅନୁମତି ନେଇ ସେଇ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳାକୁ ନେଲେ।
ତାଂ ମାଲାଂ କାଞ୍ଚନୀଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚୈଵାତ୍ମଜଂ ସ୍ଥିତମ୍। ସଂସିଦ୍ଧଃ ପ୍ରେତ୍ଯଭାଵାଯ ସ୍ନେହାଦଙ୍ଗଦମବ୍ରଵୀତ୍
ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଳା ଦେଇ ଏବଂ ପୁଅକୁ ଦେଖି, ପରଲୋକ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ, ବାଲି ସ୍ନେହରେ ଅଙ୍ଗଦକୁ କହିଲେ।
ଦେଶକାଲୌ ଭଜସ୍ଵାଦ୍ଯ କ୍ଷମମାଣଃ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ। ସୁଖଦୁଃଖସହଃ କାଲେ ସୁଗ୍ରୀଵଵଶଗୋ ଭଵ
ଏବେ ଦେଶ ଓ ସମୟକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ପ୍ରିୟ ଓ ଅପ୍ରିୟ ଦୁହିଁ ସହିବା; ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ ଦୁଃଖ ସହିବା ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନିବା।
ଯଥା ହି ତ୍ଵଂ ମହାବାହୋ ଲାଲିତଃ ସତତଂ ମଯା। ନ ତଥା ଵର୍ତମାନଂ ତ୍ଵାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ବହୁ ମନ୍ଯତେ
ମହାବାହୁ, ଯେପରି ମୁଁ ସଦା ତୁମକୁ ଲାଡ଼ିଲି, ସେପରି ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମେ ସାଙ୍ଗରେ ରହିଲେ ଏତେ ମୂଲ୍ୟ ଦେବେ ନାହିଁ।
ନ ଚାତିପ୍ରଣଯଃ କାର୍ଯଃ କର୍ତଵ୍ଯୋଽପ୍ରଣଯଶ୍ଚ ତେ। ଉଭଯଂ ହି ମହାଦୋଷଂ ତସ୍ମାଦନ୍ତରଦୃଗ୍ ଭଵ
ତୁମେ ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ନେହ ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନାସକ୍ତି କୌଣସିଟି ଦେଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୁହିଁ ଭୁଲ ଅଟଳ, ତେଣୁ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ରଖ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଥ ଵିଵୃତ୍ତାକ୍ଷଃ ଶରସମ୍ପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍। ଵିଵୃତୈର୍ଦଶନୈର୍ଭୀମୈର୍ବଭୂଵୋତ୍କ୍ରାନ୍ତଜୀଵିତଃ
ଏପରି କହି, ଚକ୍ଷୁ ଘୁରାଇ, ଶରରେ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଦେଖାଉଥିବା ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଲା।
ତତୋ ଵିଚୁକ୍ରୁଶୁସ୍ତତ୍ର ଵାନରା ହତଯୂଥପାଃ। ପରିଦେଵଯମାନାସ୍ତେ ସର୍ଵେ ପ୍ଲଵଗସତ୍ତମାଃ
ତାପରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କର ନାୟକଙ୍କୁ ହରାଇଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କାନ୍ଦିଲେ; ସେହି ସମସ୍ତ ବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କିଷ୍କିନ୍ଧା ହ୍ଯଦ୍ଯ ଶୂନ୍ଯା ଚ ସ୍ଵର୍ଗତେ ଵାନରେଶ୍ଵରେ। ଉଦ୍ଯାନାନି ଚ ଶୂନ୍ଯାନି ପର୍ଵତାଃ କାନନାନି ଚ
ଏବେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, କାରଣ ବାନରମାନଙ୍କର ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଳିଗଲେ; ଉଦ୍ୟାନ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ସବୁ ଏବେ ନିରବ ଓ ଶୂନ୍ୟ।
ହତେ ପ୍ଲଵଗଶାର୍ଦୂଲେ ନିଷ୍ପ୍ରଭା ଵାନରାଃ କୃତାଃ। ଯସ୍ଯ ଵେଗେନ ମହତା କାନନାନି ଵନାନି ଚ
ବନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ସଦୃଶ ବଳଶାଳୀ ଯେଉଁଥିଲେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କର ତେଜ ହରାଇଦେଲେ; ଯାହାର ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଉଲଟିଯାଉଥିଲା।
ପୁଷ୍ପୌଘେଣାନୁବଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତେ କରିଷ୍ଯତି ତଦଦ୍ଯ କଃ। ଯେନ ଦତ୍ତଂ ମହଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଗନ୍ଧର୍ଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ଏବେ କିଏ ଫୁଲର ଗୁଛ ବାନ୍ଧିପାରିବ? କିଏ ଏହି କାମ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ କରିପାରିବ, ଯେଉଁଠି ଏକ ମହାନ ଯୁଦ୍ଧ ମହାତ୍ମା ଗନ୍ଧର୍ବ ସହ କରାଯାଇଥିଲା?
ଗୋଲଭସ୍ଯ ମହାବାହୋର୍ଦଶ ଵର୍ଷାଣି ପଞ୍ଚ ଚ। ନୈଵ ରାତ୍ରୌ ନ ଦିଵସେ ତଦ୍ ଯୁଦ୍ଧମୁପଶାମ୍ଯତି
ଗୋଲଭ ନାମକ ବଳଶାଳୀ ବିରୋଧରେ ପନ୍ଦର ବର୍ଷ ଧରି, ଦିନ ରାତି କେବେ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଯୁଦ୍ଧ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥିଲା।
ତତଃ ଷୋଡଶମେ ଵର୍ଷେ ଗୋଲଭୋ ଵିନିପାତିତଃ। ତଂ ହତ୍ଵା ଦୁର୍ଵିନୀତଂ ତୁ ଵାଲୀ ଦଂଷ୍ଟ୍ରାକରାଲଵାନ୍। ସର୍ଵାଭଯଂକରୋଽସ୍ମାକଂ କଥମେଷ ନିପାତିତଃ
ତାପରେ, ଷୋଳ ମସିହାରେ ଗୋଲଭ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ; ସେହି ଅନିୟମିତକୁ ହତ୍ୟା କରି, ଦାନ୍ତ ଦେଖି ଭୟଙ୍କର ଥିବା ବାଳୀ, ଯିଏ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଉଥିଲେ—ସେ କିପରି ଏବେ ପଡ଼ିଗଲେ?
ହତେ ତୁ ଵୀରେ ପ୍ଲଵଗାଧିପେ ତଦା ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାସ୍ତତ୍ର ନ ଶର୍ମ ଲେଭିରେ। ଵନେଚରାଃ ସିଂହଯୁତେ ମହାଵନେ ଯଥା ହି ଗାଵୋ ନିହତେ ଗଵାଂ ପତୌ
ଯେତେବେଳେ ସେହି ବୀର ବନରମାନଙ୍କ ନାୟକ ହତ୍ୟା ହେଲେ, ସେଠି ଥିବା ବନରମାନେ ଆରାମ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; ସିଂହ ଥିବା ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଥିବା ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯେପରି ଗାଈମାନେ ତାଙ୍କର ଚରା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି।
ତତସ୍ତୁ ତାରା ଵ୍ଯସନାର୍ଣଵପ୍ଲୁତା ମୃତସ୍ଯ ଭର୍ତୁର୍ଵଦନଂ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ସା। ଜଗାମ ଭୂମିଂ ପରିରଭ୍ଯ ଵାଲିନଂ ମହାଦ୍ରୁମଂ ଛିନ୍ନମିଵାଶ୍ରିତା ଲତା
ତାପରେ ତାରା, ଶୋକର ସମୁଦ୍ରରେ ବୁଡ଼ିଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୁହଁ ଦେଖି, ବାଳୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗଛ କଟାଯିବା ପରେ ତାହାକୁ ଲତା ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥାଏ।
thumb|ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ଶ୍ରୂଯତାମ୍|center ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକିଯରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରଯୋଵିଂଶଃ ସର୍ଗଃ ॥୪-
ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହା ହେଉଛି ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋଇଶିଁ ଅଧ୍ୟାୟ।
ତତଃ ସମୁପଜିଘ୍ରନ୍ତୀ କପିରାଜସ୍ଯ ତନ୍ମୁଖମ୍। ପତିଂ ଲୋକଶ୍ରୁତା ତାରା ମୃତଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ, ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତାରା, ବାନରରାଜଙ୍କର ମୁହଁକୁ ନିକଟରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ଶେଷେ ତ୍ଵଂ ଵିଷମେ ଦୁଃଖମକୃତ୍ଵା ଵଚନଂ ମମ। ଉପଲୋପଚିତେ ଵୀର ସୁଦୁଃଖେ ଵସୁଧାତଲେ
ମୋର କଥା ଅମାନି, ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ଏହି ଭୂମିରେ ଶୋଇଛ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଶୋକ ରାଶି ଜମାହୋଇଛି, ବୀର।
ମତ୍ତଃ ପ୍ରିଯତରା ନୂନଂ ଵାନରେନ୍ଦ୍ର ମହୀ ତଵ। ଶେଷେ ହି ତାଂ ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ମାଂ ଚ ନ ପ୍ରତିଭାଷସେ
ନିଶ୍ଚୟ, ବାନରମାନଙ୍କ ରାଜା, ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଲାଗୁଛି; କାରଣ ତୁମେ ତାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଶୋଇଛ, ମୋତେ କିଛି କହୁନାହଁ।
ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ଵଶଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଵିଧିରେଷ ଭଵତ୍ଯହୋ। ସୁଗ୍ରୀଵ ଏଵ ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ଵୀର ସାହସିକପ୍ରିଯ
ହାଁ, ଭାଗ୍ୟ ତୁମକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଧିନ କରିଦେଲା; ଏବେ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକମାତ୍ର ବଳଶାଳୀ, ବୀର, ଯିଏ ସାହସରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ।
ଋକ୍ଷଵାନରମୁଖ୍ଯାସ୍ତ୍ଵାଂ ବଲିନଂ ପର୍ଯୁପାସତେ। ତେଷାଂ ଵିଲପିତଂ କୃଚ୍ଛ୍ରମଙ୍ଗଦସ୍ଯ ଚ ଶୋଚତଃ
ଭାଲୁ ଓ ବନରମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ତୁମକୁ, ବଳଶାଳୀ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ବିଳାପ ଓ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ଶୋକ ଦେଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ।
ମମ ଚେମା ଗିରଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କିଂ ତ୍ଵଂ ନ ପ୍ରତିବୁଧ୍ଯସେ। ଇଦଂ ତଦ୍ ଵୀରଶଯନଂ ତତ୍ର ଶେଷେ ହତୋ ଯୁଧି
ମୋର ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, କାହିଁକି ତୁମେ ଜାଗୁନାହଁ? ଏହି ହେଉଛି ସେହି ବୀରଙ୍କର ଶୟନ; ସେଠି ଯୁଦ୍ଧରେ ହତ୍ୟା ହୋଇ ଶୋଇଛ।
ଶାଯିତା ନିହତା ଯତ୍ର ତ୍ଵଯୈଵ ରିପଵଃ ପୁରା। ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଭିଜନ ପ୍ରିଯଯୁଦ୍ଧ ମମ ପ୍ରିଯ
ଏଠାରେ, ଯେଉଁଠି ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲ, ସେମାନେ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି ଶୋଇଛନ୍ତି; ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା, ଉତ୍ତମ ବଂଶର, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରେମୀ, ମୋର ପ୍ରିୟ।